2025
BAKALAVR TALABALARINIG MAQOLALARI TO‘PLAMI
№8
MAXSUS SON
h ps://yashil-iq isodiyo - a aqqiyo .uz
2
Bosh muha i :
Sha ipo Kongi a bay A ezimbe o ich
Bosh muha i oʻ inbosa i:
Ka imo No boy G‘aniye ich
Muha i :
Qu bono She zod Isma illaye ich
Elek on nash . 56 sahi a.
2025-yil noyab
Tah i hay’a i:
Salimo Oqil Um zoqo ich, O‘zbekis on Fanla akademiyasi akademigi
Abdu axmano Kalanda Xodjaye ich, O‘zbekis on Fanla akademiyasi akademigi
Sha ipo Kongi a bay A ezimbe o ich, exnika anla i dok o i (DSc), p o esso
Rae K on Chung, Janubiy Ko eya, TDIU ax iy p o esso i, “Nobel” muko o i lau ea i
Osman Mes en, Tu kiya pa lamen i a’zosi, Tu kiya – O‘zbekis on do‘s lik jamiya i ahba i
Axmedo Du bek Kud a illaye ich, iq isodiyo anla i dok o i (DSc), p o esso
Axmedo Say ullo No ma o ich, iq isodiyo anla i dok o i (DSc), p o esso
Abdu axmano a Gulno a Kalanda o na, iq isodiyo anla i dok o i (DSc), p o esso
Kalono Muxiddin Bax i dino ich, iq isodiyo anla i dok o i (DSc), p o esso
Siddiqo a Sadoqa G‘a o o na, pedagogika anla i bo‘yicha alsa a dok o i (PhD)
Xudoyqulo Sadi din Ka imo ich, iq isodiyo anla i dok o i (DSc), p o esso
Maxmudo Nosi , iq isodiyo anla i dok o i (DSc), p o esso
Yuldashe Mu allib Ib agimo ich, iq isodiyo anla i dok o i (DSc), p o esso
Samado Asqa jon Nishono ich, iq isodiyo anla i nomzodi, p o esso
Slizo skiy Dimi iy Yego o ich, exnika anla i dok o i (DSc), p o esso
Mus a akulo She zod Igambe diye ich, iq isodiyo anla i dok o i (DSc), p o esso
Axmedo Ik om Ak amo ich, iq isodiyo anla i dok o i (DSc), p o esso
Esh aye Alishe Abdug‘aniye ich, iq isodiyo anla i dok o i (DSc), p o esso
Xajiye Bax iyo Dushaboye ich, iq isodiyo anla i dok o i (DSc), p o esso
Hakimo Naza Hakimo ich, alsa a anla i dok o i (DSc), p o esso
Musaye a Shoi a Azimo na, iq isodiyo anla i bo‘yicha alsa a dok o i (PhD), p o esso
Ali Konak (Ali Ko‘nak), iq isodiyo anla i dok o i (DSc), p o esso (Tu kiya)
Cham Ta Huei, alsa a anla i dok o i (PhD), p o esso (Malayziya)
Foziljono Ib ohimjon So oldixo‘ja o‘g‘li, iq isodiyo anla i bo‘yicha alsa a dok o i (PhD), do s.
U aye Uk am Cho iye ich, O‘z.Respub. Bosh p oku a u asi boshqa ma boshlig‘i o‘ inbosa i
Ochilo Fa khod, O‘zbekis on Respublikasi Bosh p oku a u asi IJQKD boshlig‘i
Buz ukxono Sa a xon Muna a xono ich, iq isodiyo anla i nomzodi, do sen
Axmedo Ja ohi Jamolo ich, iq isodiyo anla i bo‘yicha alsa a dok o i (PhD)
Toxi o Jaloliddin Ochil o‘g‘li, exnika anla i bo‘yicha alsa a dok o i (PhD), ka a o‘qi u chi
Bobobeko E gash Abdumaliko ich, iq isodiyo anla i bo‘yicha alsa a dok o i (PhD), .b. do s.
Djudi Sme ana, pedagogika anla i nomzodi, do sen (AQSH)
K issi Lyuis, pedagogika anla i nomzodi, do sen (AQSH)
Glazo a Ma ina Vik o o na, iq isodiyo anla i nomzodi (Mosk a)
Nosi o a Na giza Jamoliddin qizi, iq isodiyo anla i bo‘yicha alsa a dok o i (PhD), do sen
Se il Pi iye a Ka aman, alsa a anla i dok o i (PhD) (Tu kiya)
Mi zaliye Sanja Makhama jon o‘g‘li, TDIU ITI depa amen i ahba i
Ochilo Bobu Bax iyo o‘g‘li, TDIU ka a o‘qi u chisi
h ps://yashil-iq isodiyo - a aqqiyo .uz 3
Edi o ial boa d:Edi o ial boa d:
Salimo Okil Um zoko ich,Salimo Okil Um zoko ich, Academician o he Academy o Sciences o Uzbekis an Academician o he Academy o Sciences o Uzbekis an
Abdu akhmano Kalanda Khodjaye ich,Abdu akhmano Kalanda Khodjaye ich, Academician o he Academy o Sciences o Uzbekis an Academician o he Academy o Sciences o Uzbekis an
Sha ipo Kongi a bay A ezimbe o ich,Sha ipo Kongi a bay A ezimbe o ich, Doc o o Technical Sciences (DSc), P o esso Doc o o Technical Sciences (DSc), P o esso
Rae Kwon Chung, Sou h Ko ea,Rae Kwon Chung, Sou h Ko ea, Hono a y P o esso a TSUE, Nobel P ize Lau ea e Hono a y P o esso a TSUE, Nobel P ize Lau ea e
Osman Mes en,Osman Mes en, Membe o he Tu kish Pa liamen , Head o he Tu key–Uzbekis an F iendship Socie y Membe o he Tu kish Pa liamen , Head o he Tu key–Uzbekis an F iendship Socie y
Akhmedo Du bek Kud a illaye ich,Akhmedo Du bek Kud a illaye ich, Doc o o Economic Sciences (DSc), P o esso Doc o o Economic Sciences (DSc), P o esso
Akhmedo Say ullo No ma o ich,Akhmedo Say ullo No ma o ich, Doc o o Economic Sciences (DSc), P o esso Doc o o Economic Sciences (DSc), P o esso
Abdu akhmano a Gulno a Kalanda o na,Abdu akhmano a Gulno a Kalanda o na, Doc o o Economic Sciences (DSc), P o esso Doc o o Economic Sciences (DSc), P o esso
Kalono Mukhiddin Bakh iddino ich,Kalono Mukhiddin Bakh iddino ich, Doc o o Economic Sciences (DSc), P o esso Doc o o Economic Sciences (DSc), P o esso
Siddiko a Sadoka Ga o o na,Siddiko a Sadoka Ga o o na, Doc o o Philosophy (PhD) in Pedagogical Sciences Doc o o Philosophy (PhD) in Pedagogical Sciences
Khudoykulo Sadi din Ka imo ich,Khudoykulo Sadi din Ka imo ich, Doc o o Economic Sciences (DSc), P o esso Doc o o Economic Sciences (DSc), P o esso
Makhmudo Nosi ,Makhmudo Nosi , Doc o o Economic Sciences (DSc), P o esso Doc o o Economic Sciences (DSc), P o esso
Yuldashe Mu allib Ib agimo ich,Yuldashe Mu allib Ib agimo ich, Doc o o Economic Sciences (DSc), P o esso Doc o o Economic Sciences (DSc), P o esso
Samado Aska jon Nishono ich,Samado Aska jon Nishono ich, Candida e o Economic Sciences, P o esso Candida e o Economic Sciences, P o esso
Slizo skiy Dmi iy Yego o ich,Slizo skiy Dmi iy Yego o ich, Doc o o Technical Sciences (DSc), P o esso Doc o o Technical Sciences (DSc), P o esso
Mus a akulo She zod Igambe diye ich,Mus a akulo She zod Igambe diye ich, Doc o o Economic Sciences (DSc), P o esso Doc o o Economic Sciences (DSc), P o esso
Akhmedo Ik om Ak amo ich,Akhmedo Ik om Ak amo ich, Doc o o Economic Sciences (DSc), P o esso Doc o o Economic Sciences (DSc), P o esso
Esh aye Alishe Abduganiye ich,Esh aye Alishe Abduganiye ich, Doc o o Economic Sciences (DSc), P o esso Doc o o Economic Sciences (DSc), P o esso
Khajiye Bakh iyo Dushaboye ich,Khajiye Bakh iyo Dushaboye ich, Doc o o Economic Sciences (DSc), P o esso Doc o o Economic Sciences (DSc), P o esso
Khakimo Naza Khakimo ich,Khakimo Naza Khakimo ich, Doc o o Philosophy (DSc), P o esso Doc o o Philosophy (DSc), P o esso
Musaye a Shoi a Azimo na,Musaye a Shoi a Azimo na, Doc o o Philosophy (PhD) in Economic Sciences, P o esso Doc o o Philosophy (PhD) in Economic Sciences, P o esso
Ali Konak,Ali Konak, Doc o o Economic Sciences (DSc), P o esso (Tu key) Doc o o Economic Sciences (DSc), P o esso (Tu key)
Cham Ta Huei,Cham Ta Huei, Doc o o Philosophy (PhD), P o esso (Malaysia) Doc o o Philosophy (PhD), P o esso (Malaysia)
Foziljono Ib okhimjon So oldikhoja ugli,Foziljono Ib okhimjon So oldikhoja ugli, Doc o o Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associa e P o esso Doc o o Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associa e P o esso
U aye Uk am Cho iye ich,U aye Uk am Cho iye ich, Depu y Head o Depa men , P osecu o Gene al’s O ice o Uzbekis an Depu y Head o Depa men , P osecu o Gene al’s O ice o Uzbekis an
Ochilo Fa khod,Ochilo Fa khod, Head o DCEC, P osecu o Gene al’s O ice o Uzbekis an Head o DCEC, P osecu o Gene al’s O ice o Uzbekis an
Buz ukkhono Sa a khon Muna a khono ich,Buz ukkhono Sa a khon Muna a khono ich, Candida e o Economic Sciences, Associa e P o esso Candida e o Economic Sciences, Associa e P o esso
Akhmedo Ja okhi Jamolo ich,Akhmedo Ja okhi Jamolo ich, Doc o o Philosophy (PhD) in Economic Sciences Doc o o Philosophy (PhD) in Economic Sciences
Tokhi o Jaloliddin Ochil ugli,Tokhi o Jaloliddin Ochil ugli, Doc o o Philosophy (PhD) in Technical Sciences, Senio Lec u e Doc o o Philosophy (PhD) in Technical Sciences, Senio Lec u e
Bobobeko E gash Abdumaliko ich,Bobobeko E gash Abdumaliko ich, Doc o o Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Ac ing Associa e P o esso Doc o o Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Ac ing Associa e P o esso
Judi Sme ana,Judi Sme ana, Candida e o Pedagogical Sciences, Associa e P o esso (USA) Candida e o Pedagogical Sciences, Associa e P o esso (USA)
Ch issy Lewis,Ch issy Lewis, Candida e o Pedagogical Sciences, Associa e P o esso (USA) Candida e o Pedagogical Sciences, Associa e P o esso (USA)
Glazo a Ma ina Vik o o na,Glazo a Ma ina Vik o o na, Candida e o Economic Sciences (Moscow) Candida e o Economic Sciences (Moscow)
Nosi o a Na giza Jamoliddin kizi,Nosi o a Na giza Jamoliddin kizi, Doc o o Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associa e P o esso Doc o o Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associa e P o esso
Se il Pi iye a Ka aman,Se il Pi iye a Ka aman, Doc o o Philosophy (PhD) (Tu key) Doc o o Philosophy (PhD) (Tu key)
Mi zaliye Sanja Makhama jon ugli,Mi zaliye Sanja Makhama jon ugli, Head o he Depa men o Scien i ic Resea ch and Inno a ions, TSUE Head o he Depa men o Scien i ic Resea ch and Inno a ions, TSUE
Ochilo Bobu Bakh iyo ugli,Ochilo Bobu Bakh iyo ugli, Senio lec u e a TSUI Senio lec u e a TSUI
h ps://yashil-iq isodiyo - a aqqiyo .uz
4
Muassis: “Ma’ i a -p in -media” MChJ
Hamko la imiz: Toshken da la iq isodiyo uni e si e i, OʻzR
Tabia esu sla i azi ligi, OʻzR Bosh p oku a u asi huzu idagi IJQK
depa amen i.
Ekspe la kengashi:
Be kino Baza bay, iq isodiyo anla i dok o i (DSc), p o esso
Po‘la o Bax iyo Alimo ich, exnika anla i dok o i (DSc), p o esso
Aliye Bekda la Aliye ich, alsa a anla i dok o i (DSc), p o esso
Isako Janabay Yakubbaye ich, iq isodiyo anla i dok o i (DSc), p o esso
Xaliko Suyun Ra shano ich, iq isodiyo anla i nomzodi, do sen
Rus amo Ilhomiddin, iq isodiyo anla i nomzodi, do sen
Hakimo Ziyodulla Ahmado ich, iq isodiyo anla i dok o i, do sen
Kamilo a I oda Xusniddino na, iq isodiyo anla i bo‘yicha alsa a dok o i (PhD)
G‘a u o Doniyo O i o ich, pedagogika anla i bo‘yicha alsa a dok o i (PhD)
Fayziye Oybek Raximo ich, iq isodiyo anla i bo‘yicha alsa a dok o i (PhD), do sen
Tux abaye Jamshid Sha a e dino ich, iq isodiyo anla i bo‘yicha alsa a dok o i (PhD), do sen
Xamido a Fa idaxon Abdulka im qizi, iq isodiyo anla i dok o i, do sen
Yaxshiboye a Laylo Abdisa o o na, ka a o‘qi u chi
Babaye a Zuh a Yuldashe na, mus aqil adqiqo chi
Boa d o Expe s:
Be kino Baza bay, Doc o o Economic Sciences (DSc), P o esso
Pula o Bakh iyo Alimo ich, Doc o o Technical Sciences (DSc), P o esso
Aliye Bekda la Aliye ich, Doc o o Philosophy (DSc), P o esso
Isako Janabay Yakubbaye ich, Doc o o Economic Sciences (DSc), P o esso
Khaliko Suyun Ra shano ich, Candida e o Economic Sciences, Associa e P o esso
Rus amo Ilkhomiddin, Candida e o Economic Sciences, Associa e P o esso
Khakimo Ziyodulla Akhmado ich, Doc o o Economic Sciences, Associa e P o esso
Kamilo a I oda Khusniddino na, Doc o o Philosophy (PhD) in Economics
Ga u o Doniyo O i o ich, Doc o o Philosophy (PhD) in Pedagogy
Fayziye Oybek Rakhimo ich, Doc o o Philosophy (PhD) in Economics, Associa e P o esso
Tukh abaye Jamshid Sha a e dino ich, Doc o o Philosophy (PhD) in Economics, Associa e P o esso
Khamido a Fa idakhon Abdulka imo na, Doc o o Economic Sciences, Associa e P o esso
Yakhshiboye a Laylo Abdisa o o na, Senio Lec u e
Babaye a Zuh a Yuldashe na, Independen Resea che
08.00.01 Iq isodiyo naza iyasi
08.00.02 Mak oiq isodiyo
08.00.03 Sanoa iq isodiyo i
08.00.04 Qishloq xo‘jaligi iq isodiyo i
08.00.05 Xizma ko‘ sa ish a moqla i iq isodiyo i
08.00.06 Ekonome ika a s a is ika
08.00.07 Moliya, pul muomalasi a k edi
08.00.08 Buxgal e iya hisobi, iq isodiy ahlil a audi
08.00.09 Jahon iq isodiyo i
08.00.10 Demog a iya. Mehna iq isodiyo i
08.00.11 Ma ke ing
08.00.12 Min aqa iy iq isodiyo
08.00.13 Menejmen
08.00.14 Iq isodiyo da axbo o izimla i a exnologiyala i
08.00.15 Tadbi ko lik a kichik biznes iq isodiyo i
08.00.16 Raqamli iq isodiyo a xalqa o aqamli in eg a siya
08.00.17 Tu izm a mehmonxona aoliya i
Ju nalning ilmiyligi:
““Yashil” iq isodiyo a
a aqqiyo ” ju nali
Oʻzbekis on Respublikasi
Oliy a’lim, an a inno a siyala
azi ligi huzu idagi Oliy
a es a siya komissiyasi
ayosa ining
2023-yil 28- e aldagi
333/5-sonli qa o i bilan
oʻyxa dan oʻ kazilgan.
h ps://yashil-iq isodiyo - a aqqiyo .uz
MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS
YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT
2025-yil. 8-maxsus son.
Bakala alabala ining
maqolala i o‘plami
5
MUNDARIJA
MEHMONXONA KORXONALARIDA INNOVATSION LOYIHALARNI AMALGA OSHIRISHNING O‘ZIGA
XOS XUSUSIYATLARI ......................................................................................................................................................................10
E kaboye a Jasmina Sa a ali qizi, Ochilo a Hilola Fa mono na
FAULT TOLERANCE AND SELF-HEALING IN IOT-ENHANCED P2P SYSTEMS ......................................................15
Ib okhimkhuja Rikhsikhujae , Mohi Bhandwal
BIZNES BOSHQARUVIDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNI JORIY ETISHNING IQTISODIY
SAMARADORLIGI ............................................................................................................................................................................22
Ik omo Boisxon Bahodi o‘g‘li, Ozodbek Musaye
BIOLOGIYA FANINI O‘QITISHDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR VA VIRTUAL LABARATORIYADAN
FOYDALANISHNING SAMARADORLIGI ................................................................................................................................. 27
Tu aye a Sab ina Kamoliddin qizi, Qodi o Fa ux E gash o‘g‘li
YASHIL LOGISTIKA VA TRANSMILLIY KORPORATSIYALAR .........................................................................................32
Rа iqо Аb о Bаx iyо о‘g‘li, Nа zullаye Elmu оd Shux а о‘g‘li
OMBORXONALARNI BOSHQARISHDA RFID TEXNOLOGIYASIDAN FOYDALANISHNI
AFZALLIKLARI .................................................................................................................................................................................36
Mi kamolo Mi sa do Mi xamdam o‘g‘li, Yuldashe Abduhakim Abduka imo ich
STARTAPLAR VA KICHIK BIZNESNING IQTISODIY O‘SISH VA RIVOJLANISH JARAYONLARIDAGI
ROLI ......................................................................................................................................................................................................41
Abdumajido a Muxlisa Alishe qizi, Uma o a Mukaddas Abbaso na
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI MILLIY SUG‘URTA TIZIMIDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNI XORIJ
TAJRIBASI ASOSIDA QO‘LLASH ISTIQBOLLARI .................................................................................................................46
Sobi o a Ozoda Rus amo na, Sa a o Ja ohi Ismoilo ich
IQTISODIY XAVFSIZLIKNI TA’MINLASHDA MILLIY TO‘LOV TIZIMLARINING ELEKTRON
TIJORATDAGI AHAMIYATI ...........................................................................................................................................................50
Teshaye Sayimbek An a o ich, Tashmuxamedo a Yay a A xamo na
IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY
h ps://yashil-iq isodiyo - a aqqiyo .uz
50
YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT
2025-yil. 8-maxsus son.
Bakala alabala ining
maqolala i o‘plami
IQTISODIY XAVFSIZLIKNI TA’MINLASHDA
MILLIY TO‘LOV TIZIMLARINING ELEKTRON
TIJORATDAGI AHAMIYATI
Teshaye Sayimbek An a o ich
Toshken da la iq isodiyo uni e si e i
3-bosqich alabasi
E-mail: [email p o ec ed]
Ilmiy ahba :
Tashmuxamedo a Yay a A xamo na
Toshken da la iq isodiyo uni e si e i
“Iq isodiy a moliya iy xa sizlik” ka ed asi
ka a oʻqi u chisi, PhD.
E-mail: [email p o ec ed]
Anno a siya: Ushbu maqolada O‘zbekis on elek on ijo a bozo i a milliy o‘lo izimla ining iq isodiy xa sizlikni
a’minlashdagi oli ahlil qilinadi. Tadqiqo 2020–2023-yilla dagi elek on o‘lo la hajmi, elek on hamyonla soni a chakana
sa dodagi ulush asosida amalga oshi ilib, milliy o‘lo izimla ining mode niza siyasi, “Humo” a “Uzca d” in eg a siyasi
hamda mobil o‘lo ilo ala i elek on ijo a ning ba qa o o‘sishiga qanday hissa qo‘shganligi ko‘ sa ildi. Shuningdek,
izim sama ado ligini cheklo chi kibe xa sizlik ahdidla i, xizma la ning di e si ika siyasi a xalqa o in eg a siya da ajasi
kabi muammola ham muhokama qilindi. Tadqiqo na ijala i milliy o‘lo izimla ini i ojlan i ish a elek on ijo a hajmini
kengay i ish bo‘yicha amaliy a siyala ni shakllan i ishga imkon be adi.
Kali soʻzla : milliy o‘lo izimi, elek on ijo a , iq isodiy xa sizlik, moliya iy ba qa o lik, aqamli iq isodiyo , elek on
o‘lo la .
Abs ac : This a icle examines he ole o Uzbekis an’s na ional paymen sys ems in ensu ing economic secu i y and
he de elopmen o e-comme ce. The s udy is based on da a om 2020–2023 on he olume o elec onic paymen s,
he numbe o e-walle s, and hei sha e in e ail ade, highligh ing how he mode niza ion o na ional paymen sys ems,
he in eg a ion o “Humo” and “Uzca d,” and mobile paymen applica ions ha e con ibu ed o he sus ainable g ow h o
e-comme ce. The s udy also add esses ac o s limi ing sys em e iciency, including cybe secu i y h ea s, low se ice
di e si ica ion, and insu icien in e na ional in eg a ion. The indings p o ide p ac ical ecommenda ions o enhancing
paymen sys ems and expanding e-comme ce.
Key wo ds: na ional paymen sys em, e-comme ce, economic secu i y, inancial s abili y, digi al economy, elec onic
paymen s.
Аннотация: В статье анализируется роль национальных платежных систем Узбекистана в обеспечении
экономической безопасности и развитие электронной коммерции. Исследование основано на данных за 2020–
2023 годы о объеме электронных платежей, количестве электронных кошельков и доле в розничной торговле,
показывая влияние модернизации национальных платежных систем, интеграции “Humo” и “Uzca d”, а также
мобильных платежных приложений на устойчивый рост электронной коммерции. Также рассматриваются
ограничения эффективности системы, включая угрозы кибербезопасности, низкую диверсификацию услуг
и недостаточный уровень международной интеграции. Результаты исследования позволяют формировать
практические рекомендации по развитию платежных систем и расширению электронной коммерции.
Ключевые слова: национальная платёжная система, электронная коммерция, экономическая безопасность,
финансовая стабильность, цифровая экономика, электронные платежи.
IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY
h ps://yashil-iq isodiyo - a aqqiyo .uz 51
YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT
2025-yil. 8-maxsus son.
Bakala alabala ining
maqolala i o‘plami
KIRISH
Raqamli ans o ma siya a elek on ijo a ning jadal i ojlanishi O‘zbekis on iq isodiyo ida milliy o‘lo
izimla ining s a egik ahamiya ini sezila li da ajada oshi di. Elek on o‘lo la na aqa sa do ope a siyala ini
ezlash i ish, balki moliya iy muomalala ni asmiylash i ish, soliq ushumla ini ko‘pay i ish, noqonuniy pul
aylanmasini qisqa i ish a iq isodiy xa sizlikni mus ahkamlashda muhim omil si a ida xizma qilmoqda. Ayniqsa,
COVID-19 pandemiyasi a global aqamli ans o ma siya ja ayonla i sha oi ida elek on ijo a hajmining keskin
o‘sishi milliy o‘lo izimla ining ishonchliligi, uzluksiz ishlashi a sama ado ligi iq isodiy ba qa o likning asosiy
sha la idan bi iga aylanganini ko‘ sa moqda.
Bugungi kunda O‘zbekis onda milliy o‘lo izimla ini mode niza siya qilish a elek on ijo a in a uzilmasini
i ojlan i ish bo‘yicha qa o s a egik huquqiy hujja la qabul qilingan. Jumladan, O‘zbekis on Respublikasining
2019-yil 1-noyab dagi “Toʻlo la a oʻlo izimla i oʻgʻ isida” O‘RQ-578-son qonuni [1] qabul qilinib, unda
elek on ijo a da milliy o‘lo izimla ini mus ahkamlash, moliya iy ope a siyala ni aqamlash i ish a iq isodiy
xa sizlikni a’minlash bo‘yicha s a egik azi ala belgilangan. Shu asosda, O‘zbekis on Respublikasi Vazi la
Mahkamasining 2025-yil 26- e aldagi “Elek on o‘lo izimla i xizma la idan oydalanishni kengay i ishga
doi qo‘shimcha cho a- adbi la o‘g‘ isida” 117-sonli qa o i [2] asdiqlanib, unda milliy alyu a ba qa o ligini
a’minlash, pul oqimla ini sama ali boshqa ish a iq isodiy xa sizlikni oshi ish bo‘yicha amaliy cho a- adbi la
belgilangan.
Shu bilan bi ga, O‘zbekis on bozo ida elek on o‘lo xizma la i jadal i ojlanayo gan bo‘lsada, ay im izimli
muammola hali hamon dolza bligini saqlab qolmoqda. Xususan, kibe xa sizlikka doi ahdidla ning o ib
bo ayo gani moliya iy i ibga lik, iden i ika siya buzilishla i a shaxsiy ma’lumo la himoyasining ye a li da ajada
a’minlanmaganligi bilan bog‘liq xa la ni kuchay i moqda. Hududla bo‘yicha elek on o‘lo in a uzilmasining
nomu anosib i ojlanishi, aholi a adbi ko lik subyek la ida xa siz elek on o‘lo madaniya ining o‘liq
shakllanmagani, shuningdek, pul oqimla ini nazo a qilishdagi qiyinchilikla ma jud izimning sama ado ligiga
a’si ko‘ sa moqda. Mazku omilla milliy o‘lo izimla ining iq isodiy ba qa o likni mus ahkamlashdagi olini
chuqu ilmiy asosda o‘ ganish za u ligini aqozo e moqda.
MAVZUGA OID ADABIYOTLAR SHARHI
Milliy o‘lo izimla ining elek on ijo a dagi o‘ ni a iq isodiy xa sizlikni a’minlash masalasi xalqa o a milliy
miqyosdagi adqiqo la da keng yo i ilgan. Xalqa o amaliyo dan ma’lum bo‘lishicha, aqamli o‘lo izimla ining
sama ali ishlashi na aqa moliya iy ope a siyala ni ezlash i adi a ula ning qulayligini oshi adi, balki iq isodiy
ba qa o lik a xa sizlikni mus ahkamlashga ham be osi a a’si ko‘ sa adi. Jumladan, xo ijiy iq isodchi
olimla dan Luigi Ben a elloning “The Digi al Paymen Indus y”[3] nomli disse a siyasida aqamli oʻlo izimla i
a oʻlo indus iyasining exnologik i oji, bozo uzilmasi hamda iq isodiy ja ayonla ga a’si ini ahlil qilgan,
Umi Bozokluning “Elek on ijo a da elek on o‘lo izimla i” [4] nomli maqolasida E-comme ce kon eks ida
elek on o‘lo la ning exnologik a ian la i, xa sizlik a ope a siyala — milliy o‘lo izimini e-comme ce bilan
in eg a siyalashu ini naza iy jiha dan o‘ ganib chiqqan. R.A. Kas i [5] “Digi al paymen and banking s abili y
in eme ging economy” maqolasida aqamli o‘lo la a bank ba qa o ligiga a’si ni milliy da ajada ahlil qilgan.
Bui Khan [6] “A Compendious S udy o Online Paymen Sys ems” deb nomlangan adqiqo i ishida Elek on
o‘lo la ning exnik a xa sizlik jiha la i, o‘lo u la i, endensiyala a amaliy muammola ni o‘ gangan.
Rossiyalik iq isodchi olimla dan M.A.Ma ko , S.Yu.Pe se a, V.Yu.Dalbaye a, N.P.Lko a, Ye.Shepe o a,
A.I.Chaloyan, A.A.Zyuzinala ning ilmiy adqiqo la i a maqolala i o‘ ganilgan.
Mahalliy iq isodchi olimla imizdan J. Valiye O‘zbekis onda milliy o‘lo izimla ining in a uzilmasi,
xa sizlik mexanizmla i a huquqiy asosla ini ahlil qilib, elek on ijo a ope a siyala i o qali iq isodiy
xa sizlikni mus ahkamlashning dolza bligini a’kidlagan. [7] M. Kenjae milliy o‘lo izimining ashkil e ilishi,
bankla a o ope a siyala a xa sizlik cho ala i o qali elek on ijo a ni i ojlan i ish imkoniya la ini o‘ gangan.
[8] O.B.Da ono Oʻzbekis onda elek on ijo a da shaxsiy ma’lumo la xa sizligi a huquqiy a ibga solish
masalala i, shuningdek xalqa o aj ibala ahlil qilgan. [9] S.Toxi o esa, aqamli oʻlo izimla ida yuzaga
keladigan kibe xa a la a ula ni kamay i ish uchun himoya mexanizmla i (shi lash, au en i ika siya a
boshqala ) haqida o‘z qa ashla ini bayon e gan. [10]
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Ushbu adqiqo O‘zbekis onda milliy o‘lo izimla ining elek on ijo a dagi o‘ ni a iq isodiy xa sizlikni
a’minlash sama ado ligini o‘ ganishga qa a ilgan. Tadqiqo ja ayonida no ma i -huquqiy ahlil, s a is ik a
kompa a i ahlil, shuningdek ilmiy adabiyo la sha hi usulla i qo‘llanildi. O‘zbekis on Respublikasi qonunla i,
Vazi la Mahkamasining qa o la i hamda Ma kaziy bank a KPMG hisobo la i asosida milliy o‘lo izimla i
IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY
h ps://yashil-iq isodiyo - a aqqiyo .uz
52
YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT
2025-yil. 8-maxsus son.
Bakala alabala ining
maqolala i o‘plami
in a uzilmasi a elek on ijo a hajmi ahlil qilindi, shuningdek Ma kaziy Osiyo mamlaka la i a xalqa o amaliyo
bilan solish i ildi.
S a is ik ahlil yo damida 2020–2023-yilla dagi elek on ijo a hajmi, elek on hamyonla soni a chakana
sa dodagi ulushla o‘ ganildi. Ma’lumo la end ahlili a p opo sional o‘sish hisob-ki obla i o qali izual a zda
aqdim e ildi. Shu bilan bi ga, xo ijiy a mahalliy olimla ning adqiqo la i asosida milliy o‘lo izimla ining
iq isodiy xa sizlikni mus ahkamlashdagi sama ado ligi baholandi. Bu me odologiya adqiqo ga in e disiplina
yondashu ni a’minlab, iq isodiyo , moliya, axbo o exnologiyala i a huquqiy no mala ni bi lash i ishga imkon
ya a adi.
TAHLIL VA NATIJALAR
O‘zbekis on iq isodiyo ida aqamli exnologiyala a elek on o‘lo izimla ining keng jo iy e ilishi mamlaka da
elek on ijo a aoliya ining ba qa o i ojlanishiga asos bo‘lmoqda. S a is ik ma’lumo la ni o‘ ganish na ijasida
aniqlanishicha, so‘nggi yilla da onlayn sa do hajmi, o‘lo in a uzilmasi a elek on hamyonla soni izchil oshib
bo moqda. Jumladan, 2023-yilda elek on o‘lo la ning 65 oizini 18–35 yosh o alig‘idagi oydalanu chila amalga
oshi gan. Bu esa milliy o‘lo izimla i i ojida yoshla segmen ining ye akchi d ay e ga aylanganini ko‘ sa adi.
Klyn eld Pea Ma wick Goe dele (KPMG) Uzbekis an omonidan 2023-yilda e’lon qilingan “E-comme ce in
Uzbekis an” hisobo iga ko‘ a, 2022-yil yakunida O‘zbekis on elek on ijo a bozo i hajmi 311 million AQSh
dolla iga ye gan [11] bo‘lib, bu 2020-yilga nisba an qa iyb ikki ba oba o‘sishni angla adi. S a is ik aqqoslashla
shuni ko‘ sa adiki, mazku ko‘ sa kich Qozog‘is onning 1,1 millia d dolla lik a Tu kmanis onning axminan 500
million dolla lik elek on sa do hajmiga nisba an pas oq bo‘lsa-da, O‘zbekis onda elek on ijo a ning yillik
o‘sish su ’a i 40–45 oizni ashkil e ib, Ma kaziy Osiyodagi eng yuqo i na ijala dan bi i si a ida qayd e ilgan.
Elek on ijo a ning chakana sa dodagi ulushining 2,2 oizga oshgani esa bozo endigina shakllanayo ganini,
bi oq o‘sish imkoniya la i nihoya da yuqo i ekanini ko‘ sa adi.
O‘zbekis on Respublikasi Ma kaziy banki ma’lumo la iga ko‘ a, 2020-yilda 1 million 521 ming a elek on
hamyon o‘yxa ga olingan bo‘lib, ula ning umumiy balansidagi mablag‘ 7 millia d so‘mni ashkil e gan. Ushbu
ko‘ sa kichla aholining milliy o‘lo izimla iga bo‘lgan ishonchi o ib bo ayo ganini asdiqlaydi. Shu bilan bi ga,
elek on hamyonla o qali amalga oshi ilgan o‘lo la ning 74 oizi mobil ope a o xizma la iga, 13 oizi in e ne
p o ayde la iga, 5 oizi esa kommunal xizma la ga o‘g‘ i kelgani kuza ilgan. Bu hola elek on o‘lo xizma la i
a kibi hali o‘liq di e si ika siyalanmaganini ko‘ sa sa-da, aholining aqamli o‘lo madaniya i izchil shakllanib
bo ayo ganidan dalola be adi (1-jad al).
1-jad al. O‘zbekis onda elek on ijo a bozo ining o‘sish endensiyasi [12]
Ko‘ sa kichla 2020-yil 2022-yil O‘sish oizi
Elek on ijo a bozo i hajmi (mln AQSh dolla i) 180 311 +72,7 %
Elek on ijo a ning chakana sa dodagi ulushi (%) 1,1 2,2 +100 %
Ro‘yxa dan o‘ gan elek on hamyonla soni (ming dona) 1 521 2 390 +57 %
Bundan ko‘ inib u ibdiki, 2020–2022-yilla da omida O‘zbekis onda elek on ijo a bozo i hajmi o‘ acha
yillik 40–45 oiz su ’a da oshgan. Bunday ba qa o o‘sish, eng a alo, o‘lo izimla ining mode niza siyasi,
“Humo” a “Uzca d” milliy o‘lo izimla i o‘ asidagi in eg a siya, bundan ashqa i “Payme”, “Click” a “Apelsin”
kabi mahalliy o‘lo ilo ala ining aol kengayishi bilan izohlanadi. Ushbu izimla onlayn sa do ja ayonla ini
ezlash i ib, moliya iy ope a siyala ni sha o lash i ish o qali iq isodiy muomalani asmiylash i ish ja ayoniga
ijobiy a’si ko‘ sa moqda.
Demak, O‘zbekis onda elek on ijo a hajmining ba qa o o‘sishi, asosan, o‘lo izimla i mode niza siyasi
a aqamli o‘lo in a uzilmasining kengayishi bilan bog‘liq. Bi oq o‘lo xizma la ining di e si ika siyasi pas ligi
a xalqa o in eg a siya da ajasining ye a li emasligi bu yo‘nalishdagi asosiy cheklo la dan bi i bo‘lib qolmoqda.
[13]
2020–2023-yilla da omida O‘zbekis onda elek on o‘lo la hajmi 48 illion so‘mdan 180 illion so‘mgacha
oshgan. Bu esa qa iyb 3,8 ba oba o‘sishni angla ib, aqamli moliya iy in a uzilmaning mamlaka iq isodiyo ida
s a egik ahamiya kasb e ayo ganini ko‘ sa adi. (1- asm)
IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY
h ps://yashil-iq isodiyo - a aqqiyo .uz 53
YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT
2025-yil. 8-maxsus son.
Bakala alabala ining
maqolala i o‘plami
1- asm. O‘zbekis onda elek on o‘lo la hajmining o‘sish endensiyasi ( illion so‘m) [14]
2021–2022-yilla o alig‘ida “Humo” a “Uzca d” milliy o‘lo izimla i o‘ asidagi in eg a siyaning yakunlanishi
hamda mobil o‘lo ilo ala ining ommalashu i elek on o‘lo la hajmining keskin o ishiga sabab bo‘ldi.
Ushbu da da aholi a adbi ko lik subyek la ining aqamli o‘lo izimla iga bo‘lgan ishonchi mus ahkamlanib,
anzaksiyala soni sezila li da ajada ko‘paydi.
2023-yil yakunida elek on o‘lo la hajmining 180 illion so‘mga ye gani milliy o‘lo izimla ining moliya iy
ba qa o likni a’minlashdagi olini yanada kuchay i di. Da la a kommunal xizma la uchun onlayn o‘lo la
hajmining 2–3 ba oba o‘sishi aholining aqamli moliya iy xizma la dan oydalanish madaniya i yuksalayo ganini
i odalaydi.
2022-yilda O‘zbekis on bankla ining onlayn-banking xizma la i bozo ida aqoba muhi ining sog‘lom
shakllanayo gani a aqamli moliya iy xizma la ning di e si ika siyasi kuchaygani kuza ilgan. (2- asm)
2- asm. O‘zbekis on bankla ining 2022-yildagi onlayn-banking xizma la i bozo idagi ulushi [15]
Tahlil na ijala idan ma’lumki, yi ik bankla inno a sion in a uzilma a mobil ilo ala o qali o‘z us unligini
saqlab qolgan bo‘lsa, kichik bankla moslashu chan xizma la , soddalash i ilgan in e eysla a qulay a i
siyosa i o qali aqoba ni kuchay i gan. Umuman olganda, 2022-yilda O‘zbekis on bank izimida onlayn-banking
xizma la ining i ojlanishi aqamli ans o ma siyaning chuqu lashu i, mijozla uchun qulay elek on muhi
ya a ilishi a moliya iy inklyuziya ja ayonla ining jadallashu i bilan a si lanadi. (2-jad al)
