17
QARAQALPAQ TILI IMLASÍNÍŃ DÚZILIW TARIYXÍNAN
Pi niyazo a A.K.
ilologiya ilimle iniń dok o ı, p o esso
Ájiniyaz a ındaǵı NMPI
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17703241
Anno aciya. Maqalada qa aqalpaq iliniń dáslepki la ın jazıwın qabıl e iwdegi basıp ó ken jolla ı,
ondaǵı ilimpazla dıń miyne le i sóz e iledi. Ási ese, a a ilshi ilimpazı, p o esso G.X. Alpa o ıń ó ken
ási diń 20-jılla ı O a Aziyada bolıp usı je degi qa aqalpaq, qazaq, ú kmen usaǵan ú kiy ille iniń
álipbe hám imlasın qáliples i iwdegi xızme le i a ap ó ilgen.
Tayanısh sózle . Álipbe, imla, jazıw, one ikalıq nızam, dawıslıla , dawıssızla .
Аннотация. Статья посвящена истории письма и орфографии, заслугам ученых
каракалпакского языка. Особенно отмечаются труды профессора Г.Х. Алпарова в 20-е годы
ушедшего века, который жил в Средней Азии и участвовал в унификации алфавитов и
орфографии каракалпакского, казахского и туркменского языков.
Ключевые слова. Алфавит, орфография, письменность, фонетическая закономерность,
гласные, согласные.
Anno a ion. The a icle is dedica ed o he his o y o w i ing and spelling, and he achie emen s
o schola s o he Ka akalpak language. Pa icula ly no ewo hy a e he wo ks o P o esso
G.Kh. Alpa o in he 1920s, who li ed in Cen al Asia and pa icipa ed in he uni ica ion o he alphabe s
and o hog aphy o he Ka akalpak, Kazakh and Tu kmen languages.
Key wo ds: Alphabe , spelling, w i ing, phone ic egula i y, owels, consonan s.
Adamza jámiye inde, onıń mádeniy u mısında jazıwdıń áhmiye i júdá úlken. Xa
jazıw, xa oqıw ol a qalı ekinshi bi adamǵa óz piki in bildi iw usılı - adamza
jámiye indegi qolǵa ki gizgen eńi joq jeńisle diń hám oylap abıwshılıq ıń bi i xa jazıw,
- dep a ap ó ken edi H. Hamiydo [Hamiydo : 40-b]. Qa aqalpaq ili jazıwınıń payda
bolıw hám awajlanıwında qa aqalpaq ilimpazla ı menen bi qa a da basqa ú kiy
ille iniń ilimpazla ı, sonıń ishinde, a a ilshile i de abıslı ú de ize lew jumısla ın
jú gizdi, imlanıń qáliplesiwine úles qos ı.
1924-jıldan baslap Qa aqalpaqs an A onomiyalı oblas bolıp, Qazaqs an ASSRınıń
qa awında qay a dúzilgen. Usı waqı an baslap OblONO (Oblas lıq xalıq bilimlendi iw
bólimi) dúzildi hám oǵan xalıq bilimlendi iw isine kad la aya law, …sabaqlıqla dúziw
jumısla ı júklendi [Pi niyazo : 9].
A onomiyalı oblas ıń dúziliwi qa aqalpaq xalqınıń u mısında milliy mádeniya ıń
awajlanıwında bu ın kó ilmegen dá ejedegi ózge isle di payda e i. Qa aqalpaqs anda
O aylıq mámleke lik húkime iń payda bolıwı menen bi ge, sol dáslepki kúnle den
baslap-aq xalıq u mısında ulıwma sawa sızlıq ı saplas ı ıw álipbe hám imla, ilimiy
e minologiya hám sabaqlıqla dúziw isi qolǵa alındı, az waqı ishinde bul a awda
18
kóplegen jumısla islendi. Solay e ip, qa aqalpaq xalqınıń milliy jazıwınıń dúziliwi
menen xalqımızdıń mádeniy a iyxında jańa dáwi baslandı.
Qa aqalpaq ili jazıwınıń dúzilip awajlanıwında hám onıń je ilisiwinde iyka ınan
ó dáwi di a ap kó se iwge boladı.
A ab álipbesi XIX ási ge shekem;
Re o malanǵan a ab álipbesi (1924-1929-j.);
La ınlasqan álipbe (1930-1940-j.);
Rus g a ikası iyka ındaǵı álipbe (1940-1995- j. deyin);
La ınlas ı ılǵan házi gi qa aqalpaq álipbesi 1995-j. baslap.
1922-jılı 21-iyulde Pú kilsoyuzlıq jańa Tú k álipbesi o aylıq komi e i
shólkemles i ildi. O aylıq komi e ú kiy ille i sis emasındaǵı xalıqla dıń jazıwla ın
bi les i iw máselesi uw alı iyisli wazıypala belgiledi.
1926-jılı 26- e aldan 6-ma qa shekem Bakude Pú kilsoyuzlıq bi inshi
yu kologiyalıq syezd bolıp ó i. Syezdge Ózbeks an, Qazaqs an, Tú kmens an,
Aze bayjan, Daǵıs an, A meniya, Bashqu s an, Yaku iya hám basqa da espublikala dan,
a onomiyalı oblas la dan wákille qa nas ı. Syezd a ab álipbesin la ınlas ı ılǵan álipbe
menen almas ı ıw uw alı qa a qabıl aldı.
Bi inshi yu kologiyalıq syezdden keyin ú kiy xalıqla ınıń jazıwın la ınlasqan jańa
álipbege kóshi iw boyınsha há eke baslandı. La ınlasqan bi inshi qa aqalpaq álipbesiniń
iyka ǵı jobası Q. Áwezo , S. Máji o hám basqala á epinen dúzildi. Solay e ip, 1928-
jılı basqa da xalıqla sıyaqlı, qa aqalpaq xalqı da la ın g a ikası iyka ındaǵı jańa álipbege
kósh i. Xalıq ı sawa landı ıwdıń áhmiye li jolı bolǵan sabaqlıqla dúziw, baspa sóz isle in
awajlandı ıw, mek eple di kóplep dúziw isle i boyınsha jumısla islendi. Bul uw alı
ilshi K. Ubaydullae bılay dep jazadı: «La ın g a ikası iyka ındaǵı jańa álipbege kóshiw
O a Aziya xalıqla ınıń, sonıń ishinde qa aqalpaq xalqınıń u mısında da mádeniy
e olyuciya bolıp esaplanadı» [Ubaydullae :30].
Qa aqalpaq iliniń jazıwı la ın g a ikası iyka ındaǵı jańa álipbege kóshken waqı a,
bas há ipsiz qabıl alınǵan edi. Bunday, yaǵnıy álipbedegi há iple di bas há ipsiz qabıl
alıw qa aqalpaq ilinen basqa ú kiy ille inde bolǵan emes. Solay e ip, qa aqalpaq iliniń
jazıwı 1929-jılı jańa la ınlas ı ılǵan álipbege olıǵı menen ó ip boldı. Usı dáwi de
qa aqalpaq imlası hám álipbesine a nalǵan bi neshe miyne le ja ıq kó di. Sola dan bi i
«Qa aqalpaq iliniň imlası» a amasındaǵı miyne bolıp, onı sol waqı a O a Aziyada
bolıp, ú kiy ille inde álipbe hám imlanı qáliples i iwge já dem be gen G.Alpa o boldı.
Ol je gilikli kad la menen bi gelik e jumıs islep, baspadan bi neshe sabaqlıq hám
qollanbala shıǵa ǵan.
19
Alpa o Gibad Xabibullae ich (1888-1936), ilshi. 1921-1924-jılla ı O a Aziyada
bolıp, qazaq hám ú kmen imlala ın islep shıǵıwda qa nasqan [TES: 28].
Belgili yu kolog, p o esso G.X. Alpa o densawlıǵınıń jaǵdayına baylanıslı bi
neshe jıl O a Aziyada jasaǵan. Ol usı jılla ı qazaq, ú kmen, qa aqalpaq ille iniń
álipbesin, imla qaǵıydala ın qáliples i iwde je gilikli qánigele ge óz áji iybele i menen
já dem be gen. Ol a a , bashqu álipbele in hám imla qaǵıydala ın dúziwde qa nasqan
edi. Ilimpaz usı jılla ı «Cholpan» ju nalında, «Aq jol» gaze asında ju nalis lik xızme in
dawam e ken, Tú ks an Xalıq Bilimlendi iw komi e iniń Ilimiy Keńesinde ilimiy
xızme ke bolıp islegen. 1924-jılı «Tú kmen iliniń g amma ikası» sabaqlıǵın dúziw
boyınsha ilimpazla jámáá ine basshılıq e ken. Sol jıldan baslap Bashqu s an Xalıq
bilimlendi iw Komi e iniń ilimiy o ayı xa ke i, 1925-jıldan baslap Ta a s an ASSR Xalıq
bilimlendi iw Komi e iniń Akademiyalıq o ayında xızme e ken. Sońınan Shıǵıs
pedagogikalıq ins i u ında dáslep docen , keyin p o esso bolıp sabaq be gen.
1926-jılı a a hám bashqu mek eple i ushın us álipbele in dúziwge qa nasqan.
P o esso G.X. Alpa o qa aqalpaq iliniń imla qaǵıydala ın dúziwde xızme e ken.
1932-jılı qa aqalpaq ili imlasınıń eki jobası usınıldı. Bi inshi joba Qa aqalpaqs an
ilim-ize lew ins i u ınıń e nologo-ling is ikalıq sekciyası (dúziwshile K.Ubaydullae
hám U.Qosekee ) á epinen, al ekinshisi Xalıq Bilimlendi iw komi e i oqıw-me odikalıq
keńesi (dúziwshi Q.Ayımbe o ) á epinen usınıldı. Bul eki jobada da bi qansha
kemshilikle (e inlik sesle di, sesle diń ilge ili hám keyinli ási in belgilewde, qospa
eyille diń jazılıwında hám .b.) o ın alǵan edi. Bul eki jobada da kóbi ek a ıslı másele
dawıslı sesle diń ási ese e inlik dawıslı sesle diń jazılıwı boldı. Qa aqalpaq ili
o og a iyasınıń jobala ınıń bi qa a kemshilikle i menen geybi je iskenlikle i hám ol
jobala dıń áhmiye in N.A.Baskako óz maqalasında a ap ó ken [Baskako :192].
Kóp uzamay-aq eki joba bi ik i ilgen. 1932-jılı sen yab ayında Tó kúlde bi inshi
o og a iyalıq ánjuman shaqı ıldı. Bul ánjumanda G. Alpa o , K. Ubaydullae ,
Q. Ayımbe o la á epinen dúzilgen «Qa aqalpaq iliniń jańa imlası» qabıl e ildi. Jańa
p oek e álipbe qu amına hesh qanday ózge isle ki gizilmedi, ek ǵana ayı ım há iple diń
o nı ózge di: a nawlı qa aqalpaq sesle in bildi iwshi há iple álipbeniń sońına kóshi ildi
hám sonıń menen bi ge bi inshi e bas há iple qabıl e ildi.
1932-jılı Tó kúlde Bi inshi imla kon e enciyası bolıp ó i, bunda G. Alpa o ,
K. Ubaydullae hám Q. Aimbe o á epinen dúzilgen qaǵıydala jıynaǵınıń p oek i qabıl
e ildi [Alpa o : 1933].
Bul a alǵan miyne e la ın g a ikası iyka ındaǵı qa aqalpaq jazıwınıń ayı ım
kemshilikle i menen je iskenlikle i, sonday-aq áhmiye li máselele i haqqında sóz e ilgen.
P o esso D.S. Nası o óz miyne inde bılay a ap ó edi: «Beki ilgen jazıwdıń qa ań
20
qaǵıydala ı qa aqalpaq ádebiy iliniń one ika-g amma ikalıq no mala ınıń á ipke
úsiwine hám bunnan keyin awajlanıwına ási e i» [Nası o , 1976: 28].
Bul p oek boyınsha la ın g a ikası iyka ındaǵı jańa qa aqalpaq álipbesinde 32 há ip
bolıp, ola dan 9 dawıslı, 23 dawıssız edi. Jańa o og a iyalıq qádele ine ómendegi
ózge isle ki gizildi: qısıq dawıslı «ь» hám «i» sesle in ba lıq buwınla da saqlap jazıw;
qısıq dawıslı e inlik «i» hám «u» sesle ine jazıwda ek bi inshi hám ekinshi buwınla da
saqlap jazıw; mısalı: uzunlьg, bygyngi, ylkyni, ykyni.
Ashıq dawıslı e inlik «o», «ó», sesle in ek bi inshi buwında jazıw; mısalı: bөdene,
o ьn, oqьm hám .b.
Sózdegi ayı ım dawıssız sesle geyde almasıp esi ilse de, jazıwda sozle diń iyka ın
saqlap jazıw kózde u ıladı. Máselen, senle (selle emes), kónbegen (kómbegen emes)
songa hám .b.
Bul jobada qa aqalpaq ilindegi bas há iple diń, qısqa ılǵan qospa sózle diń jazılıwı
da bi inshi e qádele ge ki gizildi.
Qa aqalpaq il bilimi boyınsha imla ánjumanınıń shaqı ılıwı, onda qa aqalpaq iliniń
álipbesi menen imla qádele iniń qabıl e iliwi hám jazıw ańbala ınıń belgileniwi
qa aqalpaq ádebiy iliniń awajlanıwında áhmiye li o ın u ı. Qa aqalpaq iliniń iyka ǵı
one ikalıq nızamla ı, ola dıń qaysısın qanday dá ejede qollanılıwı anıqlandı. Qa aqalpaq
iline ki gen jańa sózle , ózles i ilgen sózle di qalay jazıwdıń jolla ı sol imlada azlap bolsa
da kó se ildi. Bi aq imlada one ikalıq p incip iń basım bolıwı, onıń ús ine la ın
álipbesindegi geybi há ip iń olıq alınbawı hám bazıbi há iple diń bolmawı ilimizge
ki gen jańa sózle di, ózles i ilgen sózle di du ıs jazıwdı ámiyin e e almadı. Bul
kemshilikle keyingi dáwi de saplas ı ıldı.
1995-jılı jańa la ın álipbesi hám imlasın qabıl e iwde dáslepki áji iybele esapqa
alındı, qa aqalpaq jazıwınıń a iyxında onıń iyka ın salǵan ilshile diń ismle i máńgige
qaldı.
Adamza ıń oy-piki i, u mıs ıń há ú li a awla ındaǵı je iskenlikle i, házi gi
zamannıń abısla ı jazıw a qalı ǵana saqlanadı hám áwlad an áwladqa je ip ba adı.
Jazıwsız awajlanıwdıń bolıwı múmkin emes. Jazıw adamla dıń ómi sú iwi, bi bi i
menen qa nas jasawı, piki alısıwında eń áhmiye li, eń zá ú li qu alı bolıp abıladı.
Ádebiya la :
1. Alpa o G., Ubaydullae К., Aymbe o К. Qa aqalpaq iliniň imlası, To kul, 1933.
2. Алпаров Г. Сайланма хезмәтләр: фонетика, графика, орфография, грамматика, мәсьәләләре.
— Казан: Мәгариф, 2008. — 287 с. — ISBN 978-5-7761-1879-1.
3. Баскаков Н.А. Замечания к проектам каракалпакской орфографии, Сб. «Писменность и
революция», т.I. Москва, 1933.
4. Пирниязов Қ. Қарақалпақ тилиниң лингвистикалық терминологиясы. Нөкис, 1987.
21
5. Пирниязова А.К. Г.Алпаров – один из основателей каракалпакской письменности. Татарское
языкознание в контексте евразийской гуманитарной науки. Материалы IV Международной
научно-практической конференции. Издательство Казанского университета, 2024. С.110-114.
ISBN 978-5-00130-796-9
6. Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт Татарской Энциклопедии АН РТ,
1999.
7. Ҳамидов Ҳ. Октябрь революциясына дейинги қарақалпақ жазыўы ҳаққында. «Қарақалпақ
тили бойынша изертлеўлер», Нөкис, 1971.
8. Убайдуллаев К. Қарақалпақ тили жазыўының раўажланыўы. Нөкис, 1957.
