66
TÚRKIY TILLERINDE BAǴÍNÍŃQÍLÍ QOSPA GÁPLERDIŃ
IZERTLENIW TARIYXÍ
Seydullae a D.
qa aqalpaq ili ka ed ası, .i.k., docen .
Seydullae a A.
qa aqalpaq ili ka ed ası, assis en -oqı ıwshı
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17703436
Anno aciya. Maqalada eyil oplamla ı menen baǵınıńqı gáp iń ózine án ózgeshelikle in anıqlaw
boyınsha qa aqalpaq, a a , ózbek, qazaq ille indegi miyne le ge sholıw jasaldı. Tú kiy ille inde
sońǵı waqı la ı qospa gáp hám qospalanǵan gáple diń baǵınıńqı sıńa ınıń ábiya ın anıqlawda ola dıń
o mal hám seman ikalıq ózgeshelikle in ashıw hám ize lew iyka ǵı wazıypa e ip alınǵanlıǵı haqqında
piki le bildi ildi.
Tayanısh sózle : Baǵınıńqılı qospa gáp, unkcionallıq p incip, o mallıq p incip, s uk u a-
seman ikalıq p incip, baǵınıńqı sıńa .
Аннотация. В статье рассматриваются 3 принципа классификации сложноподчиненных
предложений - функциональный (семантический), формальный и структурно-семантический.
Анализируются принципы классификации сложноподчиненных предложений в тюркских языках.
Всесторонне рассматриваются вопросы изучения сложноподчиненных предложений в
каракалпакском языке. Обосновывается мало изученность сложноподчиненных предложений на
основе функционального предложения на материалах каракалпакского языка.
Ключевые слова: сложноподчиненные предложения, функциональный принцип,
формальный принцип, структурно-семантический принцип, придаточные предложения.
Anno a ion. The gi en a icle deals wi h h ee p incipal classi ica ions o compound sen ences -
unc ional (seman ically), o mal and s uc u al-seman ically. Ha ing analyzed he p incipal
classi ica ion o compound sen ences is gi en in he Tu kic languages. I was widely esea ched he
p oblems o lea ning compound sen ences in he Ka akalpak language. Compound sen ences a en’ s ill
lea ned in he Ka akalpak ma e ials and his is he basis o he esea ch.
Key wo ds: compound sen ence, unc ional p incipal, o mal p incipal, s uc u al-seman ically
p incipal, subo dina e clause.
Tú kiy ille indegi sin aksis i ize lewshile diń kóz-qa asla ı boyınsha eń qıyın hám
alaslı máselele diń bi in baǵınıńqılı qospa gáp iń qu amındaǵı baǵınıńqı gáp iń ózine án
ózgeshelikle in anıqlaw máselesi ekenligi kó se iledi. Bundaǵı alaslı másele baǵınıńqı
gáp iń kelbe lik eyil, hal eyil hám há eke a ı eyilli oplamla dan ayı mashılıǵın
sheshew ús inde bolıp kiya ı . [ 1 ]
Kelbe lik eyil, hal eyil hám há eke a ı eyilli kons ukciyala keńes dáwi inen
bu ınǵı ú kologla dıń miyne le inde de sóz e iledi. P.M.Melio anskiydiń miyne inde
be lik emes eyil oplamla ınıń hámme ú i baǵınıńqı gáp dep qa aladı. [2] Bul piki keńes
67
dáwi indegi ú kologla V.A.Go dle skiy, A.K.Bo o ko , N.P.Dı enko anıń
miyne le inde dawam e edi. [3]
Be lik emes eyil eyil oplamla ınıń (kelbe lik eyil hám hal eyilli oplamla dıń)
bas gáp iń baslawıshınan basqa óz baslawıshına iye bolıp kele uǵını bi inshi e
P.M.Melio anskiy á epinen kó se iledi. [4]
Bul piki A.N.Samoylo ich, N.K.Dmi ie hám .b. kópshilik ú kologla á epinen
awajlandı ıladı.
A.N.Samoylo ich be lik emes bildi mey uǵın eyil oplamla ınıń a aw o masındaǵı
baslawıshlı ú i baǵınıńqı gáp, al iyelik yamasa a aw o masında kelgen há eke a ı eyilli
oplamla dı jay gáple diń keńey ilgen aǵzası dep qa aydı.
Feyil oplamla ınıń óz aldına baslawıshlı kelgen ú iniń baǵınıńqı gáp dep qa alıwı
ay ıqsha N.K.Dmi ie iń miyne le inen keń o ın aladı. Bunda ú kiy ille indegi
baǵınıńqı gáple diń eki ú li iyka ǵı anıqlaw belgisin kó se edi: 1) piki diń belgili
dá ejede logikalıq jaq an óz aldına máni ańla ıwı: 2) be lik eyilden bolǵan bayanlawıshı
hám baslawıshınıń bolıwı. Sonıń menen qa a , be lik emes eyil oplamla ınıń baǵınıńqı
gáp xızme in a qa ıwında ola dıń óz aldına ayı ım g amma ikalıq baslawıshına iye
bolıwın esapqa aladı. Bul sıyaqlı gáple de bayanlawısh ıń be lik o masında bolmaw
kemisligi anıq kó se ilgen g amma ikalıq baslawısh penen olıq ı ıladı. Ege de kelbe lik
eyil, hal eyil hám há eke a ı eyilli oplamla joqa ıdaǵı sıyaqlı baǵınıńqı gáp iń
alabına juwap be e almasa, bunday jaǵdayda ola dı jay gáple diń qu amındaǵı eyil
oplamla ı (obo o la ) dep qa awǵa boladı dep kó se edi.
Feyil oplamla ı menen baǵınıńqı gáp iń ózine án ózgeshelikle in anıqlawda 1956-
jılı Alma-A a qalasında ó ke ilgen «Tú kiy ille indegi eyildiń ú ka ego iyası menen
baǵınıńqılı qospa gáp p oblemala ı» na a nalǵan koo dinaciyalıq keńes úlken áhmiye ke
iye boldı. Bul keńes en keyin ú kologla bi -bi ine qa ama-qa sı kóz-qa as a bolǵan eki
opa ǵa bólindi. Bi g uppa ú kologla baǵınıńqı gáp i anıqlawda onıń bayanlawıshınıń
be lik o madaǵı eyille den bolıwın iyka ǵı anıqlaw belgisi e ip aladı. Usıǵan baylanıslı
ola kelbe lik eyil, hal eyil hám há eke a ı eyilli oplamla dıń hámme ú in jay
gáple diń keńey ilgen aǵzası dep esaplaydı.
Ekinshi opa ú kologla kelbe lik eyil, hal eyil hám há eke a ı eyilli
oplamla dıń ek óz baslawıshına iye bolǵan ú le in baǵınıńqı gáp dep qa aydı da,
baslawıshsız kelgen ú le in jay gáple diń keńey ilgen aǵzası dep esaplaydı.
Baǵınıńqı gáp penen eyil oplamla ın anıqlaw uw alı sońǵı ize lewle de bi az anıq
piki le usınıladı. M.Z.Zákie , Ǵ.A.Abdu axmano , Q.Eseno ıń miyne le inde hal eyil,
kelbe lik eyil, há eke a ı eyili hám shá meyil o mala ındaǵı oplamla dıń is-há eke i
óz aldına ayı ım baslawıshına iye bola almay, iyka ǵı gáp iń baslawıshına qa naslı onıń
68
ekinshi dá ejeli is-há eke in bildi ip kelse, bul sıyaqlı be lik emes eyil oplamlı gáple
keńey ilgen aǵzalı jay gáp yamasa qospalanǵan gáp boladı dep esaplaydı.
M.A.Asqa o a sońǵı ize lewle inde eyil oplamla ınıń sin aksislik unkciyasın
bi az anıq piki le menen bayanlaydı. Ol kópshilik ú kologla á epinen anılǵan
«baǵınıńqı gáp óz aldına gáplik máni bildi iwi, ayı ım ózine án baslawıshınıń bolıwı hám
in onaciyaǵa iye bolıwı» sıyaqlı iyka ǵı belgile i menen qa a , be lik emes eyille diń
belgili g amma ikalıq qu alla a qalı baǵınıńqı gáp iń bayanlawıshı xızme inde
kele uǵının obyek i ak le menen olıq ı adı: 1) hal eyille baǵınıńqı gáp iń
bayanlawıshı xızme inde kelgende bayanlawısh a iksin qabıl e peydi: 2) -ǵan o malı
eyil baǵınıńqı gáp iń bayanlawıshı bolıp kelgende, o ın, shıǵıs seplik a iksle in hám
geypa a i kewishle in qabıl e edi: 3) há eke a ı eyili baǵınıńqı gáp iń bayanlawıshı
xızme inde kelgende, a ım a iksi hám geypa a i kewishle di qabıllaydı. Be lik emes
eyil oplamla ınıń joqa ıda kó se ilgen baǵınıńqı gáp iń alabına juwap be e almay uǵın
ú le in keńey ilgen aǵza dep esaplaydı. [5]
N.A.Baskako eyil oplamla ı menen baǵınıńqı gáp iń ayı mashılıǵın
ómendegishe bayanlaydı:
Há bi ú kiy ille inde baǵınıńqı qu ılmala dıń belgili eki opa ı ba . Bi inshi
opa ǵa baǵınıńqı kons ukciyanıń gáp iń alabına olıq juwap be e uǵın ú in, al ekinshi
opa ǵa baǵınıńqı kons ukciyanıń pú in bas gápke emes, ek onıń bayanlawıshına
qa naslı bolǵan hal eyil, kelbe lik eyil oplamla ın ja qa adı. Bul ózgeshelik i eyil
oplamla ınıń baǵınıńqı gáp en iyka ǵı ayı mashılıǵı dep esaplaydı.
Geypa a sońǵı ize lewle de be lik emes eyil oplamla ına qa naslı basqasha
piki le kó se iledi. S.A.Sokolo baslawıshlı kelgen hal eyil, kelbe lik eyil hám há eke
a ı eyilli qu ılmala dı bayanlawıshı be lik o madaǵı baǵınıńqı gáp en de, baslawıshsız
eyil oplamınan da ózgeshe, ekewiniń a alıǵındaǵı ay ıqsha sin aksislik ka ego iya dep
qa aydı. Bul sıyaqlı oplamla dı L.A.Pok o skaya absolyu nıe kons ukcii dep a aydı.
Sonday-aq, N.Z.Gadjie a óz aldına g amma ikalıq baslawıshlı kelgen be lik emes eyil
oplamla ın gáp yamasa keńey ilgen aǵza emes, «baǵınıńqı ans o ma» dep a ap, bul
baǵınıńqı ans o manı eki eyil gáp iń qosılıwı ná iyjesinde baǵınıńqı gáp egi eyildiń
g amma ikalıq ans o maciyalanıwınan payda bolǵan jańa s uk u alıq bi lik dep
qa aydı.
Házi gi ú kiy ille indegi sin aksislik ize lewle de eyil oplamlı qospalanǵan jay
gáple menen baǵınıńqı gápiniń bayanlawıshı be lik emes eyille den bolǵan qospa
gáple di «polip edika i li gáple » dep úy eniw endenciyası o ın aldı. Bul ideya eń dáslep
V.A.Beloshapko anıń miyne le inde kó se iledi. Bul baǵda boyınsha jay gáp penen
69
qospa gáple di bi -bi inen ajı a ıwda ola dıń p edika i lik bi likle iniń sanına qa ay, jay
gáple monop edika i li, qospa gáple polip edika i li bi lik dep qa aladı.
Polip edika i li gáple p oblemasın salıs ı malı ipologiyalıq baǵda da úy eniw
ó ken ási diń 80-jılla ınıń 1-ya ımınan baslap no osibi li ilshi ilimpazla á epinen
awajlandı ıladı.
Bul ize lewle diń anıqlawı boyınsha baǵınıńqı gáple diń bayanlawıshı in ini i
eyille den bolǵan gáp óz aldına baslawıshlı bolıp kelse, qospa gáp iń ay ıqsha bi ipi
dep kó se iledi. Al kelbe lik eyil, hal eyil hám in ini i obo o lı kons ukciyala óz
aldına baslawıshına iye bola almay, iyka ǵı bas gáp iń baslawıshına qa naslı bolıp kelse,
monosubyek li polip edika i li gáp dep anıydı hám ola dı qospa gáp e, jay gáp e emes,
qospalanǵan gáp dep esaplaydı. Bunda be lik emes eyil oplamlı gáple di anıqlawda
e min qollanıwda ózgeshelik bolmasa, házi gi ú kiy ille indegi kópshilik ize lewle diń
anıqlawla ına sáykes keledi.
Be lik emes eyil oplamlı sin aksislik kons ukciyala dı polip edika i li gáp e inde
úy eniw 1980-jılla dan baslap ú kiy illes espublikala dıń ize lewshile iniń
miyne le inen de o ın aldı. [6]
Baǵınıńqılı qospa gáple diń qu amındaǵı baǵınıńqı gáp penen eyil oplamlı
gáple diń ábiya ın anıqlawda us hám ú kiy ille in ize lewshile á epinen bahalı
piki le oplandı. Baǵınıńqı gáp hám eyil oplamla ınıń dúzilislik, mánilik jaq an
uqsaslıǵı hám há qaysısınıń ózine án ózgeshelikle ge iye ekenligi há bi ildiń ak le i
iyka ında bi az anıq piki le ay ıldı. Kelbe lik eyil, hal eyil hám há eke a ı eyille i
eyil oplamın dúzip kelgende, g amma ikalıq baslawıshına iye bola almay uǵınlıǵı, al sol
eyille diń baǵınıńqı gáp iń bayanlawıshı xızme inde kelgende, a aw o masındaǵı óz
baslawıshına iye bola uǵınlıǵı kópshilik ú kologla á epinen maqullandı. Bi aq, soǵan
qa amas an, baǵınıńqı gáple diń eyil oplamla ına qa nası máselesindegi alaslı piki le
bi sheshimge kelgen joq.
Baǵınıńqı gáp penen be lik emes eyil oplamla ınıń s uk u a-seman ikalıq uqsaslıǵı
hám ayı mashılıǵın anıqlawda kópshilik ize lewshile á epinen ay ılǵan piki le
iyka ında ómendegi juwmaqqa keliw múmkin.
Be lik emes eyille ózine qa naslı sózle menen keńeyip, eyil oplamın dúzip
kelgende, ba lıq jaǵdayda baslawıshsız dúziledi. Ola baǵınıńqı gáp iń bayanlawıshı
unkciyasında kelgende, bas gáp iń baslawıshınan basqa a aw o masındaǵı ózine án
g amma ikalıq baslawıshına iye boladı.
Ayı ım jaǵdayla da hal eyilli, kelbe lik eyilli hám há eke a ı eyilli oplamla óz
logikalıq baslawıshına iye bolıp kelse de, baǵınıńqı gáp dep qa almaydı. Sebebi, ola dan
gáplik in onaciya hám bi náwie ıyanaqlı piki ańla ılmaydı. Ola jay gáp iń qu amında
70
sol obın buzbas an ózi qa naslı aǵza menen qospa sóz dizbegin dúzedi hám gáp iń
keńey ilgen aǵzası xızme in a qa adı.
Ádebiya la :
1. Ширалиев М.Ш. Проблема сложноподчиненного предложения.-«Вопросы грамматики
тюркских языков. Алма-Ата, 1958, 79-б.; Гаджиева Н.З. Серебренников Б.А. Сравнительно-
историческая грамматика тюркских языков. Синтаксис. М., «Наука», 1986, 95-б.; Дәўенов Е.
Бағыныңқылы қоспа гәп. -Ҳәзирги қарақалпақ әдебий тилиниң грамматикасы. Синтаксис.
Нөкис, «Билим», 1992, 430-бет.
2. Мелиоранский П.М.Краткая грамматика кахаз-киргизского языка. ч.ЫЫ, синтаксис. СПб,
1897, 33-51-бетлер.
3. Гордлевский В.А.Грамматика турецкого языка. М., 1928, 140-151-бетлер; Боровков А.К.
Учебник уйгурского языка. Л., 1935, 135-136-бетлер; Дыренкова Н.Г. Грамматика ойротского
языка. М., 1940, 286-бет. Кононов А.Н.Тюркская филология в СССР. 1917-1967. М., 1968, 12-
бет. Самойлович А.Н. Краткая учебная грамматика современного османско-турецкого языка.
Л., 1925, 132-бет. Дмитриев Н.К. Башкорт теленец грамматикасы. Офо, 1950, 265-267 бетлер.
4. Кононов А.Н.Тюркская филология в СССР. 1917-1967. М., 1968, 12-бет. Самойлович А.Н.
Краткая учебная грамматика современного османско-турецкого языка. Л., 1925, 132-бет.
Дмитриев Н.К. Башкорт теленец грамматикасы. Офо, 1950, 265-267 бетлер. Ширалиев М.Ш.
Проблема сложноподчиненного предложения. «Вопросы грамматики тюркских языков».
Алма-Ата, 1958, 82-б.; Баскаков Н.А. Выступление. «Вопросы грамматики тюркских языков».
Алма-Ата, 1958, 236-б.
5. Закиев М.З. Синтаксический строй тюркского языка. Изд-во Казанского университета, 1963,
275-б.; Абдурахманов Ғ.А. Ҳозирги ўзбек адабий тили. II том, синтаксис, Тошкент, 1966, 218-
б.; Есенов Х.М. Основные средства связи компонентов сложноподчиненных предложений.-
«Советская тюркология», 1972, №4, 17-18-бетлер.
6. Аскарова М.А. К критериям придаточных предложений в современном узбекском языке.
«Структура и история тюркских языков». М., 1971, 150-бет. Баскаков Н.А. Выступление.
«Вопросы грамматики тюркских языков». Алма-Ата, 1958, 235-бет. Соколов С.А. Типология
сложных синтаксических конструкции в турецком языке. «Вопросы тюркской филологии» М.,
1966, 131 б. Покровская А. К вопросы личных и неличных формах глагола в тюркских языках.-
«Туркология», Л., Изд-во «Наука», 1976, 131-б.
7. Белошапкова В.А. Сложное предложение в современном русском языке. М.,
«Просвещение»,1967,30-б. Подчинение в полупредикативных конструкциях. Новосибирск.
Изд-во «Наука», 1980; Структурные типы синтетических полупредикативных конструкций в
языказ разных систем. Новосибирск, «Наука», 1986; Черемисина М.И., Колосова Т.А. Очерк
по теории сложного предложения. Новосибирск, «Наука», 1987; Скрибник Е.К.
Полупредикативные синтетические предложения в бурятском языке. Новосибирск, «Наука»,
1988. Черемисина М.И. Колосова Т.А. Көрсетилген мийнети, 90-бет. Мусаев М.М.
Полупредикативные еденицы с каузальными и целовым отношением в тюрских языках
огузской группы.-«Советская тюркология», 1987, №6, 77-б.
