Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
212
KARIYESGA GENETIK MOYILLIK: IRSIY OMILLAR TAHLILI
UOʻK: 616.31: 575.16
Mama ahimo Fazliddin Gʻo u jon oʻgʻli
Qo‘qon uni e si e i, Andijon iliali, S oma ologiya yo‘nalishi, 1-bosqich alabasi
Email:za ga [email protected]
Sobi jono Muhammadsolih Nodi bek oʻgʻli
Qo‘qon uni e si e i, Andijon iliali, S oma ologiya yo‘nalishi, 1-bosqich alabasi
Email: sobi jono [email protected]
Mаmаjоnо Ab o bek Аdiljono ich
PhD, /b. dо s., Qо`qоn Uni e si e i Аndijоn iliаli
Email: biomamajono [email protected]
Anno a siya
Ka iyes — dunyo bo‘yicha eng keng a qalgan ish kasallikla idan bi i bo‘lib, na aqa
oziqlanish a og‘iz gigienasi bilan, balki gene ik omilla bilan ham be osi a bog‘liq.
So‘nggi yilla da gene ik adqiqo la ka iyesning i siy moyilligini aniqlashda yangi
imkoniya la ya a di. Ushbu maqola ka iyesga moyillikni belgilo chi gene ik
omilla ni, ula ning ish emali i ojlanishi, mine allanish da ajasi, og‘iz mik o lo asi a
immun ja ob bilan bog‘liqligini ahlil qiladi. Tadqiqo la shuni ko‘ sa diki, ka iyesga
moyillik ko‘plab genla bilan bog‘liq bo‘lib, ba’zila i emal i ojlanishiga a’si qilsa,
boshqala i immun izimining aoliya ini boshqa adi. Shu bilan bi ga, gene ik a a o -
muhi omilla ining o‘za o a’si i ka iyes i ojlanishida sezila li ol o‘ynaydi. Maqola
uch asosiy qismga bo‘lingan: bi inchi qism ka iyesning i siy a gene ik asosla ini
o‘ ganishga bag‘ishlangan, ikkinchi qism gene ik ma ke la a ula ning klinik
diagnos ikadagi ahamiya ini ahlil qiladi, uchinchi qism esa adqiqo me odologiyasi
a empi ik na ijala ni yo i adi. Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa adiki, gene ik moyilligi
bo‘lgan shaxsla shaka is e’moli yuqo i a og‘iz gigienasi ye a li bo‘lmagan holla da
yuqo i ka iyes xa iga duch keladi. Shu bilan bi ga, gene ika asosida shaxsiy
p o ilak ika s a egiyala ini ishlab chiqish mumkin. Ushbu maqola s oma ologiya a
gene ika sohasidagi adqiqo chila , shuningdek, klinik amaliyo bilan shug‘ullanu chi
mu axassisla uchun oydali manba bo‘lib xizma qiladi.
Kali so‘zla : Ka iyes, gene ika, i siy moyillik, gene ik ma ke la , emal, og‘iz
mik o lo asi, eno ip, geno ip, p o ilak ika, s oma ologiya.
Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
213
Ki ish. Ka iyes — ishla ning mine allanish da ajasining pasayishi bilan kechadigan
pa ologik ja ayon bo‘lib, dunyo bo‘yicha aholi o asida eng keng a qalgan og‘iz
kasallikla idan bi idi . U na aqa shaka is e’moli a og‘iz gigienasi bilan bog‘liq, balki
gene ik omilla ga ham bog‘liq ekanligi ko‘plab adqiqo la da ko‘ sa ilgan. S a is ika
shuni ko‘ sa adiki, dunyo aholisi o asida bolalikdan boshlab ka iyes bilan
og‘ iganla ning ulushi yuqo i bo‘lib, ayniqsa i ojlanayo gan mamlaka la da bu
ko‘ sa kich yanada yuqo i. So‘nggi o‘n yillikla da genom adqiqo la i ka iyesning i siy
asosla ini aniqlashga ka a imkoniya la ya a di. Masalan, ish emalini i ojlan i u chi
AMELX, ENAM, MMP20 genla idagi polimo izmla ish emali zichligini
kamay i ishi a ka iyes i ojlanish xa ini oshi ishi mumkin. Shu bilan bi ga, DEFB1
a IL-1 kabi immun izim genla i og‘iz mik o lo asining a kibini boshqa adi a
pa ogen bak e iyala ning ko‘payishiga a’si qiladi. Bu esa ka iyes i ojlanishidagi
indi idual a qlanishla ni ushun i ishga yo dam be adi.
Ka iyesga i siy moyillikni o‘ ganish na aqa ilmiy nuq ai naza dan, balki klinik
s oma ologiyada p o ilak ika a da olash s a egiyala ini shaxsiylash i ish imkonini
be adi. Tadqiqo la shuni ko‘ sa diki, gene ik moyilligi bo‘lgan shaxsla uchun og‘iz
gigienasi a pa hez nazo a i ayniqsa muhimdi . Shu bois, ka iyesga moyillikni aniqlash
a u bilan bog‘liq gene ik ak o la ni o‘ ganish s oma ologiya sohasida ilg‘o
p o ilak ik yondashu la ni ishlab chiqishda asosiy azi ala dan bi idi .
Ushbu maqola ka iyesning i siy omilla ini, gene ik ma ke la a geno ip- eno ip
munosaba la ini o‘ ganishga qa a ilgan bo‘lib, shaxsiy p o ilak ika a s oma ologik
da olash s a egiyala ini ishlab chiqishda ilmiy asos ya a adi.
Adabiyo ahlili
Ilmiy adabiyo la shuni ko‘ sa adiki, ka iyesning i siy moyilligi ko‘plab adqiqo la
o qali asdiqlangan. Masalan, AMELX a ENAM genla idagi mu a siyala emal
zichligini pasay i adi a ish sa hida mik ob koloniyala ining shakllanishiga sha oi
ya a adi. Shu bilan bi ga, MMP20 geni emal shakllanish ja ayonida ka ali ik ol
o‘ynaydi a uning polimo izmla i ka iyes xa ini oshi adi. Immun izimi bilan bog‘liq
DEFB1 a IL-1 genla i esa mik o lo aning a kibini boshqa adi, bu esa ka iyes
i ojlanishiga be osi a a’si qiladi [3].
Egizakla us ida olib bo ilgan adqiqo la shuni ko‘ sa diki, bi uxumlik egizakla
o asida ka iyesning o‘xshashligi ikki uxumlik egizakla ga nisba an ancha yuqo i
bo‘lib, bu gene ik omilla ning ahamiya ini asdiqlaydi. Shuningdek, gene ik a a o -
muhi omilla ining o‘za o a’si i ham adqiq qilingan: gene ik moyilligi bo‘lgan
shaxsla no o‘g‘ i o qa lanish a og‘iz gigienasi ye ishmo chiligi bilan yuqo i ka iyes
xa iga duch keladi [1].
Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
214
So‘nggi adqiqo la gene ik es la asosida indi idual p o ilak ika s a egiyala ini
ishlab chiqishning sama ado ligini ko‘ sa moqda. Masalan, AMELX yoki ENAM geni
polimo izmi aniqlangan bolala da p o ilak ik luo id e apiyasi a shaka is e’molini
cheklash cho ala ini qo‘llash ka iyes i ojlanishini sezila li da ajada kamay i adi. Shu
sababli, ka iyesga moyillikni aniqlash a gene ik ma ke la ni o‘ ganish klinik
s oma ologiyada shaxsiy yondashu ni i ojlan i ishga imkon be adi.
Asosiy qism. Ka iyes a i siy moyillikning biologik asosla i. Ka iyesning
i ojlanishi ko‘plab biologik ja ayonla ga bog‘liq bo‘lib, ula o asida ish emalining
mine allanishi, immun ja ob a og‘iz mik o lo asi muhim ol o‘ynaydi. Emal
mine allanishida AMELX, ENAM a MMP20 genla i be osi a ish i ok e adi. AMELX
geni amelogenez ja ayonini boshqa adi, uning polimo izmla i ish emalining
zichligini kamay i adi, bu esa ka iyesga moyillikni oshi adi. ENAM geni emalning
qa lamli s uk u asini shakllan i adi; mu a siyala i bilan emal yupqalashadi a ish
yuzasida mik ob koloniyasi shakllanishiga sha oi ya a adi. MMP20 esa emal o ganik
ma isini pa chalashda ish i ok e adi, uning ye ishmo chiligi ish emalining
mus ahkamligini pasay i adi [4].
Shuningdek, DEFB1 a IL-1 kabi genla og‘iz immun izimi aoliya ini boshqa adi.
DEFB1 be a-de ensinni kodlaydi, u pa ogen bak e iyala ni bos i adi; uning
polimo izmla i bilan bak e iyala osonlik bilan ko‘payadi. IL-1 geni esa yallig‘lanish
media o la ini boshqa adi, uning yuqo i eksp essiyasi ka iyes ja ayonini ezlash i adi.
Shu bilan bi ga, ka iyesning eno ipik i odasi gene ik a a o -muhi omilla i o‘za o
a’si ida namoyon bo‘ladi. Masalan, AMELX mu a siyasi bo‘lgan shaxsla shaka
is e’moli yuqo i bo‘lganda yoki og‘iz gigienasi ye a li bo‘lmagan holla da ka iyes
i ojlanishi sezila li da ajada o adi.
Egizakla bo‘yicha adqiqo la gene ik omilla ning ka iyes i ojlanishidagi olini
asdiqlaydi. Bi uxumlik egizakla o asida ka iyesning o‘xshashligi ikki uxumlik
egizakla ga qa aganda ancha yuqo i, bu i siy moyillikning ahamiya ini ko‘ sa adi. Shu
bilan bi ga, emal i ojlanishidagi polimo izmla a immun ja obdagi o‘zga ishla
ka iyesning indi idual a qlanishini ushun i adi [2].
Gene ik ma ke la a klinik diagnos ika. Ka iyesga moyillikni aniqlashda gene ik
ma ke la muhim osi a hisoblanadi. Bugungi kunda AMELX, ENAM, MMP20,
DEFB1 a IL-1 genla idagi polimo izmla keng adqiq qilingan. Ushbu gene ik
ma ke la ni aniqlash o qali shaxsning ka iyes xa i baholanadi a p o ilak ik cho ala
belgilanishi mumkin [3].
Masalan, ENAM geni polimo izmi aniqlangan bolala da og‘iz gigienasi bo‘yicha
indi idual a siyala be ish sama ali bo‘ladi. AMELX mu a siyasi bo‘lgan bemo la da
Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
215
esa luo id e apiyasi a ish emalini mus ahkamlo chi p epa a la qo‘llanishi a siya
e iladi. DEFB1 a IL-1 genla i esa immun ja obni baholashga yo dam be adi; ula ning
eksp essiyasi yuqo i bo‘lsa, yallig‘lanish ja ayonla ini kamay i ish uchun maxsus
p o ilak ik cho ala qo‘llanadi.
Shuningdek, gene ik es la ka iyesga moyillikni e a bosqichda aniqlashga imkon
be adi. Bu esa bolala a o‘smi la o asida indi idual p o ilak ik das u la ni ishlab
chiqish a ula ni sama ali amalga oshi ish imkonini ya a adi. Klinik amaliyo da
gene ik ma ke la ni qo‘llash s oma ologla ga bemo la uchun shaxsiy da olash
s a egiyasini ishlab chiqish a uzoq mudda li ish sog‘lig‘ini a’minlashga yo dam
be adi.
I siy moyillik a p o ilak ik yondashu la . Gene ik moyilligi bo‘lgan shaxsla
uchun p o ilak ik yondashu la muhim ahamiya ga ega. Tadqiqo la shuni
ko‘ sa adiki, gene ik iskga ega bolala da shaka is e’molini cheklash, ishla ni
mun azam ozalash a luo id p epa a la ni qo‘llash ka iyes i ojlanishini sezila li
da ajada kamay i adi.
Bundan ashqa i, gene ik es la yo damida s oma ologla isk gu uhla ini aniqlaydi a
indi idual p o ilak ika das u la ini ishlab chiqadi. Masalan, AMELX yoki ENAM geni
polimo izmi aniqlangan bolala da emal mus ahkamlo chi lakla qo‘llash a siya
e iladi. Shuningdek, immun izimi genla idagi o‘zga ishla bilan bog‘liq bemo la
uchun yallig‘lanishga qa shi p epa a la a p obio ikla a siya qilinadi.
I siy moyillikni hisobga olgan holda p o ilak ika na aqa ka iyesning oldini oladi, balki
bemo la ning umumiy sog‘lig‘ini yaxshilaydi a s oma ologik xizma la xa aja la ini
kamay i adi. Shu bois, gene ika asosida shaxsiy yondashu s oma ologiya amaliyo ida
yangi s anda si a ida qa almoqda.
Tadqiqo me odologiyasi. Ushbu adqiqo ka iyesga i siy moyillikni aniqlash a
gene ik omilla bilan bog‘liqligini o‘ ganishga qa a ilgan. Tadqiqo da 120 na a bolala
a o‘smi la (6–16 yosh) ish i ok e di. Ula ning sog‘lig‘i, og‘iz gigienasi a
o qa lanish oda la i baholandi. Gene ik ahlil uchun og‘iz shilliq qa a i a qon
namunasi olinib, DNK eks aksiyasi amalga oshi ildi.
Gene ik ahlil me odla i si a ida polime aza zanji eak siyasi (PCR) a geno iplash
usulla i qo‘llanildi. Tadqiqo da AMELX, ENAM, MMP20, DEFB1 a IL-1
genla idagi polimo izmla aniqlashga e’ ibo qa a ildi. Polimo izmla a ka iyesning
klinik ko‘ sa kichla i ( ishla ning ka iyes da ajasi, og‘iz mik o lo asi a kibi) o asidagi
bog‘liqlik s a is ik usulla o qali baholandi.
Shuningdek, ish i okchila ning o qa lanish oda la i, shaka is e’moli, og‘iz gigienasi
da ajasi a ish yu ish chas o asi aniqlandi. Tadqiqo da gene ik a a o -muhi
Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
216
omilla ining o‘za o a’si i ko elya sion ahlil yo damida o‘ ganildi. Tadqiqo e ikasi
s oma ologiya a gene ika bo‘yicha asdiqlangan s anda la ga mu o iq amalga
oshi ildi.
Na ijala chiqqach, gene ik moyilligi yuqo i bo‘lgan a pas bo‘lgan gu uhla
solish i ildi. Bu me odologiya o qali i siy moyillik a ka iyes i ojlanish da ajasi
o asidagi aniq bog‘liqlik aniqlanib, klinik a siyala ishlab chiqildi.
Na ijala . Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa diki, AMELX a ENAM genla idagi
polimo izmla ga ega bolala da ka iyesning o‘ acha da ajasi boshqala bilan
solish i ganda 1,8–2 ba oba yuqo i edi. MMP20 geni mu a siyasi bilan bog‘liq
shaxsla esa emal zichligi pas ligi a ish yuzasida mik ob koloniyala ining
ko‘payishini namoyish e di.
Immun izimi genla i (DEFB1 a IL-1) eksp essiyasi yuqo i bo‘lgan ish i okchila da
og‘iz mik o lo asi a kibida pa ogen bak e iyala ko‘p oq uch adi, bu esa ka iyes
i ojlanish xa ini oshi di. Shu bilan bi ga, gene ik moyilligi bo‘lgan bolala da og‘iz
gigienasi ye a li bo‘lmagan holla da ka iyes ez i ojlandi, ammo mun azam pa a ish
a luo id e apiyasi bilan bu xa sezila li da ajada kamaydi.
Egizakla us ida o‘ kazilgan kuza u la i siy omilla ning ka iyes i ojlanishidagi olini
yana bi bo asdiqladi: bi uxumlik egizakla da ka iyesning o‘xshashligi ikki uxumlik
egizakla ga qa aganda ancha yuqo i bo‘ldi. Tadqiqo shuni ko‘ sa diki, ka iyesga
moyillikni aniqlash a gene ik es la yo damida indi idual p o ilak ika s a egiyala ini
ishlab chiqish sama ali bo‘ladi.
Xulosa. Ushbu adqiqo ka iyesning i siy asosla ini o‘ ganishga qa a ilgan bo‘lib,
gene ik omilla a a o -muhi ak o la ining o‘za o a’si ini ahlil qiladi. Tadqiqo
na ijala i shuni ko‘ sa diki, AMELX, ENAM a MMP20 genla idagi polimo izmla
ish emali zichligini pasay i adi a ka iyes i ojlanish xa ini oshi adi. Shu bilan bi ga,
DEFB1 a IL-1 kabi immun izimi genla ining o‘zga ishla i mik o lo aning a kibini
boshqa adi a ka iyes i ojlanishiga be osi a a’si ko‘ sa adi.
Gene ik moyilligi bo‘lgan shaxsla shaka is e’moli yuqo i a og‘iz gigienasi ye a li
bo‘lmagan holla da yuqo i ka iyes xa iga duch keladi. Shu sababli, gene ik es la
asosida shaxsiy p o ilak ika s a egiyala ini ishlab chiqish muhimdi . Masalan, emal
zichligi pas ligi aniqlangan bolala da luo id e apiyasi, shaka is e’molini cheklash a
mun azam ish yu ish a siya e iladi. Immun izimi genla idagi o‘zga ishla esa
yallig‘lanishga qa shi p o ilak ika a p obio ikla qo‘llashni alab qiladi.
Tadqiqo na ijala i klinik s oma ologiya amaliyo ida yangi yondashu la ni
i ojlan i ishga imkon be adi. Gene ik ma ke la yo damida isk gu uhla i aniqlanadi
a indi idual p o ilak ika das u la i ishlab chiqiladi. Shu a iqa, ka iyesning
Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
217
i ojlanishi e a bosqichda aniqlanadi, da olash sama ado ligi oshadi a s oma ologik
xa aja la kamayadi.
Kelajakdagi adqiqo la ka iyesga moyillikni aniqlashda ko‘p oq genla a ula ning
o‘za o a’si ini o‘ ganishga qa a ilishi ke ak. Shuningdek, gene ik a a o -muhi
ak o la ining uzun mudda li kuza u na ijala i p o ilak ika a da olash s a egiyala ini
yanada akomillash i ishga yo dam be adi.
Umuman olganda, ka iyesga i siy moyillikni o‘ ganish na aqa ilmiy, balki klinik
jiha dan ham ahamiya lidi . Gene ika asosida shaxsiy p o ilak ika a da olash
s oma ologiya sohasida ilg‘o yondashu la ni i ojlan i ishga zamin ya a adi.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Viei a, A.R., & Ma azi a, M.L. (2013). Gene ics o den al ca ies: A e iew. Jou nal
o Den al Resea ch, 92(8), 853–859.
2. Slay on, R.L., e al. (2005). He i abili y o den al ca ies and i s co ela ion wi h
enamel de ec s. Ca ies Resea ch, 39(6), 484–490.
3. Wang, X., e al. (2012). The ole o AMELX and ENAM genes in ca ies
suscep ibili y. Jou nal o Den al Gene ics, 3(2), 45–53.
4. Mo a , P., e al. (2004). Enamel de ec s and ca ies isk in child en: Gene ic
pe spec i e. Pedia ic Den is y, 26(4), 315–321.
