85
K.RAXMANOV SHÍǴARMALARÍNDAǴÍ FRAZEOLOGIZMLERDIŃ
PRAGMATIKALÍQ HÁM EKSPRESSIVLIK ÓZGESHELIGI
Aynaza o a Gúla a
ilologiya ilimle iniń kandida ı, docen . QMU Ámeliy ilologiya ka ed ası
Meńlibae a Gúljan Baxadi o na
QMU 1-ku s magis an ı
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17703477
Anno aciya: Maqalada K.Raxmano ıń shıǵa mala ında qollanılǵan azeologizmle hám ola dıń
p agma ikalıq, eksp essi lik ózgeshelikle i analiz e ilgen. F azeologizmle uw alı ilimiy ádebiya la ǵa
iyka lanıp eo iyalıq maǵlıwma la be ilgen.
Tayanısh sózle : azeologizm, p agma ikalıq analiz, p agma ikalıq po ensial, in ensi lik.
Аннотация: В статье проанализированы фразеологизмы, использованные в произведениях
К. Рахманова, а также их прагматические и экспрессивные особенности. Представлены
теоретические сведения, основанные на научной литературе по фразеологии.
Ключевые слова: фразеологизм, прагматический анализ, прагматический потенциал,
интенсивность.
Abs ac : The a icle analyzes he ph aseological uni s used in K. Rakhmano ’s wo ks and
examines hei p agma ic and exp essi e ea u es. Theo e ical in o ma ion is p o ided based on
schola ly li e a u e ela ed o ph aseology.
Keywo ds: ph aseological uni , p agma ic analysis, p agma ic po en ial, in ensi y.
Dúnyadaǵı há bi mille iń ili – onıń mádeniya ı hám a iyxınıń jemisi. Tildegi
sózlik qu amda ay ıqsha bi opa dı qu ay uǵın bul – azeologizmle . F azeologiyalıq
sóz dizbekle i xalqımızdıń jasaw á izi, oy-ó isi, kewil keshi mele i hám milliy uwxın
ózinde jámleydi. Ola neshe sózden qu alsa da ba lıǵı jıynalıp bi pú in mánini be edi.
Mısalı, is ja maw-sóylemew, kóz benen qas ıń a asında- ez, jú egi ja ılıw-qo qıw, qabaq
úyiw-ashıwlanıw, iy ólgen je -alıs hám .b. Bul kel i ilgen mısalla da azeologizmle
hám ola dıń sinonimi bolǵan da a sózle o asında ózgeshelikle seziledi. Yaǵınıy
azeologizmle de ási sheńlik joqa ı bolıp, ola emocional-eksp essi lik máni boyawǵa
iye bolıp keledi. Sonlıq an da azeologizmle kó kem shıǵa mala da kó kemlew
qu alla ı sıpa ında keń qollanıladı.
F azeologiyalıq sóz dizbekle i ilde bu ınnan qáliplesken hám ola dı basqa ille ge
sózbe-sóz awda ıwǵa bolmaydı. N.M.Shanskiy “F azeologiyalıq oplam – bul óziniń
mánisi, qu amı hám qu ılısı boyınsha u aqlasqan, sózlik sıpa qa iye yamasa onnan da
kóp komponen le den u a uǵın, aya ú inde ay ıla uǵın il bi ligi” dep ay adı. Ola
neshe komponen en u sa da bi so awǵa juwap be edi. [4:20] Demek, azelogiyalıq sóz
86
dizbekle i óziniń iyka ǵı mánisinen qashıqlap as a lı mánige kóshken hám ola ob azlı
ú de keledi. Ola ilde bu ınnan ayın halında qáliplesken.
Tu aqlı sóz dizbekle i kóbinese awıspalı mánide ob azlı bolıp keledi. Sol sebepli
azeologiyalıq sóz dizbekle i kó kem shıǵa mada há qıylı ádebiy ob azla dı
súw e lewle de kó kemlew qu alla ı sıpa ında jiyi qollanıladı. Tu aqlı sóz dizbekle iniń
jay sóz dizbekle inen aǵı da bi ózgesheligi, ola dı kon eks en bólip alıp qa aǵanda
kópshilik jaǵdayda óziniń bu ınǵı mánisin joyı paydı. [2:6] Haqıyqa ında da,
azeologizmle kó kem shıǵa mala da ańla ılajaq mazmundı emocionallıq hám
eksp essi lik jaq an kúshey ip be edi. Sonıń menen bi ge, qaha man xa ak e ine xalıqlıq
uwx baǵıshlaydı. Ola xalıq ıń ú p-áde le i, dás ú le i, u mısı hám mádeniy o alıǵın
ózinde sáwlelendi e ala uǵın kó kem qu al desek boladı. Sońǵı dáwi de
azeologizmle di usı baǵda da úy eniw, yaǵınıy, azeologizmle diń kó kem
shıǵa mala da qollanılıw ózgeshelikle i boyınsha a nawlı ize lewle kó ine basladı.
2019-jılı G.Allambe geno a á epinen I.Yusupo shıǵa mala ında azeologizmle diń
qollanılıwı a nawlı ize lendi. [1] Bul jumıs a shayı shıǵa mala ı ilindegi
azeologizmle diń s illik xızme le i, azeologizmle degi polisemiya, sinonimiya,
an onimiya, a ian lılıq qubılısı, uzual hám okkazional azeologizmle , shayı dıń
azeologiyalıq jańashıllıǵı a nawlı ú de úy enildi.
A.Pi niyazo anıń Qa aqalpaq ili azeologiyası sis eması hám onıń s ilis ikalıq
imkaniya la ı degen a amada monog a iyası 2020-jılı baspadan shıq ı. Monog a iyada
qa aqalpaq iliniń azeologizmle i sis ema sıpa ında ize lengen. F azeologizmle diń
s ilis ikalıq imkaniya la ı belgili jazıwshıla K.Sul ano , Sh.Seyi o , T.Qayıpbe geno ,
I.Yusupo , G. Esemu a o a, X.Dawle naza o , M.Nızano shıǵa mala ınıń iyka ında
há á epleme ize lendi [3]
Qa aqalpaq ádebiya ında sóz ma janla ı bolǵan azeologizmle den shebe lik penen
paydalana alǵan jazıwshıla dıń bi i – K.Raxmano . Onıń shıǵa mala ında xalıq iline án
azeologizmle keń ú de qollanılǵan. Bula ek ǵana kó kem emocionallıq ı ası ıwda
emes, al qaha manla dıń uwxıy hala ın, xa ak e in, dúnyaǵa bolǵan kózqa asın ashıwda
áhmiye li qu al wazıypasın a qa adı. F azeologizmle leksikalıq bi lik bolıwı menen bi
qa a da kommunika i lik xızme i de a qa ıp o ı adı. Sonıń menen bi ge,
azeologizmle diń p agma ikalıq unkciyası ola dıń sóylew waq ındaǵı belgili
kommunika i lik jaǵdayla dı ashıp be iwde qollanıladı. Kó kem shıǵa mala da
qollanılǵan azeologiyalıq bi likle diń p agma ikalıq po ensialı (oqıwshıǵa ási e iw
kúshi) joqa ı boladı. K.Raxmano shıǵa mala ında azeologiyalıq bi likle
qaha manla dıń dialogla ında qollanılıp, ola a qalı a o uwxıy hala hám ishki
keshi mele di be edi. Ola dıń p agma ikalıq ózgesheligi degende qanday niye hám
87
keypiya a ay ılǵanı úsiniledi. Yaǵnıy, a o á epinen qanday maqse e qollanılıp
a ı ǵanlıǵı analiz e iledi. P agma ikalıq á ep en azeologizmle bi qansha
kommunika i lik wazıypala dı a qa adı: baha be iw, emocialıq hala ı be iw, il imas e iw,
másláhá be iw sıyaqlı disku s ak le in júzege shıǵa ıwda áhmiye li wazıypala dı
a qa adı. Mısalı:
Onıń menen a ısıp o ımdı ó e jandı aman dep hálek bolǵansha, dá yanı e is
aǵızıwǵa kúsh sala be . (“Ay alıq qosıǵı” po es i)
Álbe e, bul iyka ǵı maqse ke so pası qosılmay uǵın is bolǵanlıq an s uden le diń
ishinen “qanı qa ıp” u ǵanı shende-shen shıǵa uǵın edi. (“Ay alıq qosıǵı” po es i)
O ımnıń ó e janbaǵanına qa a, dál usı je ge kelgende ki iwge qońı aw qaǵıldı.
(“Ay alıq qosıǵı” po es i )
Bayaǵıda áwi baladay kó inip a ı ediń, sońǵılıǵında e iń jambasıńa awıp ke i ǵoy.
(“Ay alıq qosıǵı” po es i)
Joqa ıda kel i ilgen mısalla da sóylewshi azeologiyalıq il bi likle inen bolıp
a ı ǵan isle hám waqıyala ǵa óz qa nasın bildi iw maqse inde qollanǵan. Bunda o ı ó e
janbaw, so pası qosılmay uǵın is, e i jambasına awıw azeologizmle i isi kelispew,
jumısı jú ispew mánisinde qollanılıp u ıp ı. Bi inshi mısalda sóylewshi á epinen
pe sonajdıń xa ak e in ashıwda, onıń ay qan sózinen qay pay uǵının hám usı sebep en ol
menen kelise almawdı azeologiyalıq qa a la menen ele de oqıwshıǵa ási kó se iw,
piki in janlı ú de be iw ushın qollanǵan. Yaǵnıy, p agma ikalıq kózqa as an payda
qılaman dep, ózińe zıyan e ip alma degen ishki qáwpin eske ip u ıp ı. Bunda
azeologizm másláhá be iw niye inde o ınlı qollanılǵan. Ekinshi gáp e is-há eke hám
bolıp a ı ǵan jaǵdayǵa bolǵan qa nasın, bahasın ási li e ip je ke iw ushın, al úshinshi
gáp e sóylewshiniń ókinish sezimle in e eń ú de be iw maqse inde du ıs ańlanǵan.
Sońǵı gáp e pe sonajdıń hal-jaǵdayı, onıń isiniń jú ispey jú genligi ashıw a alas piki le
menen ashıp be ilgen. Sóylewshiniń ilge ide bul balaǵa isengenin, al keyin piki inen
qay ıp qalǵan jası ın ú degi sezimle in azeologizmle a qalı shebe be ilgenin
kó iwimizge boladı.
“Oqıwǵa ke emen” degenime dáslep ákem de, anam da is ja madı. (“Ay alıq
qosıǵı” po es i)
Qıyalımnıń bá i “ as dáwi inde” jú genlik en oǵan qápelimde il qa a qoymadım.
(“Ay alıq qosıǵı” po es i)
Tum- usım qa ańǵılasıp ba a ı ǵanday qolla ım se melip, ilim káliymaǵa kelmeydi.
(“Ay alıq qosıǵı” po es i)
Bul kel i ilgen mısalla da is ja maw, il qa a qoymaw, ili káliymaǵa kelmew sıyaqlı
azeologizmle qaha mannıń belgili bi sebeple ge bola sóyley almay qalıwın bildi iw
88
ushın paydalanıp u ǵanlıǵın kó iwimizge boladı. Bi inshi mısalda a a-anasınıń ashıwlı
ekenligin je ke iw maqse inde hám sóylemegen hala ın be iwde azeologizmnen shebe
paydalanǵan. P agma ikalıq á ep en emocialıq jaǵdaydıń be ilgenligi, yaǵnıy sóylemey
qalǵandaǵı iyka ǵı sebep – pe sonajla dıń ishki ashıw hám qo qıw sezimle i. Ekinshi
gáp e pe sonajdıń e eń oylanıp qalǵanlıǵı il qa paw azeologizmi a qalı be ilgen. Bul
gáp e de sóylemew, sóyley almay qalıw mánile i menen bi ge pe sonajdıń psixologiyalıq
hala ı da qosa be ilip u ǵanlıǵı ayqın seziledi. Sońǵı mısalda ili káliymaǵa kelmew degen
azeologizm qaha mannıń kúshli emociyaǵa be iliwi ná iyjesinde ózin joy ıp alıwı
sebepli sóyley almay qalǵanlıǵı ási li e ip je ke ilgen. Kó kem sóz shebe i is ja maw, il
qa a qoymaw, ili káliymaǵa kelmew degen mániles azeologizmle di shıǵa ma
qaha manla ınıń há qıylı psixologiyalıq hala la ına sáykesle in du ıs ańlay alǵan.
Ná iyjede qaha mannıń há eke le i, hala la ı, sezimle i, emociyası anıq sáwlelengen.
Ay ılmaǵan sóz qalmadı, meni awıldaǵı jigi le diń saǵal ayaǵına jibe di. (“Ay alıq
qosıǵı” po es i)
-Al, sen bolsań qaydaǵı bi Maqpal menen anısıp meniń ıqlasımdı ayaq as ı e iń.
(“Ya diyda ı” d aması)
Joqa ıdaǵı mısalla da saǵal ayaqqa jibe iw, ayaq as ı e iw azeologizmle i qádi i
qalmaw mánisin be iw ushın o ınlı qollanılǵan. Eki gáp e de sóylewshiniń psixologiyalıq
hala ın jası ın ú de be gen. Bunda pe sonajla dıń bolıp a ı ǵan jaǵdayla dıń sebebinen
qapa ekenligin ańlay alamız. Usı momen i oqıwshıla ǵa ási li ek je ke iw maqse inde
azeologiyalıq qa a la dan shebe paydalanǵan.
Sen bolsań aydı awzım menen alaman dep juldız gózley be seń uya boladı.
(“Ay alıq qosıǵı” po es i)
Oqı qan balla ıńnıń qaysısı awzı menen qus alıp a ı , qáne? (“U ını qa aqshı bas ı”
d aması)
Qashan kó seń shalba ıńnıń awı menen kóshe sıpı ıp jú geniń...(“U ını qa aqshı
bas ı” d aması)
Kel i ilgen mısalla da aydı awzı menen alıw, awzı menen qus alıw, shalba ınıń awı
menen kóshe sıpı ıw azeologiyalıq qa a la ı bi -bi ine únles. Bi inshi mısalda
sóylewshiniń ıńlawshıǵa be gen másláhá in, ekinshi gáp e ashıw a alas so aw hám bi
jaǵınan shın kewli menen qayǵı ıw sezimle i, al sońǵı gáp e jası ın be ilgen másláhá hám
ashınıw sıyaqlı mánisle di be gen.
U ıs an ná enjan bolıp shańa aǵına jańa quwısqanda hayalınıń dá i aǵı da bi oq
bolıp jú egine qadaladı. (“Ay alıq qosıǵı” po es i)
Jalǵız bala bolsa anaw...ja qanı. Ishken asımız boyımızǵa a amaydı. (“Ay alıq
qosıǵı” po es i)
89
Al ınaydıń qosıǵı esi ilgendey boladı, sonda usı qosıqqa ashıq bolǵanım ushın
kimnen bolsa da jaza húkiminiń qı áá ke salıp oqılǵan dawısı jú egime nish e qadap
a ı ǵanday boladı. (“Ay alıq qosıǵı” po es i)
Bi jaq a dushpanla way an salıp a ı ǵanda ekinshi jaq a dosla nege jú ek
bawı ımdı ilkiley be edi eken? (“Ja alı jú ekle ” d aması)
Keyingi be ilgen mısalla da jú egine oq qadalıw, ishken ası boyına a amaw,
jú egine nish e qadalıw, jú ek bawı ın ilkiley be iw azeologiyalıq qa a la ı gáp e
emocianal-eksp essi lik i a ı ıp u ıp ı. Tó mısalda da pe sonajla dıń jú ek ó indegi
qayǵını, neshe jıllıq hási e i be iw maqse inde o ınlı paydalanǵan. Bul a qalı jazıwshı
oqıwshını shıǵa ma qaha manı menen bi gelik e qayǵı ıwǵa hám ola dıń áǵdi ine
qızıǵıwǵa májbú e edi.
Juwmaqlap ay qanda, jazıwshı K.Raxmano ıń shıǵa mala ında azeologiyalıq sóz
dizbekle i shebe hám o ınlı ú de qollanılǵan. Ola óziniń emocional-eksp essi lik
ási sheńligi hám emocional-eksp essi lik boyawla ı menen ajı alıp u adı. Jazıwshı
á epinen shebe lik penen ańlap alınǵan azeologizmle ek ob az jasawda qollanılıp
ǵana qoymay, ola dıń há bi i p agma ikalıq unkciyanı da a qa ıp u ǵanlıǵı kó inedi.
P agma ikalıq analiz ná iyjesinde ola dıń kó kem eks ke emocionallıq, in ensi lik
be geni hám piki di es e ikalıq ú de je ke ilgeniniń gúwası boldıq. Qa aqalpaq il
biliminde kó kem sóz shebe le iniń shıǵa mala ında azeologizmle diń kó kem
súw e lew qu alı e inde qollanılıw máselesi a nawlı ize lewle obyek le ine aylanıwı
iyis dep oylaymız.
Ádebiya la
1. Алламбергенова Г. И. Юсупов асарларида фразеологизмларнинг услубий қулланиши.
Филол.ф.буйича фалсафа доктори. (PhD). дисс. автореферати. Нукус, 2019.
2. Ешбаев Ж. Қарақалпақ тилиниң қысқаша фразеологиялық сөзлиги. -Нөкис: “Қарақалпақстан”,
1985.
3. Пирниязова А. Қарақалпақ тили фразеологиялық системасы ҳәм оның стилистикалық
имканиятлары. (Монография).- Нѳкис: “Qa aqalpaqs an” 2020.
4. Шанский Н.М. Фразеология современного русского языка. М, 1985.
