61
M.NÍZANOVTÍŃ SHÍǴARMALARÍNDA UNAMSÍZ SEZIMDI
BILDIRETUǴÍN FRAZEOLOGIZMLER
J.Tańi be geno
QMU Qa aqalpaq il bilimi ka ed ası docen i, PhD.
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17703430
Аннотация: В данной статье рассматриваются фразеологизмы, выражающие
негативные эмоции в произведениях писателя М.Низанова. В них определены психическое
состояние человека, его внутренние переживания, значения, возникающие в результате
воздействия на него внешних событий.
Ключевые слова: фразеологизм, семантика, психическое состояние, эмоция, лексема.
Abs ac : This a icle examines ph aseologisms exp essing nega i e emo ions in he wo ks o he
w i e M.Nizano . In hem, he men al s a e o a pe son, his inne expe iences, and he meanings ha
a ise as a esul o his in luence on ex e nal e en s ha e been de e mined.
Key wo ds: ph aseologism, seman ics, men al s a e, emo ion, lexeme.
Til biliminde azeologizmle diń seman iksına a nalǵan ize lewle de ola dı mánilik
opa la ǵa bóliwdiń, klassi ikaciyalawdıń p inciple i, há qıylı usılla ı a nawlı ú de
úy enilgen.
D.L.Shmelo “Leksikanı seman ikalıq analizlew máselele i” miyne inde ek
leksikologiyanı emes, azeologiya máselele in de semasiologiyalıq jaq an analiz qıladı
[Шмелов Д.Н. 1973:9-10]. Rus ilimpazı I.P.Pe o a anglichan ilindegi soma ikalıq eyil
azeologizmle di leksika-seman ikalıq jaq an oǵız opa ǵa bólip úy engen: qozǵalıs,
izikalıq há eke , ans e , sezimlik qabıllaw, koncessiya, sóylew, oylaw xızme i, sheshim
qabıllaw hám bahalaw [Петрова И.П. 2012:6]. Qazaq ilindegi azeologizmle diń
seman ikası A.K.Mı zasho a, M.Jambılqızınıń miyne le inde úy enilgen [Мырзашова
А.К. 2000:9. ]. Qa aqalpaq ilinde azeologizmle diń seman ikası máselesi
S.T.Naw ızbae a, G.Aynaza o a, A.Pi niyazo a, J.Tańi be geno la dıń miyne le inde
úy enilgen.
Biz maqalamızda Qa aqalpaqs an xalıq jazıwshısı M.Nızano ıń omanla ındaǵı
unamsız sezimle di bildi e uǵın azeologizmle haqqında sóz e emiz.
Jazıwshı omanla ınıń ili ápiwayı, ási li, ob azlı bolıp, onda azeologizmle diń
kó kemlik xızme le i belgili o ın iyeleydi. Ola dıń a asında insannıń psixikalıq sezimle in
hám emociyasın bildi e uǵın azeologizmle shıǵa ma ilinde onıń kó kemligin,
ob azlılıǵın ámiyinlewde áhmiye li xızme a qa adı.
F azeologizmle di óz o nında qollanıw kó kem sóz us ala ınıń shebe ligi, xalıq ıń il
baylıǵın qansha meńge genligi menen baylanıslı boladı. Jazıwshınıń ańlawına qa ay
azeologizmle onıń jeke s il ja a ıwdaǵı sóz qollanıwınıń bi usılı bolıp keledi.
62
F azeologizmle kó kem shıǵa ma ilin janlandı ıw menen bi ge shıǵa ma iline milliy
kolo i be edi.
“Insan óziniń ol yaki bul psixikalıq, emocionallıq hala la ın júzege shıǵa ıw
ba ısında qanday da bi waqıyadan quwanadı, ǵázeplenedi, áshwishlenedi, azaplanadı,
ókinedi, hawlıǵadı, qáwe e lenedi yamasa qo qıwǵa úsedi, jekkó edi, ǵa ǵaydı, sógedi,
hú me sizlik qıladı, uyaladı, ashıwǵa minedi, i iba sızlıq e edi hám .b. Usı jaǵdayla dı
kó se iw maqse inde ilde há ú li azeologizmle payda bolǵan” [5]. Bunday
azeologizmle de emocionallıq-eksp essi lik boyaw kúshli bolıp keledi. Ola dıń
qu amında adamnıń uwxıy jaǵdayla ın kó se iwde kewil, kóz, qabaq, bas, awız, be ,
zeyin, jú ek, ókpe, bawı , qan, jan, qabı ǵa, ashıw, qáhá sıyaqlı leksemala qollanılǵan.
“F azeologizmle diń emocionallıǵı ola dıń há qıylı sezimle di, adamnıń za , waqıya hám
qubılısla ǵa subyek i qa nasın bi di iwine baylanıslı. F azeologizmle diń emocionallıǵı
iyka ınan eki ak o ǵa baylanıslı boladı: bi inshisi – ob azlılıq, ekinshisi – bi waqı ıń
ózinde eki mániniń eallasıwı” [Маматов А.Э. 1999:68]. Bunday kó kem
azeologizmle adamnıń há qıylı is-há eke le in, ola dıń názik sezimle in, kewlindegi
ózge isle di anıq hám ayqın e ip kó se edi. Jazıwshı M.Nızano ıń omanla ında
qaha manla ınıń psixologiyalıq hala la ın, oyın, uwxıy dúnyasın ayqın hám názik
súw e lew ushın azeologizmle di múmkin bolǵanınsha sáykesin ańlap alıp jumsawǵa
há eke e edi. F azeologizmle diń bul mánilik ú le i insannıń is-há eke ke bolǵan há
qıylı unamsız sezimlik qa nasla ın bildi iwde keń qollanılǵan.
Jazıwshı shıǵa mala ında azeologizmle diń bul mánilik ú le i, iyka ınan,
qaha manla dıń psixikalıq hala ı, sı qı qubılısla dan ási leniwi ná iyjesinde payda
bolǵan ishki sezimle in bildi ip keledi. Ola mánilik jaq an ashıwlanıw, ǵázepleniw,
qáhá leniw, jaq ı maw, jek kó iw, qo qıw, qáwe e leniw, qıynalıw, qayǵı ıw, kúyiniw,
ókpelew, enjiw, qapalanıw, ókiniw, pushayman bolıw, uyalıw, qısınıw, hay an bolıw,
ınıshsızlanıw, albı aw sıyaqlı unamsız sezimle in kó kem e ip kó se iwde qollanılǵan.
1. Ashıwlanıwdı, ǵázepleniwdi, qáhá leniwdi bildi e uǵın azeologizmle . Bunday
azeologizmle , iyka ınan, insannıń uwxıy jaǵdayı, onıń qanday da bi waqıyala ǵa
yamasa ózine bolǵan unamsız sezimle i menen baylanıslı qollanılǵan. Mısalı: Ke ip,
“e egine namaz oqıp jú gen” e kek i awıp alaman dep o ı sań ba? – dedi apam ele sol
qáhá inen úspey (8- om, 81-be ). Sen neǵıp u sań súmi eyip! – dep bi waq a qızına alıp
opıldı (8- om, 227-be ). Dúnyanıń baqı ısın esi ip qa a ú inim shıǵıp kiya ı sam, xa ke
qız aldımnan shıǵıp u (8- om, 237-be ). Tu dımu a ıń bassınıp, izimnen emlewxanaǵa
deyin kelgeni qanımdı qayna a edi (4- om, 48-be ).
2. Jaq ı mawdı, jek kó iwdi bildi e uǵın azeologizmle . Jazıwshı shıǵa mala ında
azeologizmle diń bul mánilik ú le i insannıń uwxıy jaǵdayı, onıń janlı yamasa jansız
63
p edme ke bolǵan jaq ı maw, una paw, qálemew, jaman kó iw sıyaqlı ishki unamsız
qa nasla ın bildi iwde qollanılǵan. Mısalı: Men onı bi máw i e jek kó ip ke im. Lekin,
ez piki imnen qay ım (8- om, 51-be ). Hámme balala meni báledey kó di, lekin
muǵallimle hám dekan ma apa lap, a qamnan qaq ı (8- om, 200-be ). Ol maǵan jaman
kózi menen úksiyip qa adı (8- om, 5-be ).
3. Mensinbewdi, menmenlik e iwdi, kemsi iwdi bildi e uǵın azeologizmle .
Bunday azeologizmle adamnıń minezindegi ekinshi bi ewge bolǵan mensinbewshilik,
kóki ek kó e iw, kemsi iw sıyaqlı unamsız sezimle in bildi iwde qollanılǵan. Mısalı:
Biy anıs qızla dıń aldında bunı je ge u dı (7- om, 143-be ). Úshinshi ku s an keyin bul
al ayıp ke i. Tal ayǵanı sol, azımaz qıysańlańqı ap kele uǵındı shıǵa dı (8- om, 34-be ).
4. Qo qıwdı, qáwe e leniwdi, ınıshsızlanıwdı bildi e uǵın azeologizmle .
Adamnıń ishki dúnyasına án sezimle diń bi i – qo qınısh. Bul sezim insannıń uwxıy
hala ı menen baylanıslı bolıp, onıń há qıylı ási le diń ná iyjesinde júz be gen kewilsiz
jaǵdayın kó se edi. Jazıwshı shıǵa mala ında insannıń qo qıwın, qáwe e leniwin,
ınıshsızlanıwın bildi e uǵın azeologizmle júdá kóp. Ola dıń qu amında adamnıń usı
psixikalıq hala la ın kó se iwde jú ek, kóz, bó eke, be , jan, iyman, hú ey sıyaqlı
leksemala i ek sóz xızme inde qollanılıp kelgen. Mısalı: Ay a ımdı ay ıp bolıp, jú egim
suw e e qaldı (8- om, 164-be ). Nawqas ıń ope aciyanı p o esso dıń islewine qa sı ekenin
us azına ay ıwǵa jú egi dawamadı (8- om, 164-be ). Saqıylıǵım u ıp ke ip, o aǵa eki
“gúbi shiyshe”ni dú s e i dim. Qu lımu a ıń kózi as óbesine shıǵıp ke i (8- om, 244-
be ). Há sabaq ó ken sayın sol kesellik iń belgile i ózle imizde payda bola baslaǵanday,
qa a uwayım basadı (8- om, 43-be ).
Be ilgen mısalla daǵı azeologizmle qaha manla dıń ómi i, i ishiligindegi há
qıylı sı qı ási le ná iyjesinde payda bolǵan qo qıw, qáwe e leniw, ınıshsızlanıw
sezimle in ay ıqsha ob azlı e ip je ke iw menen bi ge, ola dıń minezindegi qı la dı hám
sı la dı ashıp, názik á eple in kó se ip kelgen.
5. Qıynalıwdı, qayǵı ıwdı, kúyiniwdi bildi e uǵın azeologizmle . Jazıwshı
shıǵa mala ında bunday mánidegi azeologizmle insannıń sı qı hám ishki qubılısla dan
ási leniwi ná iyjesindegi uwxıy azap shegiwi, qıynalıwı, óziniń yamasa ózgele diń is-
há eke le inen na azı bolıwına baylanıslı psixikalıq hala la ın bildi iwde qollanılǵan.
Mısalı: E eńgi kúni Allaǵa amana ıńdı apsı ǵanıńda sen ushın qabı ǵası qayısıp kim
jılaydı? (8- om, 122-be ). Lekin, ol meni kó iwge de jibe meydi, degen gúman seni úlken
áshwishke saldı (8- om, 69-be ). Ǵa ı jú ek-bawı ı ezilip qıylandı, kóz aldı gi ewlwendi,
lekin óle almadı (149-be ). Ba músiybe Ay ımbe penen qızı Genjegúl, kelini
Gúljamiylanıń basına ús i (150-be ).
64
6. Ókpelewdi, enjiwdi, qapa bolıwdı, a azlasıwdı, u ısıwdı bildi e uǵın
azeologizmle . Jazıwshı shıǵa mala ında azeologizmle diń bul mánilik ú le i
adamnıń uwxıy dúnyası menen baylanıslı bolıp, onıń ózgege bolǵan qa nasla ınıń
ózge iwi ná iyjesinde payda bolǵan psixikalıq jaǵdaydı bildi iwde qollanılǵan. Mısalı:
Ma yam Igna penen de a anı ashıq qıldı. Keyin ınshıp qaldı (8- om, 138-be ). Esik egi
hayal bizle diń a amızdan “qa a pıshıq” ó kenin abaylap, sı qa shıǵıp ke i (8- om, 135-
be ). “Sen kempi apańa a qansań”, – dey be e uǵın edi anam maǵan jaslıǵımda. Oǵada
ási sheńseń hám sál ná seni jú egińe jaqın alasań” (8- om, 143-be ). O ıs dey be mese,
Ay ımbe aǵa, kewline kelip jú e . Í ısnaza ǵa e ip shıǵa da “men musılmanman” degen
(“Dushpan”, 184-be ). Bi hayaldıń dúkan ishinde bajalaqlap baqı ıwı dúkanda
u ǵanla dıń miyin qaǵıp qolına be di. Sıpayı aq qa ıyda la qolın bi semedi de shıǵıp
ke i (8- om, 275-be ). Waq ı kelip ózi ashılıspasa házi si kesi suw kó e mey kiya ı (8-
om, 38-be ). Men úskinim quyılıp o ı ıp qaldım. Baslıq penen Mádi eyim aǵa ekewlep
onı zo ǵa juba ıp, “aljasıq bolǵan” dep esik en shıǵa ıp saldı (8- om, 232-be ).
7. Ókiniwdi, pushayman bolıwdı bildi e uǵın azeologizmle . Bunday mánidegi
azeologizmle adamnıń sı qı hám ishki ási leniwi ná iyjesinde ókiniwi, pushayman
bolıwı menen baylanıslı psixikalıq sezimle in bildi iwde qollanılǵan. Mısalı: –
Pushayman jeyseń ele! – Di ek o qapını a ıp u ıp shıǵıp ke i (202-be ). Sol-sol eken,
ilin islep qalsa da, ol úyge bas suqpawǵa an e i (8- om, 147-be ).
Mısalla dan kó inip u ǵanınday, adamdaǵı ókiniw, pushayman sezimle in be iwde
azeologizmle jazıwshı á epinen ańlap qollanılǵan. Ola dıń há qaysısınıń ózine án
mánilik ayı mashılıǵı ba .
8. Uyalıwdı, qısınıwdı bildi e uǵın azeologizmle . F azeologizmle diń bul mánilik
ú le i insannıń uwxıy jaǵdayı, ishki sezimle i menen baylanıslı qollanıladı, yaǵnıy,
insannıń óziniń yamasa basqala dıń is-há eke inen, jú is- u ısınan, jámiye e ózin
u ıwınan, adamla a asında ózin qolaysız seziwi, qanday da bi ná sele den uyalıw,
qısınıw sıyaqlı sezimle in bildi iwde qollanılǵan. Mısalı: Ol Oksana há ná seni so aǵan
sayın bi qısım bolıp ba a edi (8- om, 84-be ). Ola Begmu a haqqında jıllı gáple ay qan
sayın Qayıpbek je ge ki ip ke iwdiń be jaǵı boldı (70-be ). Sóy ip ayap jú gen kúyew
balası, búgin óziniń je i nası ın je ge búgip, “qashqın” a anıp a ı (101-be ).
9. Hay an bolıwdı, albı awdı bildi e uǵın azeologizmle . Shıǵa mada bunday
mánidegi azeologizmle insan ushın kú ilmegen waqıya-hádiysele diń júz be iwi
ná iyjesinde, oylaw xızme i menen baylanıslı hay an bolıw, albı aw sıyaqlı uwxıy
keshi mele in bildi iwde qollanılǵan. Mısalı: – Qa ıyda dıń awzı ashılıp qaldı. –
Qo ıqpay-aq, qoyıń. Asa qáwipli jınaya islemegeni ushın keshi im be ilgen (8- om, 253-
be ). Di anda gaze a oqıp o ı ǵan kúyewi ańı ayıp qaldı (8- om, 294-be ). Qonaq ań- ań
65
bolıp gá maǵan, gá jabıla qol jayıp o ı ǵan balala ǵı jal aqlap qa adı da, soń ebe eysiz
qolla ın alǵa sozdı (8- om, 5-be ). Bula “u a”lap baqı ǵan sayın, dushpan misli ıǵıla ǵa
esik appay a ı ǵanday kó indi (120-be ).
Kel i ilgen mısalla daǵı awzı ashılıw, ań- ań bolıw, ańı ayıp qaldı, ıǵıla ǵa esik
appaw a ı ǵanday azeologizmle i adamnıń kú ilmegen jaǵdayda qıyın jaǵdayǵa úsip
qalıwına baylanıslı hay an qalıwın, albı awın bildi iwde qollanılǵan. Bunday kewilsiz
uyǵı-sezimdi bildi e uǵın azeologizmle diń há qaysısında ózine án eksp essi lik-
emocionallıq boyaw ba . Bunday azeologizmle diń bá i de kó kem shıǵa manıń
ási liligin kúshey edi, emocionallıq boyawın ası adı. Ola dıń há bi in qollanıwda
jazıwshınıń jeke sóz qollanıw shebe ligi kó inedi. Sóz shebe i há bi azeologizmdi
puq alıq penen paydalanıw a qalı shıǵa ma iliniń ási li hám kó kem bolıwına e isedi.
Sonıń menen bi ge, azeologizmle mánilik jaq an u mıslıq is-há eke le di sıpa lap ǵana
qoymay, kó kem shıǵa mala da dáwi kolo i in ashıp be iwde qaha mannıń hala ın,
minez-qulqın kó se iwde, milliy ózgeshelikle di sıpa lawda belgili xızme a qa adı.
Demek, kó kem shıǵa ma ilindegi azeologizmle diń qollanılıw ózgeshelikle in
hám mánile in a nawlı ize lew kó kem sóz shebe le iniń xalıq ilinde aya il qu alla ın,
il baylıqla ın jáne de shebe lep paydalanıw usılın ashıp be edi.
Ádebiya la :
1. Шмелов Д.Н. Проблемы семантического анализа лексики. – Москва, 1973. – С. 9-10.
2. Петрова И.П. Категоризация мира английскими соматическими фразовами глаголами. Автореф.
дис… канд. филол. наук. – М., 2012. – С. 6.
3. Мырзашова А.К. Глагольные фразеологизмы мыслительной деятельности в казахском и
русском языках.: Автореф. дисс…канд. филол. наук. – Алматы, 2000. – С. 9.; Жамбылқызы М.
Қазақ және ағылшын тiлдердiндегi фразалық етiстiктердiң семантикалық және қурылымдық
ерекшелiктерi. Философия докторы (PhD) дәрежесiн алу үшiн усынылған диссертация. –
Алматы, 2018 – Б. 64.
4. Маматов А.Э. Ўзбек тили фразеологизмларининг шаклланиш масалалари. Филол. фан. док.
…дисс. – Тошкент, 1999. – Б. 68.
5. Нызанов М. Таңламалы шығармалары. VIII om. – Нөкис: Билим, 2018.
6. Нызанов М. Душпан. Роман. – Нөкис: Қарақалпақстан, 2010.
