103
LINGVОPОETIKANÍŃ IZЕRTLENIW TARIYXÍ
Buxa bae a J.J.
Filologiya ilimle i boyınsha iloso iya dok o ı (PhD),
Ámeliy ilologiya ka ed ası assis en oqı ıwshısı
Qa aqalpaq mámleke lik uni e si e i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17703577
Аннотация. В данной статье рассматриваются теоретические основы формирования и
развития лингвопоэтики как самостоятельного направления в филологических науках. Автор
освещает исторические этапы становления лингвопоэтики, начиная с трудов Аристотеля, Ф.
де Соссюра, А. А. Потебни и В. В. Виноградова, а также анализирует научные концепции А.
Липгарта и его последователей. Особое внимание уделяется развитию лингвопоэтических
исследований в тюркском языкознании — казахском, кыргызском, азербайджанском и
узбекском. В статье подчёркивается, что в каракалпакском языкознании лингвопоэтика
является новым направлением, формирующимся в трудах Ш. Абдиназимова и его
последователей. Определяются объект и предмет лингвопоэтики, её структура и основные
задачи. Отмечается, что современные исследования в каракалпакской филологии
преимущественно посвящены поэтическим текстам, тогда как прозаические произведения
требуют дальнейшего лингвопоэтического анализа.
Ключевые слова: лингвопоэтика, эстетика языка, поэтический текст, филология,
поэтика, каракалпакский язык, литературный анализ.
Anno a ion. This a icle explo es he heo e ical ounda ions o linguopoe ics as an independen
ield wi hin philology. I aces he his o ical e olu ion o linguopoe ic s udies om he wo ks o
A is o le, F. de Saussu e, A. A. Po ebnya, and V. V. Vinog ado , as well as he linguis ic and
me hodological con ibu ions o A. Lipga and his ollowe s. Special a en ion is gi en o he
de elopmen o linguopoe ics in Tu kic linguis ics, pa icula ly in Kazakh, Ky gyz, Aze baijani, and
Uzbek esea ch adi ions. The pape highligh s ha linguopoe ics is a newly eme ging b anch in
Ka akalpak linguis ics, ini ia ed h ough he wo ks o P o esso Sh. Abdinazimo and his disciples. The
a icle de ines he objec , subjec , and s uc u e o linguopoe ics and ou lines i s main esea ch
p inciples. I concludes ha con empo a y Ka akalpak linguis ic s udies mainly ocus on he
linguopoe ic analysis o poe y, whe eas p ose emains an unde explo ed a ea equi ing u he
in es iga ion.
Key wo ds: linguopoe ics, language aes he ics, poe ic ex , philology, poe ics, Ka akalpak
language, li e a y analysis.
Til – bul аwаjlаnıp bа а uǵın qubılıs. Til óziniń bаsıp ó kеn há bi dáwi dеgi
аwаjlаnıwlа ı iykа ındа ózgеshеlеnip bа ǵаn. G еk ilimpаzı А is о еl óziniń «Pоe ikа»
miynе indе sóz ónе iniń nеgizindе u ǵаn ildiń sеmаn ikаsı, «Ri о ikа» miynе indе
«Pоeziyanıń ili» ео iyasınа iykа sаlǵаn [Аристотель.1957].
XIX ási diń еkinshi ya ımınаn bаslаp Fе dinаnd dе Sоssyu dıń, А.А.Pо еbnyanıń,
А.N.Vеsеlо skiydiń miynе lе indе ling is ikаlıq jаq аn izе lеw másеlеlе i sóz е ilgеn.
Bul bаǵdа dıń ilimiy mе оdоlоgiyalıq nеgizi Yu.N.Tınyanо , M.M.Bах in,
V.V.Vinоg аdо , G.О.Vinоku , R.О.Yakоbsоnnıń, V.M.Ji munskiy, B.А.Lа in hám
104
B.V.Tоmаshе skiyle diń miynе lе indе kó sе ilgеn. V.V.Vinоg аdо kó kеm
ádеbiya ıń ilin izе lеw, il ilimi mеnеn ádеbiya аnıwǵа jаqın, bi аq óziniń bаǵdа ı,
mе оdlа ı, p inciplе i jаǵınаn оlа dаn аy ıqshаlаnǵаn óz аldınа а аwdı dúziw bоyınshа
kоncеpciyasın usındı. Оnıń jаńа а аwı ilоlоgiya ushın júdá о ınlı bоlıwınа qа аmаs аn,
XX ási diń 60-70-jıllа ınа shеkеm оǵаn qа аmа-qа sılıqlа dа bоlǵаn. Dеgеn mеnеn,
V.V.Vinоg аdо ıń usınısı hám kózqа аslа ı nеgizindе kó kеm ádеbiya ıń ili bоyınshа
izе lеwlе kеńеyip, е еńlеsip kе i. Mısаlı, V.V.Vinоg аdо «Kó kеm (pоe ikаlıq)
sóylеwdiń ео iyası», G.О.Vinоku «Pоe ikаlıq il ilimi», V.M.Ji munskiy «Pоe ikаlıq
ling is ikа», R.О.Yakоbsоn «Pоe ikаlıq diаlеk оlоgiya» dеp а аǵаn. V.V.Vinоg аdо ıń
sоńǵı miynе lе indе «Ling is ikаlıq pоe ikа hám ling оpоe ikа» dеp qоllаnılǵаn. Bеlgili
us аlımı R.А.Budаgо «Kó kem shıǵa ma ili» dеgеn mаqаlаsındа kó kеm shıǵа mаnıń
ili jаzıwshınıń ki аp оqıwshısınа еk ǵаnа idеyalıq еmеs, аl es е ikаlıq ási е iw mаqsе i
mеnеn а nаwlı qоsımshа wаzıypаnı аlıp, аy ıqshа qúdi е kе iyе bоlıwdı óz аldınа аy ıp
ó еdi.
Ling оpоe ikаnıń ео iyalıq másеlеlе i bоyınshа izе lеwlе аlıp bа ıw еń dáslеp
О.S.Ахmаnо а á еpinеn úy еnilе bаslаǵаn, kеyin аlа sháki lе i А.А.Lipgа ,
V.Ya.Zаdо nо а [Задорнова В.Я. 1984:152], L.V. Pоlubichеnkоlа е еńi еk úy еngеn.
А.B.Lа in hám M.P.Аlеksее iń ling оpоe ikаlıq izе lеwlе gе а nаlǵаn miynе lе i bа .
А.Lipgа ıń miynе lе i búgingi kúndе ling оpоe ikаlıq izе lеwlе gе а nаlǵаn iykа ǵı
miynе lе diń bi i bоlıp аbılаdı. А.Хоlоdо ich, E.Kоsе iu, D.Dеlаs hám J.Fiyоl,
Е.B.А еmеnkоnıń izе еwlе indе ling оpоe ikаnıń ilоlоgiya iliminiń óz аldınа а аw
еkеnligi kó sе ilgеn.
Sоńǵı wаqı lа ı us il bilimindе kó kеm shıǵа mаnıń ilin ling оpоe ikа bаǵdа ındа
izе lеwgе а nаlǵаn bi qаnshа dissе аciyalıq jumıslа jаzılǵаn. Ási еsе, А.Lipgа ıń
«Ling оpоe ika iyka la ı» miynе i búgingi kúndе ling оpоe ikаlıq izе lеwlе gе,
me odologiyasına bаǵıshlаnǵаn miynе lе diń bi i bоlıp, bul miynе е ling оpоe ikаnıń
iykа ǵı p inciplе i, ling оpоe ikаnıń ling оkul u оlоgiya hám ling оs ilis ikа mеnеn
ıǵız bаylаnısı, ling is ikаlıq аnаliz mе оdlа ı kó sе ip bе ilgеn.
Onda U.Shеkspi shıǵа mаlа ınıń illik ózgеshеliklе i iykа ındа il bi liklе iniń
ling оpоe ikаlıq хızmе i úy еnilеdi. Ilimpаzdıń kó sе iwinshе, ling оpоe ikа е mini hám
оnıń mеnеn bаylаnıslı bоlǵаn qubılıslа izе lеwdiń mаzmunı еki ú dеgi izе lеw usılınаn
pаydаlаnıwdı аlаp е еdi. Bi inshisi, bi shıǵа mаdа qоllаnılǵаn bеlgili bi s ildiń
еmа ikаlıq-s ilis ikаlıq sıpа lаmаsı sáwlеlеngеn ulıwmа jаǵdаydı оlıq аshıp bе iw bоlsа,
еkinshisi, qаndаy dа bi idеyalıq-kó kеmlik mаzmundı jе kе iw hám bеlgili bi es е ikаlıq
e еk pаydа bоlıwındа о mаl il bi liklе iniń оlin аnıqlаwǵа qа а ılǵаn аy ıqshа kó kеm
еks i izе lеw bоlıp еsаplаnаdı. Bi аq еki usıldа dа еks iń s uk u аlıq hám mаzmunlıq
105
á еplе in bi wаqı а kó ip shıǵıw p incipi u ǵаnlıǵı sеbеpli оlа dı ling оpоe ikа е mini
mеnеn bi lеs i iw múmkin» [Липгарт A.A. 2006:58].
Tú kiy il biliminde, sonıń ishinde qаzаq il bilimindе А.B.Sаlqınbаydıń
[Салқынбай А.Б. 2015]. mоnоg а iyası, qı ǵız il bilimindе А.E.Аbdıkе imо аnıń
[Абдыкеримова А.Э. 2008:24], аzе bаyjаn il bilimindе А.T.G yaznо аnıń miynе lе i
ling оpоe ikаnıń másеlеlе inе а nаlǵаn. А.E.Аbdıkе imо аnıń «Ling оpоe ikа: jаǵdаyı
hám mаshqаlаlа ı» dеp а аlǵаn ilimiy jumısındа qı ǵız xalıq shаyı ı Sh.Dúyshее iń
pоeziyasınаn аlınǵаn mısаllа iykа ındа lingо оpoe ikаlıq másеlеlе di e eńnen
úy еnеdi. Jumıs ó bаp аn ibа а bоlıp, bi inshi bаbındа – ling оpоe ikаnıń búgingi
kúndеgi jаǵdаyı, izе lеw оbyеk i mеnеn p еdmе i аnıqlаnıp, nеgizgi úsiniklе i,
kа еgо iyalа ı, mаshqаlаlа ı, bаsqа ilimlе mеnеn bаylаnısı sóz е ilgеn. Еkinshi bаbındа
– kó kеm shıǵа mа iliniń оnе ikаlıq dúzilisiniń ózgеshеligi hám sеslik qаy аlаwlа ,
uyqаs, pа оnimiya sıyaqlı másеlеlе о ın аlǵаn. Úshinshi bаbındа – kó kеm еks iń
sin аksislik а аwǵа iyisli аyı ım másеlеlе gе unkciоnаllıq, sеmаn ikаlıq, es е ikаlıq
аspеk lе diń bi ligindе izе lеw jú gizilgеn. Tó inshi bаbındа bоlsа kó kеm shıǵа mаnıń
sеmаn ikаlıq ózgеshеligin hám оnı аńlа ıwshı illik qu аllа dıń хızmе in izе lеwgе
а nаlǵаn.
Qаzаq il bilimindе А.О.Tımbоlо аnıń «Kó kеm еks i ling оpоe ikаlıq
kózqа аs аn аllаw ózgеshеliklе i» mаqаlаsındа «Ling is ikаlıq pоe ikаdаǵı mе а ildiń
qáliplеsiwi mеnеn аwаjlаnıwı p оcеsin súw е lеp bе iw аdаmnıń es е ikаlıq dá еjеdе
sóylеwiniń хızmе in ó ilimiy ilimiy pа аdigmаdа аllаwǵа imkаniya bе е uǵınlıǵı,
sоndаy-аq kó kеm еks i ling оpоe ikаlıq izе lеwlе shıǵа mаnıń е еń illik qа lаmın,
jаzıwshı idiоlеk iniń ózinе án ózgеshеliklе in аnıqlаwǵа bоlа uǵınlıǵı sóz е ilеdi.
Ling оpоe ikаlıq аllаw shıǵа mаnıń illik spеk i bоylаp, еks iń bа lıq s ilis ikаlıq
ózgеshеligin аshıp bе iwdеn u аdı».
Ózbеk il bilimindе ling оpоe ikаnıń óz аldınа а аw sıpа ındа pаydа bоlıwı hám
аwаjlаnıwındа Х.Dоniyo о , S.Mi zае , Q.Sаmаdо , I.Qoʻchqо ое ,
Х.Аbdu аhmоnо , N.Mаhmudо , B.Umu qulо , I.Mi zае , M.Yoʻldоshе hám .b.
аlımlа dıń хızmе lе i úlkеn bоldı.
Ózbеk il bilimindе ling оpоe ikаnıń аwаjlаnıwındа Z.Hаmidо , M.Yoqubbеkо а,
I.Mi zае , S.Kа imо , M.Yoldоshе , G.Yaхshiе а, А.Аbdullае , I.Hоjаliе ,
D.Shоdiе а, О.Mаmаziyaе , M.Аbdupа ае , G.Muhаmmаdjоnо а, M.Аkbа о а,
А.M.Shо qо о lа dıń ilimiy jumısla ı kó kem shıǵa mala dı ling opoe ikalıq
analizlewge baǵıshlanǵan.
Ling оpоe ikа qа аqаlpаq il bilimindе jаńа bаǵdа bоlǵаnlıq аn kó kеm shıǵа mаnı
ling оpоe ikаlıq jаq аn аnаlizlеw usıllа ı hám mе оdlа ı, ulıwmа ling оpоe ikаnıń
106
оbyеk i hám p еdmе i hаqqındа mаǵlıwmа lа kóp еmеs. Ling оpоe ikаnıń оbyеk i – il,
usı il а qаlı аńlа ılǵаn pоe ikаlıq mаqsе i ling оpоe ikа úy еnеdi. Bundа а о s iliniń
ózinе án ózgеshеligi, áń-bá еńligi, hеsh bi а о dа ushı аspаy uǵın il bi liklе inеn
shеbе pаydаlаnıwı hám оlа dıń ási shеńlik unkciyası sıyaqlı másеlеlе
ling оpоe ikаnıń izе lеw оbyеk inе ki еdi.
Ling is ikаlıq pоe ikа – ilоlоgiyanıń аy ıqshа а аwı sıpа ındа ildiń es е ikаlıq
ózgеshеliklе in izе lеwgе а nаlǵаn ilim. Ling оpоe ikа kó kеm shıǵа mаnıń illik
ózgеshеligin dás ú iy ú dе izе lеwdi еmеs, kó kеm shıǵа mаnıń sı qı qu ılısı hám ishki
mаzmunnıń ózа а bi ligin еsаpqа аlǵаn hаldа, а о dıń idеyası mеnеn bаylаnıslı hаldа
ling о-аn оpоlоgiyalıq, s ilis ikаlıq, es е ikаlıq kózqа аs а úy еniwdi аlаp е еdi.
Qа аqаlpаq il bilimindе ling оpоe ikа jónеlisiniń pаydа bоlıwındа p о .
Sh.Аbdinаzimо ıń хızmе i аy ıqshа. Оnıń jоqа ı оqıw о ınlа ı ushın а nаlǵаn
«Ling оpоe ikа» оqıw qоllаnbаsı ling оpоe ikаǵа а nаlǵаn dáslеpki ilimiy miynе
еsаplаnаdı. Miynе е ling оpоe ikаnıń sis еmаlıq qu ılısı ó bólimnеn u а uǵınlıǵı
аy ılаdı:
1) Pоe ikаlıq оnе ikа;
2) Pоe ikаlıq mо оlоgiya;
3) Pоe ikаlıq lеksikоlоgiya;
4) Pоe ikаlıq sin аksis [Абдиназимов Ш. 2019:164].
Házi gi kúnde qа аqаlpаq il bilimindе a nawlı ú dе ling opoe ikalıq izе lew
jumısla ı D.Е jаnо а «I.Yusupо pоemаlа ınıń ling оpоe ikаlıq analizi» hám
Z.Qаzımbе о аla «J.Izbаsqаnо ıń li ikаlıq shıǵа mаlа ınıń ling оpоe ikаlıq analizi»
á еpinеn alıp ba ıldı. Sonıń menen bi ge, A.Nasi o a, G.Sadeno ala dıń ilimiy jumısla ı
ikkeley ling opoe ikanıń máselele ine baǵıshlanadı.
Juwmaqlap ay qanda, ling opoe ika baǵda ı qa aqalpaq il biliminde jańa qáliplesip
kiya ı ǵan jas a aw. Házi gi kúnde kó kem shıǵa ma iliniń ling opoe ikalıq
ózgeshelikle i, iyka ınan poeziyalıq shıǵa mala iliniń ling opoe ikalıq analizi boyınsha
ize lewle kóp, p ozalıq shıǵa mala dıń ling opoe ikası ele de ize lewdi alap e edi.
Ádebiya la :
1. Абдиназимов Ш. Лингвопоэтика. – Нөкис, 2019.
2. Абдыкеримова А.Э. Лингвопоэтика: статусу жана проблемалары. –Каракол.: 2008.
3. Аристотель. Поэтика. М.: Гослитиздат, 1957.
4. Задорнова В.Я. Восприятие и интерпретация художественного текста. - М.: «Высшая школа»,
1984.
5. Липгарт A.A. Основы лингвопоэтики. –М.: «КомКнига», 2006.
6. Салқынбай А.Б. Абай сөзiнiң лингвопоэтикасы: монография. –Алматы.: 2015.
107
