107
G.DÁWLETOVANÍŃ «TUMAR QIZ» DÁSTANÍNDA
FRAZEOLOGIZMLERDIŃ STILLIK QOLLANÍLÍWÍ
Allanaza o Esbe gen
.i.k., doc.
Jańabae a Gózzal
Ájiniyaz a ındaǵı NMPI ilologiya akul e i 3-ku s s uden i.
Ájiniyaz a ındaǵı Nóкis mámleke lik pedagogikalıq ins i u ı
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17703589
Rezyume. Maqolada G.Da le o aning «TUMAR QIZ» dos onida azeologizmla ni qollanish
maxo a i sóz e ilgan. Unda qah amon ob azla in yasashda uning uyǵula ini be ishda
azeologizmla ning ahamiya i ochish be ilgan.
Tayanch sózla : azeologiya, uslub, as i iy osi ala , komponen .
Резюме. В статье анализируется мастерство Г.Давлетовой в употреблении
фразеологизмов в дастане «TUMAR QIZ». В ней раскрыто значение фразеологизмов в создании
образа главного героя и передаче его переживаний.
Ключевые слова: фразеологизм, стиль, изобразазительные средства, компонент.
Summa y. The a icle analyzes he skill o G.Da le o a in he use o wo ds in he «A memoy in
my hea ». I e eals he impo anc o ph aseological uni s in c ea ing he image o he main cha a e
and he ans e o his expe iences.
Key wo ds: ph aseology, s yle, igu a i a language, componen .
Házi gi kúnde qa aqalpaq ilindegi azeologizmle o a hám joqa ı oqıw o ınla ı
ushın jazılǵan sabaqlıqla da sóz e iliwi menen bi ge óz aldına ilimiy ize leniw obyek ine
aylanǵan. F azeologiyada ilimizge aya halında ki gizilgen u aqlı sóz dizbekle in
úy enedi. Leksikalıq mánisi bi sózge eń bolǵan eki yamasa bi neshe sózle diń dizbegi
u aqlı sóz dizbegi azeologizmle dep a aladı [1:7]. Qa aqalpaq kó kem shıǵa mala ili
leksikasında ózine án ay ıqsha mánilik ózgeshelikle i, emocional-eksp essi lik
boyawla ǵa iye bolıwı, emocional s illik mánilik ási sheńligi, g amma ikalıq qu ılısı hám
basqa da poe ikalıq dás anla ǵa salıs ı malı bi qansha belgile i menen ózgeshelene uǵın
azeologizmle bi u as azeologiyalıq máni a qalı shıǵa ma iliniń ási liligin a ı adı.
Bul sıpa G.Dáwle o a dás anı ilinde ayqın kó inip u adı. azeologizmle di
qollanıwdaǵı ózine án milliy ózgesheligi ási ese sóz us asınıń kó kem kon eks le de
azeologiyzmle di paydalanıwınan anıq kó inedi. F azeologizmle kópshilik jaǵdayla da
belgili bi úsinik i bildi iwshi da a sózdiń sıńa ı, yaki eksp essi lik ob azlılıqqa iye
ekinshi bi a aması sıpa ında kó inedi.
F azeologizmle diń qollanıw ózgesheligi boyınsha A.I.E imo , ú kiy il iliminde
X.Qojaxme o a, B.Yuldasho ıń miyne le inde sóz e ilgen. Onda qaha manla dıń
108
psixologiyasın, po e in, minez-qulqın be iwde azeologizmle diń kó kem ádebiya aǵı
o nı ay ıqsha ekenligin a ap ó edi. Sonday-aq, Sh.Abdullae «Ta jima asa la da
azeologizmla seman ikası» degen emada kandida lıq disse aciya jaqladi. Tú kmen
ili azeologiyası boyınsha K.Babae ıń miyne le in a ap ó sek boladı. D.Shuku o ıń
óziniń «Qı ǵız iliniń azeologiyalıq sóz dizbekle i haqqında» degen miyne inde
azeologizmle di naqıl-maqalla dan, jumbaqla dan, e minle den, qospa sózle den
bólek dep qa aydı. [2:74].
B.Yusupo a azeologizmle di a nawlı ú de ize lew alıp ba ıp,
S.Naw izbae anıń miyne i qa aqalpaq iliniń azeologiyasın úy eniwde áhmiye li o ın
u adı, bul oniń azeologizmle diń payda bolıwınıń (bul p oces i ilimpaz
azeologizaciya dep a aydı─Yu.B.) [3:13].
G.Dáwle o anıń «Tuma qız» a ıyxıy dás anında azeologizmle ónimli
qollanılǵan. Bul dás anda azeologiyalıq sóz dizbekle i eki yamasa onnan da kóp
sózle den qu alǵanı menen pú in bi mánini ańla ıp keledi. Mısalı:
A qa bolıp, aqlamadıń sú imdi sen,
súyenishi bolmaǵanınan nalıydı.
Haqıyqa anda eal u mıs a bunday pe zen le joq emes.
Sonlıq an da, bul qa a la ınıń áhmiye i joqa ı. Bula dan basqa da dás anda: Mısalı:
Qan ju sam da dushpanla ım kúlmes ushın,
Hám má dana u ıwım shá ózimdi men (98-be ).
Bul mısalda qan ju sam ─ qa ı qayǵı dı, azaplandı degen mánile di kelgen.
Dás andaǵı bul azeologizm a qalı ma ana lı kúshli, hám sabı lı xalqımızdıń jawınge
ba ı la ınıń kelbe in súw e leydi. Há bi imiz bul qa a dı oqıy o ı ıp kúsh-ǵay a penen
jige lenemiz. Mısalı:
Qı ǵın sawash kó megen jaw albı as ı,
Iyni úsip, u ı ómen salbı as ı (101-be ).
Bul mısalda iyni ús i (salbı adı) ─ enjidi, muńaydı, qapalandı degen máni bildi ip
kelgen. Bula dan basqa da, dás anda azeologizmle qollanılǵan.
Mısalı:
Jawdı jeńip jalawla ın jelbi e i,
Esi kenniń jú ek-bawı ın elji e i. (102-be ).
Bul mısalda jú ek bawı ı elji edi─ qıynaldı, qayǵı dı degen mánile in bildi ip
kelgen. Mısalı:
Kó seń, házi u an je i gúl abadan,
Tegi bi el, bas shıǵa ǵan bi jaǵadan (102-be ).
109
Bul mısalda bolsa bi jaǵadan bas shıǵa ıp ─ bi lesip, bi gelik e, a ıw ú de degen
mánile di bildi ip kelgen. Dás anda bunnan basqa da ómende kel i ilgen azeologizmle
qollanılıǵan. Mısalı:
Dás u xandı kózle i jep qılǵınıp u ,
Aylanshıqlap dize búk i júzi qa a (95-be ).
Bul mısalda júzi qa ab ─ uya sız, a sız degen mánini bildi ip kelgen.
Mısalı:
Ó kóki ek hesh kimdi de be le pediń,
Jú ek a qa a sa daǵı, il qa padım (98-be ).
Bul kel i ilgen mısalda jú ek a qa a sa- qa ı qo qıw, sho shıw, il qa padı ─
sóylemedi, úndemedi degen mánile in bildi ip kelgen.
Ádebiya la :
1. Aбдулаев Ш.Д. Таржима асарларда фразеологизмлар семантикаси (Т.Қайипбергенов
асарларининг ўзбекча таржимаси асосида). Филол. Фанлари номзоди. … дис. Тошкент, 2007.
2. Be dimu a o E. Qa aqalpaq ádebiy ili. Leksikologiya. Nókis-1998
3. Раҳматуллаев Ш.У. Основные грамматические особенности образных глагольных
фразеологических единиц современного узбекского языка: Автореф. дисс...канд. филол. наук
// Москва, 1952;
4. Eфимов А.И. О языке художественных произведений. - Москва,1954, - С.181-216.
5. Yusupo a B. Qa aqalpaq iliniń azeologiyası. Toshken «Ta akku qano i». 2014
6. Д ә ул е т о в а Г . Тумар қыз. Нөкис: «Қарақалпақстан». 2014.
