81
«EDIGE» DÁSTANÍNDAǴÍ AYÍRÍM GÓNERGEN SÓZLER HAQQÍNDA
Abisho Genjebay Ma jano ich
QMU Qa aqalpaq il bilimi ka ed ası docen i, (PhD)
Xojamu a o a A ıwxan Pola bay qızı
QMU Ling is ika (qa aqalpaq ili) 1-ku s magis an ı
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17703463
Anno aciya: Bul maqalada «Edige» dás anı ilindegi góne gen sózle diń qollanılıw ózgesheligi
úy enilgen. Dás andaǵı góne gen sózle a xaizm hám a iyxıy sózle ge ajı a ıp qa as ı ılǵan. Ola dıń
mánile i mısalla menen úsindi ilgen.
Tayanısh sózle : góne gen sózle : a xaizmle , a iyxıy sózle , mısqal, onse i, siyse i, anap.
Аннотация: В данной статье рассматриваются особенности употребления устаревших
слов в языке эпоса «Едиге». Устаревшие слова в эпосе были разделены на архаизмы и
исторические слова. Их значение объясняется примерами.
Ключевые слова: устаревшие слова: архаизмы, исторические слова, мискал, онсери,
сийсери, танап.
Anno a ion: This a icle examines he usage o a chaic wo ds in he language o he «Edige» epic.
Obsole e wo ds in he epic a e ca ego ized as a chaic and his o ical. Thei meaning is explained wi h
examples.
Key wo ds: a chaic wo ds: a chaisms, his o ical wo ds, misqol, onse i, siyse i, anop.
Tyu kologiyanıń eń iyka ǵı hám áhmiye li wazıypala ınıń bi i – ú kiy xalıqla dıń
milliy ádebiy ille iniń qáliplesiw hám awajlanıw dáwi le in ize lew bolıp abıladı.
Milliy ádebiy ildiń awajlanıw a iyxı hám onıń basqıshla ın anıqlaw ushın jazba
es elikle menen bi qa a da, xalıq awızeki dó e pele iniń, ási ese, dás anla dıń illik
ózgeshelikle in, sózlik qu amınıń a iyxıy qa lamla ın e eń úy eniw áhmiye li.
Há bi xalıq ıń ádebiy ili awızeki sóylew iliniń iyka ında payda boladı. Tildiń
sózlik qu amında sol ilde sóylewshi xalıq ıń, onıń il a iyxına baylanıslı bay
maǵlıwma la saqlanadı. Solay e ip, xalıq dás anla ınıń ilin ize lew a qalı sol xalıq ıń
a iyxı, onıń sózlik qu amı, awajlanıw basqıshla ı uw alı há á epleme maǵlıwma
alıwǵa boladı.
Folklo lıq dó e pele diń illik ózgeshelikle in ize lew ú kiy xalıqla da keń
baǵda da úy enile basladı. Mısalı: S.Baylie «Saya hám Ham a» dás anınıń illik
ózgeshelikle i» a lı kandida lıq disse aciyasında dás an iliniń one ikalıq, mo ologiya-
sin aksislik hám leksikalıq ózgeshelikle in ize legen [Байлиев С. 1965]. Al qa aqalpaq
il biliminde olklo lıq dó e pele diń ilin ize lewge a nalǵan jumısla dıń qa a ında
O.Bekbawlo «Qaha manlıq epos ıń a ab-pa sı leksikası hám onıń a iyxıy ling is ikalıq
xa ak e is ikası» a lı miyne i, Sh.Abdinazimo ıń «Qı q qız» dás anınıń leksikası» degen
82
emadaǵı kandida lıq disse aсiyala ı áhmiye li sanaladı. Onda dás annıń ili há
á epleme analizlenip, leksikalıq qu amı, sózle diń a iyxıy shıǵısı, Al ay qa lamı, ulıwma
ú kiy ille ine o aq sózle diń ema ikalıq opa la ı sóz e ilgen.
Ling o olklo is ikada «Edige» dás anınıń illik ózgesheligin anıqlaw baǵda ında bi
qansha ilimiy jumısla o ınlanıwına qa amas an, ondaǵı góne gen sózle diń leksikalıq
sıpa lamasın be iw ize lewdi alap e edi. Sonlıq an, bul maqalada dás anda ushı asa uǵın
góne gen sózle qollanılıw ózgesheligine qa ay a xaizmle hám a iyxıy sózle ge bólip
úy enildi.
«Edige» dás anınıń sózlik qu amında dás andaǵı waqıyala bayanlanıp a ı ǵan
dáwi ge, waqıyala dıń súw e leniwine baylanıslı siyasiy jámiye lik hám kúndelikli
u mıs a qollanılǵan sózle jumsalǵan. Bunday sózle , iyka ınan, dáwi kolo i in ańla ıw
ushın be iledi. Dás andaǵı ilimizde az ushı asa uǵın leksikalıq qa lamǵa iyisli góne gen
sózle di qollanılıw ózgesheligine qa ay a xaizmle hám a iyxıy sózle ge bólip qa awǵa
boladı.
1) A xaizmle . G ek ilinen alınǵan a xaizm e mini ildiń awajlanıw dáwi iniń
ba ısında anaw ya mınaw úsinik iń a amasınıń ekinshi bi sóz benen almasıwı
ná iyjesinde qollanıw jedelliginen ayı ılǵan sózle di ańla ıw ushın qollanıladı.
A xaizmle góne gen sózle diń bi opa ı bolıp, waqı ıń ó iwi menen ildiń sózlik
qu ılısında ola dıń sinonimle i payda boladı hám ola ak i lesip a xaizmle dıń qollanıw
ó isin shekleydi [Абдиназимов Ш. 1993].
«Edige» dás anında qollanılǵan a xaizmle u mıs ıń ú li a awla ına qa naslı,
sonday-aq, o ın a la ın bildi ip kelgen. Dáwi kalo i in ańlawda dás andaǵı geog a iyalıq
a amala belgili dá ejede il ak i bola ala uǵını sózsiz. Há bi a ama ózine án mánilik
ózgeshelikle ge iye. Sonlıq an, dás an ilinde házi qollanımay uǵın eski je -suw
a amala ı ushı asadı. Máselen, Edil menen Jayıq an, Bók e gili adı dan [Алламбергенов
К. 1995: 12]. Bul qa a daǵı Edil, Jayıq a amala ı házi gi U al hám Volga boyla ınıń je le i
bolıp, dás annıń dó eliw dáwi inde usılay a alǵan.
Dás anda sol dáwi diń siyasiy-jámiye lik isle ine baylanıslı da jumsalǵan sózle
kóplep ushı asadı. Mısalı: Al ın axqa min dep isha a e ip kó eyin, hám imdi á k e pey,
al ın axqa minse, há is kele qolınan, – dep sınamaqqa shaqı ıp edi sa ayǵa
[Алламбергенов К. 1995: 12]. Mısaldaǵı sa ay sózi a xaizm bolıp, onıń «pa sha, xan,
shaxla dıń sa ayı»n ańla a uǵın mánisi ba .
«Edige» dás anında adam múshele i hám uwısqanlıqqa baylanıslı góne gen sózle
de ushı asadı: Sa ı ala a as ında, Shoqpa ı ba dás inde [Алламбергенов К. 1995: 25].
Be ilgen mısaldaǵı dás i pa sı sózi «qol» degen mánini ańla adı. Ol házi gi qa aqalpaq
83
ilinde awıspalı mánide dás ine úsiw sóz dizbeginde qollanılıp, «qol as ına qa aw»
mánisin bildi edi.
2) Ta iyxıy sózle . Góne gen sózle diń a iyxıy dáwi le dawamında belgili bi
úsinikle diń a amala ı e inde qollanılıp, keyin jámiye lik u mıs ıń awajlanıwına
baylanıslı shıǵıp qalǵan bólegin a iyxıy sózle dep qa aladı [Бердимуратов Е. 1994:
117]. Dás andaǵı góne gen sózle qa lamınıń kópshiligin a iyxıy sózle qu aydı. Ola
u mıs ıń há qıylı a awla ı boyınsha za hám qubılıs ıń a amala ın bildi ip kelgen. Buǵan
dás andaǵı qu al hám áske iy isle ge baylanıslı a iyxıy sózle di mısal kel i iw múmkin.
Ola sol dáwi de qollanılǵan (qılısh, nayza, sa ıjay) qu al-ja aqla dıń ú le in bildi edi.
Dás anda qılısh ba ı dı súw e lewde, al sa ıjay qaha manla dıń iyka ǵı sawash qu alı
sıpa ında á iyiplengen. Mısalı:
Aqsha a ı ba as ında,
Qońı awlı nayza dás inde [Алламбергенов К. 1995: 11].
Xan diywanı Qosnaza ,
Qınabı joq bi qılısh,
Shoqpa ı menen ekewin,
Alıp keldi eneǵa [Алламбергенов К. 1995: 21].
Edige mingen aqsha a ı,
Edigeniń sa ı jayın kó di [Алламбергенов К. 1995: 15].
Dás anda diniy úsinik i ańla ıwshı sózle jiyi ushı asadı. Bul a qalı waqıyala dıń
súw e leniwinde dinge iseniwshilik seziledi. Mısalı: Shanshıwla qan jılqını Edigeniń
maza ı qılıp aylandı ıw sonnan qalǵan edi [Алламбергенов К. 1995: 15]. Mısaldaǵı
maza – «qábi , gó » mánisin ańla adı. Bunday diniy sózle diń qollanıwı dás annıń islam
dinine sıyınıwshı xalıqla a asında payda bolǵanınan de ek be edi.
«Edige» dás anında sol dáwi diń siyasiy-jámiye lik isle ine baylanıslı jumsalǵan
sózle ushı asadı: A alıq, nayıp, qus begi, me e , Ba ıp bula dı kó eyin. [Алламбергенов
К. 1995: 11]; Elge kelgen miymandı sıylamaqlıq o ınlı, sebep penen kelgen ekenseń-dá,
Edigejan, al ın axqa min! – dep inam e i Sá emi dey ullı xan [Алламбергенов К. 1995:
12]. Mısaldaǵı a alıq, nayıp, qus begi, me e , xan – sol dáwi degi el biylewshi,
basqa ıwshı lawazım a la ın bildi e uǵın a iyxıy sóz esaplanadı.
Sonday-aq, dás an ilinde ólshem bi likle di ańla ıwshı mısqal, onse i, siyse i, gez,
anap sıyaqlı a iyxıy sózle qollanılǵan. Bunday sózle házi gi dáwi de góne gen sózle
opa ın qu aydı hám iyka ınan, kó kem dó e pele de ushı asadı. Mısalı: Áne, onse i
basım, siyse i góshim [Алламбергенов К. 1995: 29]; Bi kúni bi abaqqa úsh mısqal
záhá saldı, sóy ip uyı ı da qoydı [Алламбергенов К. 1995: 9]. Dás anda qollanılǵan
84
ólshem bi lik i ańla ıwshı bunday sózle XVIII – XIX ási le degi qa aqalpaq iliniń jazba
es elikle i leksikasında ushı asadı [Ҳамидов Ҳ. 1974: 292].
Biz u mıslıq buyım a amala ınıń dás an ilinde qollanıǵanıń kó emiz. Ola xalıq ıń
a iyxı, kúndelikli u ınıw za la ın eske sala uǵın a iyxıy sózle esaplanadı. Mısalı: Sen
xaba da ekenseń, bizle biyxaba ekenbiz, ya a bada, ya a a, ya kebejede o ı a almaysız
[Алламбергенов К. 1995: 24]. Telegen a ba jú mes ey, Te gewli medi elińiz?
[Алламбергенов К. 1995: 14].
Bul mısalla da qollanılǵan kebeje (sandıq), elegen a ba ( ó dege shikli a ba)
góne gen sózle i házi de qollanılmaydı.
Juwmaqlap ay qanda, «Edige» dás anınıń q aqalpaq ádebiya ında u qan o nı
ay ıqsha. Onıń ilin úy ene o ı ıp, góne gen sózle diń dás an dó eliwindegi dáwi
kolo i in be iwde, waqıyala dı bayanlawda áhmiye li xızme a qa ǵanın kó emiz.
Dás andaǵı bunday góne gen sózle óziniń ema ikalıq ú le i, seman ikalıq mánile i
boyınsha a nawlı ize lewdi alap e edi.
Ádebiya la
1. Әбдиназимов Ш. «Қырық қыз» дәстанындағы гөнерген сөзлер. // Ҳәзирги қарақалпақ тили
раўажланыўының айырым мәселелери (Илимий мақалалар топламы). –Нөкис, 1993.
2. Алламбергенов К. Қарақалпақ халық дәстаны. «Едиге». – Нөкис: «Билим», 1995. – 228 б.
3. Байлиев С. Языковые особенного дастана «Саят и Хамра». – Ашхабад, 1965.
4. Бердимуратов Е. Ҳәзирги қарақалпақ тили. Лексикология. – Нөкис, 1994. – 186 б.
5. Ҳамидов Ҳ. Қарақалпақ тили тарийхының очерклери. – Нөкис: «Қарақалпақстан», 1974. – 360
б.
