141
QARAQALPAQ XALÍQ JAŃÍLTPASHLARÍ TILINDE
TEŃEWDIŃ XÍZMETI
Allamu a o a Dina a Xay a dino na
Ájiniyaz a ındaǵı NMPI 1-basqısh ayanısh dok o an ı
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17703703
Anno aciya: Bul maqalada qa aqalpaq xalıq jańıl pashla ı ilinde jumsalǵan eńewle dıń s illik
qollanılıwındaǵı sıpa lı belgile i boyınsha ize lew jú giziledi.
Tayanısh sózle : Jańıl pashla ili, kó kemlew qu alla ı, eńew, zoonim, mo ologiyalıq usıl,
sin aksislik usıl.
Аннотация: В данной статье проводится исследование качественных признаков
сравнений в стилистическом употреблении в языке каракалпакских народных скороговорок.
Ключевые слова: Язык скороговорок, художественные средства, сравнение, зооним,
морфологический способ, синтаксический способ.
Anno a ion: This a icle examines he quali a i e ea u es o similes used in he language o
Ka akalpak olk ongue wis e s in hei s ylis ic applica ion.
Keywo ds: Language o ongue wis e s, a is ic de ices, simile, zoonym, mo phological me hod,
syn ac ic me hod.
Qa aqalpaq xalıq awızeki ádebiya ı úlgile inen bi i jańıl pashla óziniń il
ózgeshelikle i hám sózle di du ıs, jańılmay ay ıwǵa, ildi shınıq ı ıw a qalı sóylewdi
awajlandı ıwǵa já dem be iw sıyaqlı a ıqmashılıq belgile i menen basqa jan la dan
ajı alıp u adı. Jańıl pashla ek ǵana balala dıń sóylewin awajlandı ıp qoymas an, xalıq
iliniń sóz baylıǵın da kó se ip be edi. Onıń iliniń sózlik qu amında há qıylı leksika-
ema ikalıq ay ıqshalıqla ı menen qa a s ilis ikalıq belgile di de ushı a amız.
Jańıl pashla iliniń s illik jaq an kó kemliginiń hám ási sheńliginiń a ıwında, qanday
da bi p edme , há eke yaki waqıya oqıwshıǵa yamasa ıńlawshıǵa anıq hám úsinikli
bolıwında kó kemlew qu alla ı áhmiye li o ın u adı.
Tildiń kó kemlew qu alla ınıń ishinde eń qospalı hám júdá jiyi qollanıla uǵın ú i ‒
eńew basqa kó kemlew qu alla ı a asında óziniń qu ılısı, seman ikalıq hám s ilis ikalıq
ózgeshelikle i menen ajı alıp u adı [Najimo , 2023: 3]. Teńewle jańıl pashla ilinde de
ónimli paydalanılǵanlıǵın baqlawǵa boladı.
«Teńew ‒ eki ná se, úsinik yamasa jaǵdaydı ulıwmalıq belgisi iyka ında salıs ı ıp,
bi inshi ná seniń kó kemlik mánisin kúshey iw ushın qollanıla uǵın ob azlı ańla pa. Tú li
kó kem súw e lew qu alla ı qu amındaǵı eńew ‒ baslanǵısh basqısh bolıp, onnan keyin
de lik ba lıq opla ‒ pa allelizm, me a o a, me onimiya, sinekdoxa, gipe bola, li o a h.
. basqala qáliplesedi. Teńew ‒ kó kem ob azdıń baslı de egi bolıp esaplanadı»
[Квятковский, 1966: 280].
142
Teńewdiń jasalıwınıń ózine án usılla ı ba . Onıń há qıylı usılla iyka ında
bildi iliwi jańıl pashla ilinde de óz kó inisin apqan. Jańıl pashla ilinde eńewle
zoonimle ge -day, -dey, - ay qosım ala ınıń jalǵanıwı a qalı jasaladı.
Mısalı:
Áy Tańja bay,
Qoyıńdı Qoyshı qı ǵa jay, Tańja bay,
Qumnan qashqan qoyanday shubalańlap,
Qızla qayda ba adı oy a qamay? (438-be )
Bul jańıl pash a qızla dıń oy a qamas an bu ın qay ıp ba a ı ǵan há eke i qoyanǵa
uqsa ıladı. Qoyan óziniń sezgi ligi, shaqqanlıǵı, há eke sheńligi, hesh kimge ziyan
je kizbewshilik sıyaqlı unamlı sıpa la ı menen belgili. Bunda qızla dıń basqa
haywanla ǵa emes, qoyanǵa salıs ı ılıwı biyka ǵa emes. Qızla dıń názikligi, sulıwlıǵı,
súykimliligi qoyan zoonimi a qalı ashıp be iledi. Jańıl pash ilinde be ilgen shubalańlap
sóziniń iyka ı shubalıw sózine úsindi me be ip ó pekshimiz. «Shubalıw . 1. Za la dıń
bi -bi i menen bılǵasıwı, shiyelesiwi, sha asıwı. Ushı joyılǵan kelep ey bi shubalasań
(A.Dabilo ). 2. Súy e iliw, sozılıw» [Төрт томлық 4-том. 1992: 546]. Qoyanday
shubalańlap dep be iliwi qızla dıń súy e ilip, sozılıp ke ip ba a ı ǵan is-há eke in kó kem
súw e lew ushın be ilgen. Keyingi jańıl pash ı alıp qa ayıq:
Bozda boyan izi ba ,
Tóseginde biy i ba ,
Qumda qoyan izi ba ,
Biy in qos ım malaǵa,
E imbe aǵamnıń úyinde,
Alıp qash ı dalaǵa,
Na úyedey qızı ba ,
Quday sazıwa e pesin,
Ba ayın desem, iy i ba ,
E imbe a lı balaǵa (440-be ).
Bunda na úye zoonimi kel i ilip, úyeniń jalǵız ó keshli ú i bolıp abıladı. Naqıl-
maqalla ilinde na day ú inde ómendegishe be iledi. Mısalı:
Qa ın alsań da day,
Ul uwa na day,
Ba ǵan isin pi ke e ,
A ınan kisi ba may (21-be ).
Na day ‒ kúshke olǵan e adam mánisin bildi edi. Kóbinese, qa aqalpaq dás anla ı
ilinde qaha manla dıń e je ip, kamalǵa kelip, kúshine olıwı «na day kúshine oldı»
degen azeologizm a qalı be iledi. Qa aqalpaq naqıl-maqalla ında na úyeniń kúshi,
qa ıwı, ay ıqsha kó se ilip, joqa ı baha be iledi, e , azama penen salıs ı ıladı» [Юсупова,
2024: 247]. Na úye zoonimi negizinde e adamla ǵa baylanıslı qollanıladı. Al,
jańıl pashla ilinde qız na úyege eńeledi. Qızdıń sı qı kó inisi yaǵnıy i i, qa ıwlı hám
boyı je ip u ǵanlıǵı na úyege salıs ı ılıp súw e lenedi.
143
Zoonimle qu amınınıń belgili bi bólegin qu ay uǵın shıbın-shı key a amala ı
qa nasınan qu alǵan eńewle di de jańıl pashla ilinde qollanılǵanlıǵın kó emiz. Mısalı:
O man awdıń basında,
Oynadıq a oyladıq,
O ı ıp alıp oynadıq,
Toyladıq a quwnadıq,
Qu man awdıń basında,
Qu ay ulıp shuwladıq (446-be ).
Qu ı ıp alıp oynadıq,
Bul jańıl pash a oylaw, o ı ıp hádden ıs qu ı ıp oynaw hám ondaǵı quwanıw,
zawıqlanıw sıyaqlı uyǵı-sezimle i be iledi. Bul je de qu a amasınıń be iliwi ol
há dayım ınımsız qıymıldıda bolǵanlıǵı sebepli, adamla dıń baqı ısıw, shuwlaw,
quwanıw, zawıqlanıw sıyaqlı ishki sezimle i qu ay ulıp shuwlaw qa a ı a qalı ob azlı
ú de ashıp be iledi hám qu kishkene bolǵanlıǵı esabınan bi je ge oplanǵan adamla dıń
kópliginde ańla ıp keledi. Bunday zoonimle qa nasında qu ılǵan eńewle il biliminde
zoomo kodlı eńewle dep a aladı [Saymano a A. 2024: 19].
Jańıl pashla ilinde biy hám bek sıyaqlı belgili bi ab oylı, lawazımlı adamla ǵa
baylanıslı qollanıla uǵın sózle ge -dey, - ey qosım asınıń qosılıwı a qalı jasalǵan
eńewle ge i iba ımızdı qa a amız:
Bekshe, bekshe ‒ bekshik,
Shep jaǵıńa bi kópshik,
Be eyin bi -bi kópshik,
Beklenip o ı , iklenip o ı ,
Be jaǵıńa bi kópshik,
Bel jazdı may, jiplenip o ı ,
Bel jaǵıńa bi kópshik,
Biydey bolıp o ı , ońlanıp o ı ,
Oń jaǵıńa bi kópshik,
Bek ey bolıp o ı , qomlanıp o ı (447-be ).
«Bu ın xalqımız uw aqsaqalın biy dep a aǵan. Ol áyyem zamanla dan solay a alıp
kelip, onnan úlken hámel bolmaǵan. Mısalı: Mayqı biy, Asan biy, Amangeldi biy, Aydos
biy, Maman biy hám . b. Házi gi kúnde há bi kishi máhellede, kóshe boyınsha yaki kóp
qaba lı jayla da (há bi jaydıń) biy boladı. Ol sol kishigi im aymaq ı ádillik penen
basqa ıw ushın je gilikli puqa ala á epinen saylap qoyıladı» [Жети томлық. 2-том.
2023: 97, 98]. Jańıl pash a adamǵa qa a a onıń biyge usap ońlanıp o ı ıwın buy ıq
o masında be edi. Bul je de adamdı biyge salıs ı ıw a qalı biydey ózin uslap u ıwı
náze de u ıladı. Al, bek ‒ el biylewshi bayla ǵa, mayda eodalla ǵa hám de ola dıń
xızme e iwshi adamla ına be iliwshi a aq, lawazım [Жети томлық. 2-том. 2023: 59].
«Bek ey bolıp, qomlanıp o ı » qa a ındaǵı qomlanıw sózine úsindi me be mekshimiz.
Qomlanıw qomlaw eyiliniń ózlik dá ejesi bolıp, qomlaw sózi adamnıń bi ná seni
islewge oq alıwı, aya lanıwı mánile in bildi edi [Жети томлық. 5-том. 2023: 11].
Demek, bek iń bi ná seni o ınlawǵa bel baylap aya lanıp o ı ıwı is-há eke ine
salıs ı ıladı. Tómende kel i ilgen jańıl pashla ilindegi eńewle de - ay, - ey qosım ala ı
jalǵanıwı ná iyjesinde júzege kelgen. Mısalı:
144
She gene sha baq ishinde,
Sha lasalı ekkimiz.
Jańa shıqqan alshıbıq ay,
Tawlasalı ekkimiz (449-be ).
Bunda eki ashıq ıń bi -bi ine bolǵan sezimle i kó kemlik jaq an shebe súw e lenip,
qız hám jigi ózle in jańa shıqqan alshıbıq ıń awlanıwı há eke ine eńeydi. Folklo lıq,
poeziyalıq, p ozalıq shıǵa mala da alshıbıq qızdıń boyın, qıpsha belin, názikligin ulıwma
alǵanda qızdıń po e in sáwlelendi iwde ay ıqsha xizme a qa adı. Ayı ım o ınla da onıń
bu alıwı, ı ǵalıwı, awlanıwı, iyiliwi sıyaqlı is-há eke le i qızǵa eńeledi. Mısalı: ...alpıs
jasıńızdı kó gen, ay dese, awzı ba , kún dese, kózi ba , alshıbıq ay bu alǵan, kózińizdiń
áwshanı, jalǵız qızıńız, haw ana e ezeden qa ap u ǵan Minayımdı so ap u , aqsı , -
deydi ol («Ashıq Nájep») [Najimo , 2023: 70]. Keyingi jańıl pash ı alıp qa ayıq:
Gúljan gúlge qa ap kúlimledi,
Gúmis ey gúlge qonǵan há ele gúwildedi (454-be ).
Bul jańıl pash a ábiya gózzallıǵınıń bi bólegi gúldiń shı aylı kó iniwi, ja qı ap nu
shashıp u ıwı gúmiske eńeledi. Gúldıń eńi aq yamasa quyash nu ı sebepli aq úske enip
u ǵan bolıwı da múmkin. Sonlıq an, gúl gúmiske salıs ı ılǵan.
Bunnan ısqa ı, eńewle i kewishle a qalı da jasaladı. Misli i kewishi haqqında
ay ıp ó pekshimiz. «Misli i kewishiniń basqa i kewishle den pa qı ‒ ba lıq waqı a
eńew ob azı bolıp u ǵan sózden aldın qollanılǵanlıǵında» [Нажимов, 1994: 10]. Bı aq,
jańıl pashla ilinde misli i kewishi eńew ob azı bolıp u ǵan sózden keyin jumsaladı.
Bul misli i kewishiniń jańıl pashla ilindegi ózine án s illik ózgesheligin kó se edi.
Mısalı:
Bilim de kúshli,
lim de kúshli,
Ola aǵayın misli (444-be ).
Be ilgen jańıl pash e eń mánige iye bolıp, adamǵa bilimde, ilimde zá ú ligi, ola
bi -bi in olıq ı ıp u ıwshı baylanısqa iye ekenligi náze de u ılıp, adam qanday da bi
ná seni izlew, úy eniw hám oqıw a qalı bilim aladı hám sol bilim iyka ında ilimde jańalıq
yamasa ja a ılıs oylap abadı. Bunnan kó inip u ǵanınday, ilimde, bilimde áhmiye li
ekenligi ay ılıp, ola dıń bi -bi i menen jaqınlıǵı, baylanıslılıǵı aǵayin misli dep
úsindi iledi.
Solay e ip, qa aqalpaq xalıq jańıl pashla ı ilinde jumsalǵan eńewle s ilis ikalıq
jaq an júdá shebe lik penen qollanılǵan. Ola mo ologiyalıq hám sin aksislik usılla
a qalı dúzilgen. Teńewle a qalı adamnıń sı qı kó inisi, ishki sezimi, is-há eke i hám
p edme le diń óz a a baylanıslılıǵı salıs ı malı ú de ob azlı sáwlelendi ilgen.
145
Paydalanılǵan ádebiya la
1. Najimo P.A. Ling o olklo is ika: Qa aqalpaq dás anla ında eńewle . ‒ Nókis: Qa aqalpaqs an,
2023.
2. Квятковский А. Поэтический словарь. Москва, 1966.
3. Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлиги Төрт томлық 4-том О−Я. – Нөкис:
Қарақалпақстан, 1992.
4. Юсупова Б. Паремиология Қарақалпақ халық нақыл-мақаллары тилиниң лексика-
семантикалық ҳәм лексика-тематикалық өзгешеликлери ‒ Нөкис: Qa aqalpaqs an, 2024-
жыл.
5. Saymano a A.M. Qo aqalpoq xalq qóshiqla ining ling omadaniy ahlili. Filol. an. als. d- i ...
(PhD) dis. a o e . ‒ Nukus, 2024.
6. Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлиги. Жети томлық. Екинши том Б (басылыу) ‒ Г
(гимнастика). – Нөкис: «Qa aqalpaqs an», 2023.
7. Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлиги. Жети томлық. Бесинши том Қ (қозы) − Ө.
Толықтырылған екинши басылымы. – Нөкис: «Qa aqalpaqs an», 2023-жыл .
8. Нажимов П. структурно-семантические особенности сравнение в каракалпакском языке.
Филол. наук. канд. дисс. ― Нукус: 1994.
