53
ЖУП СѲЗЛЕРДИҢ УЛЫЎМА СЕМАНТИКАСЫ
Бекбергенов Қ.А.
Ѳзбекстан илимлер Академиясы Қарақалпақстан бөлими Қарақалпақ гуманитар илимлер
илимий изертлеў институты, филология илимлериниң кандидаты, үлкен илимий хызметкер.
bekbe geno qidi bay202[email p o ec ed]
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17703417
Аннотация: Қарақалпақ тилиндеги жуп сѳзлер компонентлериниң мәнилик қатнасына
қарай бирнеше топарларға бѳлинеди: улыўмаластырыўшы мәнидеги жуп сѳзлер, күшейтиў
мәнисине ийе жуп сѳзлер, идиомалық қәсийетке ийе болған жуп сѳзлер, аўыспалы мәнидеги жуп
сѳзлер, аўдарма жуп сѳзлер.
Таяныш сѳзлер: Қарақалпақ тили, қоспа сѳзлер, жуп сѳзлер, жуп сѳз компонентлери, жуп
сѳзлердиң семантикасы, компонентлердиң мәнилик қатнасы.
Аннотация: Парные слова в каракалпакском языке по взаимоотношении компонентов
делятся на следующие типы: парные слова с собирательным и обобщенным значением, парные
слова с усиленным значением, парные слова с идиоматическим значением, парные слова с
переносным значением, парные слова-кальки.
Ключевые слова: Каракалпакский язык, сложные слова, парные слова, компоненты парных
слов, семантика парных слов, взаимоотношение компонентов.
Abs ac : Pai ed wo ds in he Ka akalpak language, acco ding o he ela ionship o componen s,
a e di ided in o he ollowing ypes: pai ed wo ds wi h a collec i e and gene alized meaning, pai ed
wo ds wi h an enhanced meaning, pai ed wo ds wi h an idioma ic meaning, pai ed wo ds wi h a
igu a i e meaning, pai ed calque wo ds.
Key wo ds: Ka akalpak language, compound wo ds, pai ed wo ds, componen s o pai ed wo ds,
seman ics o pai ed wo ds, ela ionship o componen s.
Компонентлериниң мәнилерине қарай жуп сѳзлердиң улыўма мәниси еки
түрли болады: 1) Улыўма мәниси компонентлердиң мәнилери менен байланыслы,
солардан келип шығатуғын жуп сѳзлер: ата-ана, бет-қол, аға-ини, қыз-жигит,
қой-ешки т.б. Мысалы: Жаныўардың жал-қуйрығын тарадым (И.Юсупов). Ѳткен-
кеткеннен қызықлы әңгимелер айтып, ақыл-кеңес берип турады (А.Әлиев).
Кешеден берли кѳрген-билгенлерим бийжағдай, кѳрген түстей кѳз алдыма
елеслейди (И.Қурбанбаев). 2) Улыўма мәниси компонентлериниң мәнилеринен
басқаша, олар менен байланыслы емес жуп сѳзлер. [Муратов С.Н. 1961;77].
Мысаллар: Пайдасы ушын етек-жеңди түрерсең (Күнхожа). Сол кеткеннен
Муратбектен ушты-күйди хабар болмады (И.Қурбанбаев).
Бул истиң алды-артын ойланбай, аға,
Мен жетим сорлыға еттиң қысымды (Омар).
Компонентлериниң мәнилериниң қатнасына ҳәм соларға байланыслы улыўма
мәниниң билдирилиўине қарай жуп сѳзлерди бирнеше топарларға бѳлиўге болады:
54
1. Улыўмаластырыўшы мәнидеги жуп сѳзлер. Бул типтеги сѳзлер
ѳзиниң компонентлериниң жекке мәнилерине қарағанда бир қанша кең, топлаў,
улыўмаластырыў мәнисин береди.
Улыўмаластырыўшы мәнидеги жуп сѳзлер компонентлериниң семантикасына
қарай еки түрли болады:
а) Улыўма мәниси компонентлериниң мәнилериниң қосындысынан келип
шығатуғын жуп сѳзлер: ата-ана, бет-қол, кемпир-ғарры, нақыл-мақал, ѳтирик-
ѳсек, қыз-жигит ҳәм т.б. Мысаллар: Бет-аўзыңды сыпыр, - деди ол
(Ѳ.Хожаниязов).
Бирадарым, Турды жора,
Геўиш-мәсиң қутлы болсын (А.Муўсаев).
Сақал-шашларым ағарды (Күнхожа). Қыз-келиншек келсе, бир ѳзиң базар
(Омар). Теңи-досым менен ойнап күлмедим (Күнхожа). Қосық жолларындай ядтан
билемен, Ой-шуқырын, кѳпирин, жап-салманы (И.Юсупов). Ели-халқы, ул-
қызынан уялмай (А.Муўсаев). Мине мениң кѳрген-билгеним (И.Қурбанбаев). Сәнли
үш сәдепли қара костюм-шалбар, ақ кѳйлек кийген (Т.Халмуратов). Шахмат-
шашка да алдық (А.Әлийев). Ѳтирик-ѳсекке исенетуғын бирли-ярым адамлар да
табылып қалар (Ѳ.Хожаниязов).
б) Улыўма мәниси компонентлердиң мәнилерин ҳәм соған уқсас, бир теклес
мәнилерди де қамтыйтуғын жуп сѳзлер [Муратов С.Н. 1961:77; Абдурахманов Н.
1962]: қазан-табақ, кѳрпе-тѳсек, аға-ини, қол-аяқ ҳәм т.б. Мысаллар: Қурт-
қумырсқаға жан питер (А.Муўсаев). Ҳеш қандай урыс-жәнжелдиң кереги жоқ
(Ш.Сейитов). Аты-жѳниңди айт, болмаса … әкеңниң орнына келдиң бе?
(Т.Қайыпбергенов). Жаз болса қаўын-қәмек егеди (Т.Халмуратов). Уллы-киши
мүбәрек болсын дедилер (А.Муўсаев). Дос-душпанды таныр кѳзиң (А.Муўсаев).
Адамларға чай-суў беретуғын жатақжай керек емес пе? (К.Султанов). Соннан
кейин Орынбай оны-буны сорастыра баслады (А.Әлийев).
Бул топардағы жуп сѳзлердиң семантикасында оның компонентлеринде
аталмаған түсиниклер де қоса билдирилип, жуп сѳз бир қанша кең, улыўма мәниге
ийе болады.
Бундай мәни әсиресе екинши компоненти жекке турып мәни аңлатпайтуғын
жуп сѳзлерде кѳбирек билдириледи. Мысаллар: Оның үстинде кир кийим-
кеншеклер ретсиз қалай болса солай жатыр (Т.Халмуратов). Бүгин де онлаған
гедей-қаллаш келип қосылды (К.Султанов). Малы-ҳалы жоқ жарлы-жақыбайға
бәрибир еди (Ш.Сейитов). Бирақ оның жѳн-жосағын қысқа түсиндириў қыйын
емес (А.Әлийев).
55
2. Күшейткиш мәнидеги жуп сѳзлер. Бул топарға кѳбинесе
компонентлери ѳз ара синоним болған жуп сѳзлер киреди [Муратов С.Н. 1961;78].:
а) Бир мәнини ҳәр тәреплеме сыпатлаў арқалы (яғный еки компонент бир
мәниниң еки түрли реңкин кѳрсетеди) күшейтиў мәнисине ийе болған жуп сѳзлер.
Мысаллар: Я майып болады, я ирип-ширип жоқ болады (Ѳ.Хожаниязов). Ҳарып-
шаршап суў бойында жатарман (Омар). Ҳәп заматта азып-тозып қалғандай болып
кѳринди (Т.Халмуратов). Ашық болып жайнап-жаснап тойласам (Күнхожа).
Оның бүгинги жүрис-турысы күндегиден ѳзгешелеў (Г.Изимбетов). Әтирапыңыз
ушы-қыйыры жоқ шексиз дала (Т.Халмуратов).
б) Мәнилери бири-бирине жүдә жақын сѳзлерден, синонимлерден жасалып,
улыўма мәни сол компонентлердиң мәнисин бир қанша нықлап, толықтырып
кѳрсететуғын жуп сѳзлер. Мысаллар:
Аман-есен Қарақалпақты
Кѳрер күнлер болар ма екен? (Күнхожа).
Кѳргенимше аман-саў бол (Омар). Заманында урыс-жәнжел кѳп болды
(А.Муўсаев). Жүрдек дуз-несип деген (И.Юсупов). Ақыл-ҳуўышым кетип тур
(Күнхожа). Ал маған ар-намыс керек (И.Қурбанбаев).
3. Улыўма мәни компонентлердиң туўра мәнисинен басқашалаў
болып, идиомалық қәсийетке ийе болған жуп сѳзлер. Олар белгили бир сѳзлер
менен (кѳбинесе фейиллер менен) басқарылып келеди. Мысаллар: Ақшам
Владимир ушты-күйди жоқ болып шықты (Т.Қайыпбергенов). Сизлер келгенше
мен үйге кѳз-қулақ болып турарман (А.Әлийев).
Кѳзимниң ағыў-қарасы
Кѳлге қаш, ярым, кѳлге қаш (А.Муўсаев).
- Бул фантазия! – деди күйип-писип Глеб Платонович (Т.Халмуратов).
Ем-дәри болды басалай (Күнхожа). Сол жерде кѳтериле қойса, дин-ийманды
тыңламай жайнап кетеди (Г.Изимбетов). Сѳзиниң билмеген ҳасла алды-артын
(А.Муўсаев). Жуўқылдасып ишпеге-жемеге жаныңды қоймайды (А.Әлийев).
4. Аўыспалы мәнидеги жуп сѳзлер. Аўыспалы мәниде кѳбинесе
компонентлери ѳз ара антонимлик қатнастағы жуп сѳзлер қолланылады.
Мысаллар: Ашшы-душшысын кѳре берерсизлер (Ѳ.Хожаниязов). Усындай ел ағасы
бола турып, елиниң ашы-тоғына, ѳли-тирисине қарамасаң бола ма? (Ш.Сейитов).
Күндиз атызда дийқанлардың бары-жоғын билдирмеген де сол кемпир-ғаррылар
(И.Қурбанбаев).
5. Аўдарма жуп сѳзлер. Бир компоненти қарақалпақ тилиниң ѳз
сѳзинен, ал екиншиси басқа тиллерден ѳзлестирилген сѳзлерден жасалған жуп
56
сѳзлер бири бириниң аўдармасы болғанлықтан тийкарынан, бир мәнини анықлаў,
соның менен бирге оны толықтырыў, нықлаў мәнилерине ийе болады: заң-закон,
есап-шот, бала-шаға, ақыл-ҳуўш ҳәм т.б. Мысалы: Түсинбедик заңы-закон тилине
(А.Муўсаев).
Әдебиятлар:
1. Абдурахманов Н. Парные слова в современном узбекском литературном языке. АКД.
Ашхабад, 1962.
2. Муратов С.Н. Устойчивые словосочетания в тюркских языках. М., ИВЛ. 1961, 78-б.
