130
QARAQALPAQ NAQÍL-MAQALLARÍNDA QOLLANÍLǴAN DINIY
ATAMALARDÍŃ GENDERLIK ÓZGESHELIKLERI
Ulbolsın Qosnaza o a
QMU, Qa aqalpaq il bilimi ka ed ası ayanısh dok o an ı
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17703681
Anno aciya. Bul maqalada qa aqalpaq naqıl-maqalla ında ushı asa uǵın diniy a amala dıń
gende lik ózgeshelikle i qa as ı ıladı. Diniy uǵımla a qalı e adamnıń aqıl, ádillik, juwapke shilik
sıyaqlı qásiye le i, al hayal adamla dıń páklik, miy im sıyaqlı pazıyle le i sáwlelene uǵınlıǵı anıqlanadı.
Sonday-aq, gende lik kózqa as ıń diniy e minle menen baylanıslı bolıwı qa aqalpaq xalqınıń dúnya
uw alı bilimi menen sociallıq qu ılısın anıwǵa múmkinshilik be e uǵını a ap ó iledi.
Tayanısh sózle : naqıl-maqal, gende , diniy a amala , su izm áliyma ı, pa ia xal sis ema.
Аннотация. В данной статье рассматриваются гендерные особенности религиозных
терминов, встречающихся в каракалпакских пословицах и поговорках. Установлено, что через
религиозные понятия отражаются такие качества мужчины, как мудрость, справедливость и
ответственность, а также такие качества женщин, как чистота и доброта. Также
отмечается, что связь гендерного подхода с религиозными терминами позволяет понять
мировоззрение и социальную структуру каракалпакского народа.
Ключевые слова: пословица, гендер, религиозные термины, суфизм, патриархальная
система.
Anno a ion. This a icle examines he gende cha ac e is ics o eligious e ms ound in
Ka akalpak p o e bs and sayings. Th ough eligious concep s, i is e ealed ha quali ies such as
in elligence, jus ice, and esponsibili y a e e lec ed in men, while quali ies such as pu i y and
compassion a e e lec ed in women. Fu he mo e, i is emphasized ha he connec ion o gende
pe spec i e wi h eligious e ms allows o unde s anding he Ka akalpak people's unde s anding o he
wo ld and hei social s uc u e.
Keywo ds: p o e bs, gende , eligious e ms, Su i eachings, pa ia chal sys em.
Qa aqalpaq xalqınıń illik ǵaziynesinde naqıl-maqalla ózgeshe o ın iyeleydi.
Naqıl-maqalla da qollanılǵan diniy a amala a qalı biz ola dı gende lik jaq an anıqlay
alamız. Bul a amala kásiplik a amala sıyaqlı insanla dıń belgili bi qábile in yamasa
wazıypasın belgileydi. Sol sebepli diniy a amala dıń ayı ımla ı gende lik eńkke iye bolıp
o ı adı. Sonlıq an biz bul maqalada diniy a amala dıń naqıl-maqalla da qollanılıwın hám
onıń gende lik ózgeshelikle in anıqlap, ola ǵa úsinik be ip analiz e iwdi maqul kó dik.
Ize lewimizdiń iyka ǵı maqse i – qa aqalpaq naqıl-maqalla ında ushı asa uǵın
diniy a amala dıń gende lik ózgeshelikle in anıqlaw, ola dıń illik hám mádeniy xızme in
anıqlaw bolıp abıladı. Ize lew ba ısında xalıq danalıǵı a qalı be ile uǵın diniy
uǵımla dıń e kek hám hayal ob azın qáliples i iwdegi olin ayqınlaw gózlenedi. Diniy
a amala – xalıq ıń uwxıy bolmısın, isenimin, ómi lik iloso iyasın sáwlelendi e uǵın
131
áhmiye li illik bi likle . Sol a amala dıń gende lik sıpa ı, yaǵnıy e kek penen hayalǵa
qa naslı qollanılıwı hám seman ikalıq ózgeshelikle ine oq ap ó emiz.
Payǵamba – diniy kózqa as boyınsha qudanıń je degi wákili [3.5]. Peyǵambá
«xaba be iwshi, aldın bu ın xaba kel i iwshi». 1) diniy úsinik boyınsha Allanıń dinin,
wásiya ın xalıqqa a qa ıwshı elshi, áwliyele diń eń úlkeni. 2) dana, bilgish, wáliy [8.25].
Islam ilimi boyınsha payǵamba la – Alla aalanıń adamza qa uw a jol kó se iw ushın
jibe gen ańlawlı qulla ı. Qásiye li Qu anda payǵamba la dıń a ı menen a alǵan kóplegen
sú ele ba . Qa aqalpaq xalqınıń awızeki ádebiya ında hám naqıl-maqalla ında
«payǵamba » uǵımı ádillik, sabı lılıq, miy im sıyaqlı pazıyle le diń nıshanı e inde
kó inis abadı.
Gende lik á ep en payǵamba ob azı ek e adamǵa án uǵım bolıp qáliplesken.
Islam dás ú inde hám ú kiy xalıqla ınıń diniy kózqa asında hayal payǵamba uw alı
úsinik joq. Bul ózgeshelik bi neshe a iyxıy, mádeniy sebeple menen úsindi iledi. 1.
Pa ia xal jámiye qu ılımı: diniy, siyasiy hám jámiye lik basshılıq e le ge án ol dep
sanalǵan. 2. Diniy kononla : Islamda Alla elshisi e inde jibe ilgen ulǵala dıń ba lıǵı e
adamla bolǵan. (Mısalı, Musa, Isa, Muhammed, Nux hám aǵı basqala ) 3. Jámiye lik
oldiń bóliniwi: hayalla kóbinese analıq, ǵamxo lıq hám shańa aqlıq uwxıy kúsh iń
iyesi e inde sıpa lanǵan. (Mısalı, Biybi a ima, Umay ana). Sonlıq an «payǵamba »
uǵımı gende lik jaq an – e adam ob azınıń sim olı. Mısalı, Mıń payǵamba dan bi
quda, Mıń suwpıdan bi iyshan a ıq [4.154], Ózi bolǵan payǵamba [4.70]. Kúyewdi
payǵamba hám sıylaǵan [144].
Sahaba – (Muhammed payǵamba dıń já demshile i). Muhammed payǵamba dıń
ózin kó gen hám islam dinin qabıl e ip, onıń menen islam dinin a a ıwǵa qa nasqan
sáwbe les adamla ı [3.224]. Sahaba – a absha sóz bolıp, joldas, dos degen mánis i
bildi edi. Yaǵnıy sahabala – payǵamba dıń eń jaqın joldasla ı, kómekshile hám islamdı
a a ıwshıla .
Gende lik jaq an «sahaba» sózi dáslep e adamla ǵa qa a a qollanılǵan, óy keni
payǵamba dıń negizgi joldasla ı e adamla bolǵan. Degen menen, islam a iyxında
payǵamba menen bi ge bolǵan hayal sahabala (sahabiyala ) da ba . Sonlıq an a ab
ilinde e sahaba –«sahabi», al hayal sahaba –«sahabiya» dep ajı a ıladı.
Mısalı, Payǵamba dı bilmese, Sahabadan úsinik joq [5.102].
Qızı qa aqalpaq xalqında Qıdı a a dep e ay ıladı. Dás ú boyınsha Qıdı (a absha
Xızı , pa sısha Xiz ) – Alla aalanıń súyikli qulla ınan bi i, mángi i i, adam keypine enip,
mú áj adamla ǵa duslasıp, ola ǵa ı ıs-be eke , áwme , abıs, molshılıq inám e edi hám
kóbinese O aza ayında el a alap jú edi dep isenilgen. Qıdı – ú kiy, sonıń ishinde
qa aqalpaq, qazaq, ózbek, qı ǵız xalıqla ınıń dúnya anımında qásiye li, be eke iyesi,
132
jaqsılıq ákeliwshi uwx mánisindegi diniy-mi ologiyalıq uǵım. Qa aqalpaq naqıl-
maqalla ında Qızı ob azı da qollanılǵan. Mısalı, Qı q an qızı , mıńnan wáliy [5.74].
Qıdı – eskishe úsinik boyınsha el a alap jú e uǵın adam aqıle li «áwliye»,
adamla ǵa «baxı », «dáwle » be iwshi [2.56]. Qa aqalpaq mi ologiyasında Qıdı a a
ob azı – aq saqallı, aq kiyimli qa ayǵan adam sıpa ında á iyplenedi.
Gende lik jaq an, Qıdı ob azı e adam kó inisinde boladı. Bul jámiye egi
pa ia xal dúnya anımnıń kó inisi, sebebi, biylik, danalıq, ashıq qollıq sıyaqlı qásiye le
e le ge án qásiye le e inde qabıl e ilgen. Naqıl-maqalla da Qıdı a a ob azı
ómendegishe be ilgen: Tó iń bi i ó e degen, Qı q ıń bi i qıdı degen [5.109].
Áwliye – kiyeli adam, ǵamxo shı, payǵamba . 1. Dana, bilgish, kózi ashıq, wáliy;
2. Ólile di je ley uǵın, kóme uǵın je , qábi , maza [7.8]. Áwliye. 1. Ólile di je ley uǵın,
kóme uǵın je , qudi e li mákán, o ın, maza , qábi . 2. Dana, kózi ashıq, ká ama lı, kó egen
[1.295].
Áwliye – bilgish, kózi ashıq mánile in bildi edi. Sonday-aq, qudayǵa jaqın,
hádiysele di aldınnan ay ıp be e ala uǵın adam. Eski úsinikle boyınsha áwliye-
ánbiyala ǵa quday ala ay ıqsha kúsh be gen-mish. Ola ne ilese sonı isley aladı-mısh,
bunı qa apayım xalıq ká ama dep úsingen. Mısalı, Áwliyeniń azǵanınan qo q [5.154].,
Áwliye áwliye emes, may áwliye, Maysız shı aq jandı ǵan qay áwliye? [5.169]. Úlken
áwliye keshi imli bola [5.143]. Áwliyeni anıydı kózli kisi, baza ǵa qa naydı bózli kisi
[5.92].
Pi – qa ayǵan ǵa ı; óne men le basshısı. Qollap qo ǵawshı uwx, sıyınıwshı,
abınıwshı á waq; qollawshı, já demshi [8.28]. Pi – kóp jasaǵan adam, kekse kisi, ǵa ı.
2. Qollap já dem be iwshi diniy basshı, súyewshi, já demshi qollawshı [3.71].
Gende lik ózgesheligi bolsa, Islam hám ú kiy dúnya anımında pi ob azı kóbinese
e adam e inde qáliplesken. Hayal pi uǵımı siy ek gezlesedi, bi aq hayal áwliyele Biybi
Fa ima, Umay ana sıyaqlı ob azla geyde xalıqlıq dá ejede pi lik sıpa qa iye bolıp o ı adı.
Gá pi den, gá mú iyd en [5.157], Pi de óz jolına, Mú iyd e óz jolına [5.106].
Qa aqalpaq xalqında hayal adamla a asında jası úlken anala ımız á epinen jas
kelinle ge násiya sıpa ında «E iń – pi iń» degen gáp jiyi ay ıladı. Bul hayal adam óziniń
kúyewine hú me penen qa awı, onı óziniń i egi sıpa ında biliwi ke ek ekenligin
bildi edi.
Mashayıq – a absha «sheyx» sóziniń kóplik o ması. Shayıqla , pi le , áwliyele
opa ı degen mánis i bildi edi. Bul sóz islamnıń suwpılıq dás ú inde uwxıy us azla
opa ın, áwliyele di bildi e uǵın a ama. Diniy áhmiye i – mashayıq – iymanlılıq penen
uwxıy azalıq ıń úlgisi. Xalıq dúnya anımında ola Allanıń dos ı, jámiye iń uwxıy i egi
e inde á iyplenedi.
133
Gende lik á ep en mashayıq sózi shayıq sózi sıyaqlı e adamla ǵa qa naslı ay ıladı.
Hayal áwliyele menen us azla jeke ay ılsa da, mashayıqla dep ay ılmaydı. Bul dás ú iy
islam mádeniya ınıń e le ús emligine iyka lanǵan illik kó inisi.
Alıs aǵı áwliyeden, Jaqındaǵı mashayıq a ıq [5.94].
Shayıq – «ǵa ı»; «shayxla pala ası aǵzası; sena o »; «qáwim basshısı»;
«aqsaqal»; « uwxanıy»; «alım»; «us az». 1) Musılman uwxaniyla ınıń wákili;
2)Shıyıqshı [7.46]. Shayıq – islam áleminde alım, suwpılıq qáwim basshısı yamasa
uwxıy us az degen mánis i bildi edi.
Gende lik jaq an shayıq a aması - e adamla ǵa án úsinik. Hayal adamla ǵa bul
a ama qollanılmaydı. Hayal us azla bolsa, ola kóbinese áwliye hayal, anashayıq dep
awızeki s ilde ay ılǵan.
Diywana en i ese, shayıq el a alaydı. Shapan kiygen menen shayıq bolmas, Salǵa
mingen menen qayıq bolmas [5.101].
Molla 1. Islam meshi iniń diniy xızme ke i, uwxaniy adam. 2. Eski sawa ı ba
adam, kisi [2.187]. Molla sózi a ab ilindegi «mawlana» sóziniń one ikalıq ózge isle ge
ushı aǵan o ması. Ol «biziń mı za» degen mánini be edi [6.279]. Mawlana sózi dáslep
a aq e inde siy ek qollanılǵan, yaǵnıy islam dininiń eń joqa ı wákille ine hú me belgisi
e inde paydalanılǵan. Sońlaw ba lıq sawa lı adamla dı molla dep a aydı [9.58-be ].
Mollala , kóbinese, e adamla bolǵan, sebebi diniy oqıw o ınla ında oqıw
(med ese) hayalla ushın qadaǵan edi. Ege de hayal adam diniy bilimge iye bolsa, xalıq
ilinde kóbinese molla hayal, qu anshı hayal, xoja hayal sıyaqlı sóz dizbekle i menen
ay ıladı, bi aq molla sózi hayalǵa ikkeley qollanılmaydı. Bul ózgeshelik jámiye egi
gende lik miyne bóliniwi menen din a awındaǵı e adamla ús emligi úsinigi menen
baylanıslı. Yaǵnıy, diniy bilim menen násiya ay ıw – e le diń isi dep sanalǵan. Molla
sózi qa aqalpaq naqıl-maqalla ında jiyi qollanılǵan. Mısalı: Mollaǵa mal ke ek, Paqı ǵa
hal ke ek [5.103], Aqı zamanda molla kóbeye [5.153], Mollanıń ay qanın qıl da,
Qılǵanın qılma [5.153].
Xoja – musılman dininiń wákili. Xoja a ıyxıy sóz bolıp, islam dinin bi inshi bolıp
qabıl e ken je gilikli adam. Keyin ala dinshile diń isenimi boyınsha ó xali anıń bi iniń
áwladı [4.358]. Xoja – xodje «baslıq, basshı; us az; mı za, o e, xojayın». 1. Bi inshi bolıp
Islam dinin qabıl e ken, je i ba adam; dinda la dıń isenimi boyınsha ó Xali anıń
bi ewiniń áwladı; 2) bi ná seni biylewshi, basqa ıwshı, xojayın [8.34].
Qa aqalpaq ilindegi mánile i 1. Din iyesi, us az, áwliye, sheyx: Mısalı, Xoja
Axmed Yassawiy – ú kiy áleminiń ullı suwpısı, us azı. 2. Hú me li, abı oylı adam:
mısalı, Xoja adam, Xojanıń uqımı. 3. Ayı ım aymaqla da «xoja» sózi din a a ıwshı
áwladla dıń u ıw a aması e inde de qollanıladı. Mısalı, xoja uwı.
134
Gende lik jaq an xoja sózi ek e adam ob azında qollanıladı. Bi inshiden, diniy
hám uwxıy basshılıq oli e le ge án bolǵan: E le med esede bilim alǵan, namaz oqıǵan,
úgi -násiya jumısla ın alıp ba ǵan. Ekinshiden, xoja áwladla ınıń je ekshile i e adamla
bolǵan, al hayalla ı Xoja hayal, xojanıń báybishesi dep a alǵan. Úshinshiden, hayalla ǵa
ikkeley xoja dep ay ılmaydı, kóbinese xoja uqımınan shıqqan, xojanıń qızı sıyaqlı sóz
dizbekle i menen ay ıladı. Demek, bul uǵım e adamnıń diniy, uwxıy hám sociallıq
dá ejesin belgiley uǵın sóz bolıp abıladı.
Mısalı, Xojadan bilgish qul ba , Molladan bilgish aqıwa ba [5.92] , Xojanı
jibe seń e kine, Kúnde qa aydı kó kine [5.92] , Ay dey uǵın aja joq, Qoy dey uǵın xoja
joq. Xoja menen xoja Mekkede abısa [5.153].
Mú id – mollanı, iyshandı pi u ıp, dinge be ilgen adam.
Mú iyd – a absha « ilewshi», «um ılıwshı» degen mánis i bildi edi. Pi ge sháki
bolǵan, uwxıy aza ıwǵa um ılǵan insan. Bul uǵım su izm áliyma ı jolında uwxıy
á biyalanıwshı sháki mánisin be edi. Mú iyd penen pi diń qa nası – us az benen sháki ,
jolbasshı menen izbasa a asındaǵı uwxıy baylanıs. Mu iyd iń maqse i – nápsisin jeńiw,
uwxıy kómilllikke je iw. Bul islamdaǵı ixsan (jaqsılıq, kó kem minez) dá ejesine
um ılıwdıń kó inisi.
Gende lik ózgesheligi – mú iyd úsinigi de a ıyxıy jaq an e sháki le ge qa naslı
qollanılǵan. Hayalla suwpılıq jolına úskende ola dı kóbinese mu iyda dep a aǵanı
menen, ú kiy xalıqla dıń illik dás ú inde bul ayı mashılıq saqlanbaǵan.
Diniy a amala – islam dúnya anımı menen ú kiy uwxıya ıń kesilisken je i. Ola
adamnıń Alla menen baylanısın, us az benen sháki a asındaǵı uwxıy qa nas ı, hú me
penen álimdi, iymanlılıq ı sáwlelendi edi. Pi menen mú iyd, shayıq penen mashayıq
qa nası a qalı jámiye e uwxıy ie a xiya qáliplesken. Bul ie a xiya il a qalı da be ilip,
diniy e ike iń kó se kishi boldı.
Joqa ıda kel i ilgen a amala dıń kópshiligi adamla ǵa qa a ılǵan. Bul islam
jámiye inde hám ú kiy xalıqla da uwxıy hám diniy biylik iń e adamla qolında bolǵanın
kó se edi. Hayal adamla kóbinese ana, báybishe, áwliye ana sıyaqlı a amala menen
a alıw menen sheklengen. Mısalı, Biybi Fa ima, Umay ana sıyaqlı hayal áwliyele bolsa
da, ola ǵa pi , shayıq, aqsı sıyaqlı ásmiy a amala be ilmegen. Demek, diniy
a amala dıń gende lik sıpa ı pa ia xal mádeniy sis emanıń illik kó inisi bolıp abıladı.
Juwmaqlap ay qanda, il biliminde diniy e minle di ize lew – din, mádeniya hám
il a asındaǵı qa nas ı úsiniwge múmkinshilik be edi. Diniy e minle a qalı e kek hám
hayal adamla dıń jámiye lik oli, uwxıy má ebesi, mo allıq ob azı ilde kó inis abadı.
Bul ózgeshelikle di salıs ı malı hám e noling is ikalıq jaq an ize lew ú kiy xalıqla ınıń
uwxıy miy asınıń u aslıǵın hám gende lik mádeniya ınıń a ıyxıy sıpa ın belgileydi.
135
Gende lik ize lewle keyingi waqı a ez pá penen awajlanıp ba a ı ǵan ling is ikalıq
a aw bolǵanlıq an, gende lik eńkke iye bolǵan sózle di olklo lıq shıǵa mala dıń jan la ı
a asınan ási ese naqıl-maqalla dıń qu amınan ize lew, ola dı ling okul u ologiyalıq
jaq an analizlew óz ize leniwin kú ip u ǵan máselele diń bi i sanaladı.
Paydalanılǵan ádebiya la :
1. Қарақалпақ тилиниӊ түсиндирме сөзлиги. I том. Нөкис. Қарақалпақстан.
2. Қарақалпақ тилиниӊ түсиндирме сөзлиги. V том. Нөкис. Қарақалпақстан.
3. Қарақалпақ тилиниӊ түсиндирме сөзлиги. VI том. Нөкис. Қарақалпақстан.
4. Қарақалпақ тилиниӊ түсиндирме сөзлиги. VII том. Нөкис. Қарақалпақстан.
5. Қарақалпақ фольклоры. 88 том. Нақыл-мақаллар. Нөкис. Илим. 2015.
6. Личные имена в прошлом, настоящем, будущем. Изд. «Наука». М. 1970. 279-be ).
7. Пахратдинов Қ., Өтемисов А. Қарақалпақ тилиндеги шығысы арабша сөзлер. Нөкис.
Қарақалпақстан. 2015.
8. Пахратдинов Қ., Өтемисов А. Қарақалпақ тилиндеги шығысы парсыша сөзлер. Нөкис.
Қарақалпақстан. 2017.
9. Шәмшетов Ж. Қарақалпақ тилиндеги шығыс тиллеринен кирген сөзлер тарыйхынан. Нөкис.
Қарақалпақстан. 1984.
10. Шаниязов Ж. У. Диний атамалар ва ибораларнинг қорақалпоқ адабий тилида қўлланилиши. АКД,
– 2002.
11. Умархўжаев М. Э. Диний атамалар ва иборалар: [Текст] : оммабоп қисқача изоҳли луғат. -
Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги нашриȅт-матбаа ижодий уйи, 2016.
