77
K. RAXMANOV SHÍǴARMALARÍNDA ANTONIMLERDIŃ
STILLIK QOLLANÍLÍWÍ
Allanaza o E.
Ájiniyaz a ındaǵı NMPI qa aqalpaq ili ka ed ası docen i, .i.k.
Ayda bae a A.
Ájiniyaz a ındaǵı NMPI Filologiya akul e i 3-ku s s uden i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17703454
Anno aciya. Kó kem shıǵa mala ilin ling opoe ikalıq aspek e ize lewle házi gi zaman
alapla ınıń bi i bolıp, poeziyalıq shıǵa mala ilin úy eniy máselesi a nawlı ize lewle di alap e edi.
Maqalada K.Raxmano shıǵa mala ında an onimle diń s illik qollanılıwı hám ola dıń milliy ilimizdiń,
ling omádeniya ımızdıń, illik es e ikanıń awajlanıwındaǵı o nı hám áhmiye i boyınsha jazıldı.
Tayanísh sózle : ling is ika, on onim, kelbe lik, alen lik, ek i alen , kon eks , ob az, seman ika,
s il, o ma.
Аннотация. В статье одна из языковых единиц нашего языка посвящена событию
употребления антонимов в художественном языке. В произведениях К.Рахманова приводятся
некоторые подробности, касающиеся особенностей значения слова в употреблении.
Ключевые слова: лингвистика, антонимы, существительные, прилагательные,
валентность, эквивалент, контекст, образ, семантика, стиль, форма.
Anno a ion. In he a icle, one o he linguis ic uni s o ou language is de o ed o he e en o he
use o an onym s uni s in he a is ic language. In he wo ks o K. Raxmano , some de ails a e gi en
conce ning he peculia i ies o he meaning o he wo d in use.
Key wo ds: linguis ics, an onyms, conn ex , conce ning, peculia i ies, seman ics, s yle, o m.
Qa aqalpaq ádebiy iliniń baslı qu alı sóz, onıń mánilik qásiye le i, ili bolıp, bula
poeziyanıń kókemlik dá ejesine je iwinde sóz shebe iniń il qu alla ınan qanday dá ejede
qollana alıwı úlken áhmiye ke iye boladı. Qa aqalpaq kó kem poeziyalıq dó e iwshilik
dúnyasında óziniń salmaǵına iye sóz us ala ınıń ilin úy eniw bi inshi náwbe e onıń
dó e iwshilik penen sóz ańlaw shebe ligin úy eniwge, sonıń menen bi ge ana ilimiz sóz
baylıǵınıń awajlanıwında shayı shıǵa mala ı ilinıń belgili dá eje ási i esapqa alınadı.
Ling opoe ikalıq jaq an ize lewde poe ikalıq ildiń onıń awajlanıwına qanshelli á ejede
ási e ip a ı ǵanlıǵı esapqa alınadı. Házi gi qa aqalpaq poeziyası hám onıń ili pú kil
jámiye shilik iń uwxıy, mádeniy awajlanıwına da sezile li dá ejede ási e ip kiya ı .
Ling is ikalıq ize lew a qalı ildiń leksikalıq mánile iniń ú le in anıqlaw
ili iliminiń baslı máselele iniń bi i bolıp kiya ı . Ilimpazla dıń piki inshe
kópshilik waqı la ı sózle diń mánile i uw alı gáp bolǵanda onıń jazalıwına
qa ay uw a hám awıspalı mánile i haqqında, sózdiń kon eks lik xızme i menen
baylanıslılıǵı uw alı piki jú i iledi.[3:16].
78
Ulıwma il ilimi ize lewle inde sóz seman ikasına, s illik mánisine baylanıslı oǵada
áhmiye li máselele boyınsha ilimiy jaq an búgingi kúnde kóp sanlı monog a iyalıq
miyne le , oplamla , ilimiy maqalala , qollanbala hám aǵı basqa da ize lengen
jumısla dıń dó e ilip, ola ling opoe ika iliminiń je iskenlikle in belgili dá ejede bayı ıp
kelmek e. Tú kiy il iliminde kó kem shıǵa manıń ili haqqındaǵı máselele a nawlı
monog a iyalıq ize lewle diń, kandida lıq hám dok o lıq disse aciyala dıń obyek le i
sıpa ında ling is ikalıq kó qa as an ize lenilip, ilimiy ná iyjele i yu kologiya ilimin
bayı ıwda sebepshi bolıp a ı .[1:24.]
Ilimpaz E. Be dimu a o ıń piki i boyınsha awızeki hám jazba sóylew s ille i,
sheshenlik hám sóylesiw, ásmiy hújje le hám diploma iyalıq piki alısıwla , p oza
yamasa poeziyanıń ili-bula dıń ba lıǵı da ózine án il qu alla ın hám usılla ın alap e edi.
Kópshilik jaǵdayda ildiń sola ǵa baylanıslı ózgeshelikle i ámelde esapqa alına be meydi.
Sonıń ushın da kó kem shıǵa manıń ilin ay ıqsha ilim sıpa ında anıp úy eniliwi ke ek
.[2.78.]
K. Raxmano ıń poeziyalıq dó e pele i menen xalıq ıń jú egine o ın alıp, onıń
meh ine, muxabba ına e ise alǵanlıǵınıń jámiye shilik gúwası bolıp kiya ı . Maqalada
shayı dıń ózine án ák a lanbas shebe lik i júzege shıǵa ıwshı il qu alla ınıń qanshelli
dá ejede paydalanǵanlıǵın esapqa alınadı. K. Raxmano óz shıǵa mala ında jámiye lik
u mıs aǵı ba lıq nızamlıqla , zamanlasla ınıń mashqalala ın há qıylı eal u mıslıq
ob azla a qalı, kó kem súw e lew qu alla ı a qalı ay ıqsha shebe lik penen súw e ley
alıw menen bi ge qa aqalpaq iliniń, onıń qollanılıw keńligin keńey iwge úles qos ı.
K. Raxmano dó e iwshiligi óziniń mánisi keń sózlik baylıǵı, sózden shebe
paydalanıw a qalı onıń s illik gózzalıǵı, xalıqshıl uwxıy dúnyası menen oqıwshı
qálbinen e eń o ın alǵan. Shayı dıń há bi dó e pele i ay ıqsha ózine ánligin
ámiyinley uǵın il bi likle inen s illik maqse le de qollanılıw diyapazonın úy eniw baslı
maqse e ip qoyıldı.
Jaqsı adam bul dúnyaǵa kó ik be e ,
Jaman adam gozzallıqqa ó be e .
Kúshli haywan emes, áljiwaz, ázzi,
Adamla -aq dúnya uyqısın ó bóle . (K. R.)
Joqa ıdaǵı poeziyalıq qa a la da adamǵa baylanıslı bu ınnan ilimizde ba
a lıqlasqan jaqsı-jaman, kelbe lik en kúshli-áljiwaz an onimle ob azlılıq ı kúshey iwde
shebe lik penen paydalanılǵan.
K. Raxmano shıǵa mala ınan alınǵan usı poe ikalıq an onimlik qa a la dıń ózinen-
aq sóz shebe le i á epinen bayanlanǵan piki diń jeke dó e iwshilik s iline qa ay sonsha
anıq, ob azlı, ó ki hám ási li ú de leksika-seman ikalq usıl menen jasalǵan sózle a qalı
79
piki diń oqıwshıǵa je ke iliw a qalı onıń es e ikalıq zawıqlılıǵı, sol piki le di onnan a ıq
be iw de múmkin emesligi ayqın sezilip u . Bunda há bi sóz, sóz mánisi, sóz dizbegi,
gáp óz o nında, sózde de, kó kem súw e lengen piki de de ob azlılıq, ási sheńlik ba .
Ola a asına sóz qosıw da, basqa sóz benen almas ı ıw yamasa bi sózdi alıp aslaw da
múmkin emes.
Tildegi sózle leksika-seman ikalıq usıl menen jasalǵanda ola dıń dúzilisinde hesh
qanday ózge is bolmaydı, ek seman ikalıq mánisi ózge iske ushı aydı, yaǵnıy sózle diń
mo emalıq qu ılısı ózgemey-aq, basqa sóz shaqabına ó ip ke edi. Ling is ikada bul usıldı
anspoziciya dep e a aladı. (3.b.24.) Mısal kel i emiz:
Ayı masań jaqsı menen jamandı,
Bilmegeniń hadal menen ha amdı.
Keshe sennen qa ız so ap jú genle ,
Búgin kele aldı olı mal aydap.
Jaqsılıqqa sa qın kibi sa ıldım,
Jamanlıqqa jolba ıs ay a ıldım.
Kó kem shıǵa madan alınǵan mısalla da a lıqlasqan jaqsı menen jamandı,
jaqsılıqqa- jamanlıqqa, áwishlik mánidegi keshe-búgin an onimle d qollanılıp,
kó kem kon eks iń ási sheńligi kúsheygen.
Joqa ıda ay ıqsha kó se ilip ó ilgen mısalla sóz jasalıwdıń leksika-
seman ikalıq usılı menen jasalǵan sózle . Sebebi bul sózle iyka ınan kelbe lik sóz
shaqabı bolsa da, gáp e ol a lıq sóz shaqabınıń so awına juwap be ip a lıqlasıp u .
Tiyka ǵı hám awıspalı mánile i sózle de sóz belgili bi úsinik iń a ı bolsa, al sóz
dizbegi jáne mánili sózle diń (eki ya onnan da kóp) mánilik hám g amma ikalıq jaq an
bi – bi i menen baylanısıp qospa uǵımdı bildi ip keledi. Mısalı,
Aqıllıǵa e ip ke im bawı day,
Aqmaqla ǵa es im shańlı dawılday.
Keshe qanaza qa qonǵan adamla ,
Búgin kele soqpaǵında jayawlap.
Sóz bi úsinik i bildi se (jeke, bi aq juplasqan, dizbeklesken ú inde u sa da), al
sóz dizbegine ki gen sózle i bi i-bi i menen g amma ikalıq qu alla dıń já demi menen
baylanısqa úsedi de, bi i baǵınıńqı, ekinshisi baǵındı ıwshı bolıp keledi. Eń keminde eki
mánili sózdiń (aqıllıǵa e ip, aqmaqla ǵa es im, aeshe qanaza qa, búgin kele ) bi i-
bi i menen óz a a mánilik hám o malıq jaǵınan baylanısıwın sóz dizbegi boladı.
Nasha la dıń qulaǵında jú al ın-
Bul dúnyanıń alǵıs, ǵa ǵısın ıńlap.
Jazda ıssılasam, ya ońsam qıs a,
80
Ele de eń bekkem panam bolǵansız. (K. Raxmano )
Qa qalpaq kó kem ádebiy ilinde iyka ǵı hám awıspalı mánili sózle diń
jasalıwına ay ıqsha i iba qa a ıladı. Kópshilik jaǵdayla da ilidiń mánile i uw alı sóz
e ilgende bi inshi náwbe e onıń uw a hám awıspalı an onimlik sózdiń kon eks likke
baylanıslı mánile i sóz e iledi.
Az-azdan úy engen dana boladı,
Kóp en úy engen shala boladı,...
Jik iyi meń basqa dep,
Kóp-Azap be meń bendege.
Ba sa bola ás elep,
Qa ı ba a je ge de. (K. R.)
Kó kem sóz ling is ikada óz ási sheńlik shega asına qa ay kommunika i lik
hám es e ikalıq unk siyanı a qa adı. Sol ushın da kó kem ádebiy s ildiń qollanılıw
shega ası júdá keń bolıp, ba lıq s illik múmkinshilikle den ba ınsha paydalanıp, ádebiy
il no mala ınan da shıǵıwı múmkin. Kó kem ádebiy s ilde qollanılǵan sinonim, omonim
hám naqıl-maqalla le qollanılǵanda ildiń ba lıq sóz baylıqla ınan paydalanıladı.
Kó kem ádebiy s ilindegi sózle adamǵa es e ikalıq ási e iw kúshine iye bolıp, kó kem
sóz shebe i bizdi qo shaǵan dúnyanı ob azdı hám kó kem e ip kó se edi hám
shıǵa mala da emocionallıq, eksp essi lik li izm, s ilis ikalıq, igu ala keń qollanıladı.
Kó kem ádebiy s ilde an onim sózle diń kóp mánililiginiń s ilis ikalıq qollanılıwı shayı
poeziyasında kóplep ushı asadı.
Paydalanílǵan ádebiya la :
1. Мирзаев И.К. Проблемы лингвопоэтической интерпретации стихотворного текста (на
материале современной узбекской поэзии) А.Д.Д. Т., 1992.
2. Казаков Ш. Семантика-стилистические Особенности эмоционально оценочной лексики драм
Хамзы. А.К.Д. Т., 1990,
3. Турсунов С. Лексическое особенности дастана «Алпамыш» А.К.Д. Т., 1990.
4. E. Be dimu a o . Házi gi qa aqalpaq ili. Leksikologiya. Nókis, 1994, 9-бет.
5. Бекбергенов А. Қарақалпақ тилиниң стилистикасы. – Нөкис: 1990.
6. K. Raxmano . Tańlamalı shıǵa mala ı. N., 1984.
