90
QARAQALPAQ TILINDE “JÍLAW” HÁM “KÚLKI” KONCEPTIN
BILDIRIWSHI FRAZEOLOGIZMLERDIŃ KOGNITIV-PRAGMATIKALÍQ
ANALIZI
I.Allambe geno a
Be daq a ındaǵı Qa aqalpaq mámleke lik uni e si e i Qa aqalpaq ilologiyası hám ju nalis ika
akul e i docen i
N.Ubbie a
Qa aqalpaq ilologiyası hám ju nalis ika akul e i 3-ku s s uden i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17703531
Anno aciya: Maqalada qa aqalpaq il bilimindegi azeologizmle haqqında sóz boladı.
Qa aqalpaq ilinde “jılaw” hám “kúlki” koncep in bildi iwshi azeologizmle analizge a ılǵan.
Tayanısh sózle : azeologiya, kogni i p agma ika, jılaw, kúlki.
Аннотация: В статье рассматриваются фразеологизмы в каракалпакском языкознании.
В каракалпакском языке были проанализированы фразеологизмы, выражающие понятия "плач"
и "смех."
Ключевые слова: фразеология, когнитивная прагматика, плач, смех.
Anno a ion: The a icle discusses ph aseologisms in Ka akalpak linguis ics. Ph aseologisms
exp essing he concep s o "c ying" and "laugh e " in he Ka akalpak language ha e been analyzed.
Key wo ds: ph aseology, cogni i e p agma ics, c ying, laugh e .
Til biliminde leksika- azeologiyalıq bi likle diń seman ikasına a nalǵan
ize lewle de ola dı mánilik opa la ǵa bóliwdiń, klassi ikaciyalawdıń p inciple i, há
qıylı usılla ı a nawlı ú de úy enilgen.
D.I.Shmelo “Leksikanı seman ikalıq analizlew máselele i” miyne inde ek
leksikologiyanı emes, azeologiya máselele in de semasiologiyalıq jaq an analizleydi
[1]. Qazaq ilimpazı Á.T.Qayda : “F azeologizmle diń basım kópshiligi belgili bi
dáwi degi kúndelikli i ishilik iń ná iyjesi e inde qáliplesken ildegi kó inis. Bunday
azeologizmle diń qáliplesiwi haywanla ǵa, ósimlikle ge, ábiya qubılısla ına baylanıslı
bolsa da, házi gi kúnde ola dıń ba lıǵı adam u mısına, onıń minez-qulqına, ishki-sı qı
kó inisine qa naslı”, – dep kó se edi [2]. Rus ilimpazı I.P.Pe o a anglichan ilindegi
soma ikalıq eyil azeologizmle di leksika-seman ikalıq jaq an oǵız opa ǵa bólip
úy engen: qozǵalıs, izikalıq há eke , ans e , sezimlik qabıllaw, koncessiya, sóylew,
oylaw xızme i, sheshim qabıllaw hám bahalaw [3]. Qazaq ilinde azeologizmle diń
seman ikası A.K.Mı zasho a hám M.Jambılqızınıń miyne le inde úy enilgen [4].
Qa aqalpaq ilinde azeologizmle diń seman ikası S.T.Naw ızbae a, G.Aynaza o a,
A.Pi niyazo a hám J.Tańi be geno la dıń miyne le inde úy enilgen [5].
91
Biz maqalamızda Ózbeks an hám Qa aqalpaqs an xalıq jazıwshıla ı
T.Qayıpbe geno , Sh.Sey o hám M.Nızano shıǵa mala ındaǵı “jılaw” hám “kúlki”
koncep in bildi iwshi leksika- azeologiyalıq bi likle diń kogni i -p agma ikalıq analizi
uw alı sóz e emiz.
Jazıwshı T.Qayıpbe geno “Qa aqalpaqnama” oman-essesinde qa aqalpaq xalqınıń
ó mishi, házi gisi, keleshegi haqqında e eń oy jú i edi. M.Nızano ıń “Tańlamalı
shıǵa mala ı X om” miyne inde óziniń jańadan jazǵan po es i, bu ın já iyalanǵan hám
já iyalanbaǵan publicis ikalıq maqlala ı, ilimpaz hám ju nalis le menen ó kizgen
sáwbe le i ki gizilgen. Sh.Sey o ıń “Qashqın” po es inde Wa anda lıq u ıs dáwi indegi
awı qayǵını jeńiwshi xalıq ıń u mısı jı e iledi. Bul shıǵa mala dıń ili ápiwayı, ási li,
ob azlı bolıp, onda azeologizmle diń kó kemlik xızme le i belgili o ın iyleydi. Ola dıń
a asında insannıń psixikalıq sezimle in hám emociyasın bildi e uǵın azeologizmle
shıǵa ma ilinde onıń kó kemligin, ob azlılıǵın ámiyinlewde áhmiye li xızme a qa adı.
F azeologizmle óziniń ob azlılıǵı menen, e eń mánililigi menen há bi mille
iliniń maq anıshı, bay ǵáziynesi bolıp esaplanadı. Jazıwshınıń ańlawına qa ay
azeologizmle onıń jeke s il ja a ıwdaǵı sóz qollanıwınıń bi usılı bolıp keledi.
F azeologizmle kó kem shıǵa ma ilin janlandı adı.
“Insan óziniń ol yaki bul psixikalıq, emocionallıq hala la ın júzege shıǵa ıw
ba ısında qanday da bi waqıyadan quwanadı, ǵázeplenedi, áshwishlenedi, azaplanadı,
ókinedi, hawlıǵadı, qáwe e lenedi yamasa qo qıwǵa úsedi, jek kó edi, ǵa ǵaydı, sógedi,
hú me sizlik qıladı, uyaladı, ashıwǵa minedi, i iba sızlıq e edi hám .b. Usı jaǵdayla dı
kó se iw maqse inde ilde há ú li azeologizmle payda bolǵan” [6]. “Jazıwshı óz
shıǵa masında qaha manla ınıń psixologiyalıq hala la ın, oyın, uwxıy dúnyasın ayqın
hám názik súw e lew ushın azeologizmle di múmkin bolǵanınsha sáykesin ańlap alıp
jumsawǵa há eke e edi” [7]. F azeologizmle diń bul mánilik ú le i insannıń is-há eke ke
bolǵan há qıylı unamlı hám unamsız sezimlik qa nasla ın bildi iwde keń qollanıladı.
Jazıwshıla dıń shıǵa mala ında azeologizmle diń bul mánilik ú le i, iyka ınan,
qaha manla dıń psixikalıq hala ı, sı qı qubılısla dan ási leniwi ná iyjesinde payda
bolǵan ishki sezimle in bildi ip keledi. Ola mánilik jaq an ashıwlanıw, ǵázepleniw,
qáhá leniw, jaq ı maw, jek kó iw, qo qıw, qáwe e leniw, qıynalıw, qayǵı ıw, kúyiniw,
ókpelew, enjiw, qapalanıw, ókiniw, pushayman bolıw, uyalıw, qısınıw, hay an bolıw,
ınıshsızlanıw, albı aw sıyaqlı unamsız sezimle in kó kem e ip kó se iwde qollanılǵan.
1. “Jılaw” koncep in bildi iwshi azeologiyalıq bi likle diń kogni i -p agma ikalıq
analizi.
Qıynalıwdı, qayǵı ıwdı, kúyiniwdi bildi e uǵın azeologizmle . Shıǵa mala da
bunday mánidegi eyil azeologizmle insannıń sı qı hám ishki qubılısla dan ási leniwi
92
ná iyjesindegi uwxıy azap shegiwi, qıynalıwı, óziniń yamasa ózgele diń is-
há eke le inen na azı bolıwına baylanıslı psixikalıq hala la ın bildi iwde qollanılǵan.
Mısalı: Sebebi úlkenle den kóp ná sele di úy eniwge qansha ı ıssam da, hesh kelis i e
almay ishim ó ene uǵın edi (T.Qayıpbe geno ). Muhabbe – asa ashshı ná se, bi den
awız bassań, kózle ińnen jas shıǵa adı (T.Qayıpba geno ). Qızla ınıń balla ın aymalap
súyip a ı ǵan a a-enesine kózi úskende kóz jasın jumbay-jumbay óge , ózin gúnáka
sezip, ilajı bolsa heshqaysınıń náze ine úspewge ı ısa edi (M.Nızano ). Bayǵus jo am
úsime enip jú , álle, uwxı geda bolıp jú me?... dey be gende Nesibeli muńaydı, anası
bolsa bozlap jibe di (Sh.Sey o ). “Qay , qay !...” degendey bolıp, Nesibeliniń kóz
jasınday mól ildegen sı ǵala ınıń úbinde gúwildeydi (Sh.Sey o ).
Ókiniwdi, pushayman bolıwdı bildi e uǵın azeologizmle . Bunday mánidegi
azeologizmle adamnıń sı qı hám ishki ási leniwi ná iyjesinde ókiniwi, pushayman
bolıwı menen baylanıslı psixikalıq sezimle in bildi iwde qollanılǵan. Mısalı: Já dem
so ap kelgen qalpaqlı adam oǵan ı za keyip e ú gelip, únsiz shıǵıp ke edi, bi aq ol ke ken
soń ala aqıyalınıń kózle ine jas quyılıp, qamsıǵadı (T.Qayıpba geno ). Onıń a lı
kózle iniń háwi ine shıdamaǵan ǵa ı pa shanıń kózle ine jas quyılıp haqıyqa lıq ı
moyınlawla ǵa májbú boladı (T.Qayıpba geno ). Há kúni “Tixiy chas” men menen
haqıyqıy uyqı saa ı edi, búgin ol nelik en de ishekle ime kóz salǵan azap saa ına aynaldı
(T.Qayıpbe geno ). Ayı ım adamla basshılıq lawazımǵa kó e ilse, kózle ine may pi ip
aljasadı, jáne bi ewle basshılıq lawazımınan sál kúshke ushı asa, kózle ine jas kel i ip
aljasadı (T.Qayıpbe geno ). Onı baspashıla alıp qashıp kiya ı ǵandaǵı ınıspada basına
basın súyep, júzle in pa laǵan jasla ı juwǵan Tazagúl: “Qos qumı ıdan bi uyada ósemiz
dep edik, Nesibeli-aw, nesibemizge ne boldı biziń?!... (Sh.Sey o ). Taǵı da bozlaw,
álleqayla daǵı anasın joqlaǵan biygúna bo anıń bozlawı, dóńgelek kózle ine jas keplenip
bozlawı!... (Sh.Sey o ).
Bunday azeologizmle diń bá i de kó kem shıǵa manıń eksp essi lik únlesligin
kúshey edi, emocionallıq boyawın ası adı, kúshli sezimlik ási in payda e edi. Ola dıń
há bi in qollanıwda jazıwshınıń jeke sóz qollanıw shebe ligi kó inedi. Sóz shebe i há bi
azeologizmdi puq alıq penen paydalanıw a qalı shıǵa ma iliniń ási li hám kó kem
bolıwına e isedi.
2. “Kúlki” koncep in bildi iwshi azeologiyalıq bi likle diń kogni i - p agma ikalıq
analizi.
Quwanıwdı, shadlanıwdı bildi e uǵın azeologizmle . Insannıń ishki sezimle iniń
bi i – quwanısh. Bul sezim há qıylı ishki yamasa sı qı qubılısla dan ási leniwi
ná iyjesinde payda boladı. Mısalı: Onıń júzi bul as ınan shıqqan quyash ay jadı adı da,
bu ılıp ke i. Sonnan soń ol maǵan qay ıp jolıqpadı (T.Qayıpba geno ). Bilesiz be, bazı
93
a is le amashagóyle in kúldi genine más boladı (T.Qayıpba geno ). Ayıpke ishki
quwanıshın zo ǵa basıp, eki eziwi jayılıwı menen qazıǵa bu ıldı (T.Qayıpbe geno ).
Máspambe degen adamnıń jıynalıs a piyań bolıp o ı ǵanı, bi násheben ǵa ınıń pıshıq ı
o qa bas ım dep onın kúydi ip alǵanı... . Qullası, há qosıǵın oqıǵan sayın ishegimiz
úzilgenshe kúldik (M.Nızano ). Bayaǵısına salıp heshqaysısına “qa aǵım,
shı aǵımlamadı”. Ish en eki eziwi qulaǵında Aysulıw shıq ı (M.Nızano ). Dá yanıń a ǵı
á epinen qızǵa qa ay zımı aǵan jekke qayıq ı kó gende kewli jay awıp, eziw a ıp sala
be di (Sh.Sey o ).
Kewli olıwdı, áhá leniwdi bildi e uǵın azeologizmle . Adamnıń há qıylı
qubılısla dan ási leniwi ná iyjesindegi áhá leniw, lázze leniw, ház e iw sıyaqlı unamlı
sezimle di bildi edi. Mısalı: Shashı qa a Bekjan kópshilik iń kúlkisine hesh eńe
demes en, ózinshe mıyıǵınan kúldi. Onıń há e mıyıq a ıwı, shashı aqla dıń ús inen
sıqaqqa usadı (T.Qayıpbe geno ). – Endi ke eyin, dá ińdi be , – deydi qazıwshıǵa. Ol
áhá lene eziwinen kúlip: – Mine, dá i, – dep esikke súyewli beldi ákelip onıń aldına
qoyıp ı (T.Qayıpbe geno ). Muǵallim ádepki “a miyaǵa alıp ke i” degenin esi kende
ishek-silesi qa ıp kúldi, soń kóylek i qay a ıp be genin esi ip, dá hal kúlkiden ózin ıydı
(M.Nızano ). Bi kúni ánepis e balala diywalǵa ilingen qanday da bi plaka qa úńilisip,
ishek-silesi qa ıp kúlisip a ı eken (M.Nızano ). Jılay qoysa oǵan qulazıǵan dala demew
de bolmaydı, áselle de be meydi. Qayı lı qádemle i esine ússe, jalǵız ózi mıyıq a adı
(Sh.Sey o ). Jańa e -saymandı almaǵa qolaylasıp a ı ǵan Nesibeli qıshqı ıp jibe di:
“Óybey, sizle ge ne boldı!...”. – Qo ıqpa, ay payman: – dep ızǵa lı kúldi Qanlıqılısh.
(Sh.Sey o ).
Bunday azeologizmle diń há qaysısında ózine án eksp essi lik-emocionallıq
boyaw ba . Ola dıń mánile iniń eńkle in kon eks a qalı bilemiz. Sonıń ushın da sóz
shebe le i óz dó e pele inde ob az jasawda, waqıya-hádiyse yamasa hal-jaǵdaydı kó kem
ob azlı, ó ki e ip kó se iwde azeologizmle di shebe lik penen aılap qollanıw a qalı
ay ılajaq piki há á epleme anıq hám kó kem e ip be iledi.
Juwmaqlap ay qanda, azeologizmle mánilik jaq an u mıslıq is-há eke le di
sıpa lap ǵana qoymay, kó kem shıǵa mala da dáwi kolo i in ashıp be iwde qaha mannıń
hala ın, minez-qulqın kó se iwde, milliy ózgeshelikle di sıpa lawda belgili xızme
a qa adı. Adamnıń, janlı yaki jansız p edme le diń qıymıl-há eke le in, qıymıl-há eke iń
ná iyjesinde payda bolǵan há qıylı hal-jaǵdayla dı kó kem ú de bildi iwde qollanıladı.
Sonıń menen bi ge ola bi -bi inen ózine án mánilik sıpa ı menen ózgeshelenedi.
Ádebiya la
1. Shmelo D.N. P oblemı seman icheskogo analiza leksiki. – Mosk a, 1973. – S. 9-10.
2. Kayda A. Kazak ilinin ozek egi maselele i. – Alma ı: Ana ili, 1998. – B.21.
94
3. Pe o a I.P. Ka ego izaciya mi a angliyskimi soma icheskimi azo ami glagolami. A o e . dis…
kand. ilol. nauk. – M., 2012. – S. 6.
4. Mı zasho a A.K. Glagol`nıe azeologizmı mısli el`noy deya el`nos i kazaxskom i usskom
yazıkax.: A o e . diss…kand. ilol. nauk. – Alma ı, 2000. – S. 9.
5. Jambılqızı M. Qazaq jáne aǵılshın ilde dindegi azalıq e is ik e diń seman ikalıq jáne qu ılımdıq
e ekshelik e i. Filoso iya dok o ı (PhD) dá ejesin alu úshin usınılǵan disse aciya. – Alma ı, 2018 –
B. 64.
6. Nau ızbae a S.T. F azeologicheskie edinicı ka akalpakskogo- usskom slo a e. – Tashken , 1972.
– S. 52.
7. Aynaza o a G. Ka akalpak ilinde enles eki komponen li azeologizmle sozligi. – Nókis, 2020.
8. Tani be geno J. Ka akalpak ilindegi eyil azeologizmle (Monog a iya). – Nokis, 2021. – B. 162.
