158
LINGVOMÁDENIY KONCEPT
Djoldaso a Sayo a Azama o na
Ájiniyaz a ındaǵı NMPI 1-basqısh doc o an ı
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17703757
Anno aciya: Maqolada il, madaniya a a akku ni bi lash i u chi asosiy unsu si a ida
ling okul u ologik konsep ning mohiya i ochib be ilgan. Uni aniqlashga asosiy yondashu la a
olamning ling is ik manza asida unksiyalanish xususiya la i ko‘ ib chiqiladi. Tilning milliy-madaniy
o‘ziga xosligini ushunishda ling okul u ologik ushunchala ni o‘ ganishning ahamiya i a’kidlangan.
Tayanısh sózle : ling omadaniya shunoslik, konsep , dunyoning lisoniy manza asi, men ali e ,
madaniya , konsep os e a.
Házi gi qa aqalpaq ilinde koncep úsinigi kóbi ek qollanıla basladı. Koncep
ulıwma mánis e insan oylawınıń a nawlı bi ligi bolıp, ol qanday da bi obyek , hádiyse,
ideya menen baylanıslı bilim, kózqa as, sezim hám mádeniy mánisle di bi les i edi.
Ulıwma ay qanda, «koncep » ek sóz yáki e min emes, al insan sanasında ba bolgan hám
onıń u mıslıq áji iybesi, dúnyaǵa kózqa asın sáwlelendi e uģın bi pú in ob az. Ol bizdi
qo shagan álemdi úsiniwimizge, hádiysele di úsiniwimizge, il a qalı mazmun
almasıwımızģa já dem be edi.
«Konсep » a amasınıń bunday alqılawı iyka ınan la ın iliniń (concep us)
seman ikasına iyka lanadı: 1) «jıynaw, ózine a ıw»; 2) «kóz aldına kel i iw, qıyal
e iw»; 3) «jaziw, qáliples i iw»; 4) «payda e iw»; 5) «payda bolıw, payda bolıw, júzege
keliw» [1;222-224]. Demek, bul a ama bilimle diń insan sanasında qáliplesiw hám ańlap
je iw p ocesin sáwlelendi edi. Ling okul u ologiyalıq kóz-qa as an, konсep il, piki lew
hám mádeniya ıń dinamıkalıq bi ligi bolıp, onda xalıq ıń mádeniy áji iybesi jámlenedi
hám je ke iledi.
Ling okul u alogiyalıq a awındaǵı ilimpazla a asında S.A.Askoldo ,
D.S.Lixache , YU.S.S epano , V.N.Teliya, V.I.Ka asik, G.G.Slishkin, N.D.A u yuno a
hám basqala konсep eo iyasın awajlandı ıwǵa salmaqlı úles qosqan. Ola dıń há bi i
úsinik iń há qıylı á eple ine i iba qa a ıp, onıń anıqlaması hám ize lew
me odologiyasın bayı qan.
Máselen, V.N. Teliy kóz qa ası boyınsha, konсep insan oy-piki iniń jemisi hám
ideal qubılıs, demek, ek ǵana ilge emes, al pú kil insan sanasına án qubılıs. Konсep -
bul kons ukciya, ol qay a iklenbeydi, al óziniń ildegi kó iniwi hám ilden ısqa ı bilimi
a qalı « ekons ukciyalanadı»[2; 57]. Solay e ip, ling okul u ologiyalıq aspek e konсep
il hám mádeniya , indi idual sana hám jámáá lik áji iybe a asında baylanıs ı ıwshı
buwın sıpa ında kó inedi. Konсep le a qalı il ek p edme hám hádiysele di a amaydı,
bálkim belgili bi e nosqa án bolgan dúnyanıń kó inisin be edi.V. N. Teliy alqılawında
159
konсep i xalıq ıń uwxiy qádi iya la ı shi langan mádeniya ıń ózine án kodı sıpa ında
qa aw múmkin.
Ling okul u ologiyalıq koncep il, sana-sezim, mádeniya penen ómendegishe
baylanısadı. Sanalıq - bul koncep iń bolıw oblas ı (koncep sanada ja adı); mádeniya
koncep i belgileydi; (koncep - bul mádeniya elemen le iniń men al p oekciyası); il hám
sóylew - koncep p edme les i ile uǵın a awla [3;76]. Maqse ke muwapıq, konсep - bul
xalıq ıń oy-piki i, ili hám mádeniya ı a asındaǵı kópi desek adaspaymız.
P o e minologiyalıq unkciyadaǵı «koncep » sózi us iline iyisli ádebiya ında 90-
jılla dıń basla ınan baslap ak i qollanıla basladı. Mısalı, D.S. Lixache «Rus iliniń
koncep os e ası» maqalasında «koncep » sózdiń sózlik mánisiniń adamnıń jeke hám xalıq
áji iybesi menen soqlıǵısıwınıń ná iyjesi bolıp abıladı. Táji iybe qanshelli bay hám keń
bolsa, koncepciya sonshelli keń hám bay boladı» [4;287]. Koncep i anıqlawda a o onıń
qáliplesiwindegi shaxslıq komponen ke úlken áhmiye be edi, bul bolsa onı
awajlandı maydı, há e bayı adı. «Há bi adamnıń ózine án, indi idual mádeniy
áji iybesi, bilim hám kónlikpele zapası ba , ola sózdiń mánisle iniń baylıǵın hám usı
mánisle diń úsinikle iniń baylıǵın, al geyde, ay paqshı, ola dıń kámbaǵallıǵın, bi
mánisliligin belgileydi» [4;281].
Bul úsinik koncep iń u aqlı seman ikalıq bi lik emesligin, al mádeniy, kogni i lik
hám ling is ikalıq elemen le óz-a a baylanısqan janlı, awajlanıwshı s uk u a ekenligin
kó se edi. Bunday alqılaw, ási ese, e nomádeniy úsinikle di alqılawda ay ıqsha
áhmiye ke iye (máselen, «bala», «adam», «ana» hàm .b.), óy keni, ol ek ǵana leksikalıq
mánis i emes, al il iyele iniń sanasında qáliplese uǵın milliy-psixologiyalıq hám jeke
mánile di de esapqa alıw imkaniya ın be edi.
Ózbeks anda konсep le ling omadaniya boyınsha alıp ba ılıp a ı gan ize lewle ,
a ap ay qanda, A.I.Ashu o a, D.G.Tojiboe a, N.M.Mama o a, Sh.S.Sa a o hám
basqala ize legen. Ola «úy», «baxı », «shańa aq» sıyaqlı úsinikle diń il hám mádeniy
á eple in ling okul u ologiyalıq kózqa as an úy enip, ola dıń ózbek il hám
mádeniya ındaǵı mánile in alqıladı. Jáne de konсep úsingin ay qanımızda xalıq ıń
a iyxıy áji iybesi, ú p-áde le i, qádi iya la ı hám diniy baylıǵı menen úzliksiz
baylanısqan uwxıy úsinik a qalı xalıqqa je ke iledi. Ol xalıq ıń kóp ási lik u mıs á izi,
dúnyaqa ası hám oy-piki iniń ná iyjesinde qáliples i edi. Há bi koncep e ózinde xalıq ıń
uwxıy dúnyasın, milliy yadın hám a iyxıy miy asın jámleydi. Konсep il a qalı kó inip,
xalıq ıń mádeniy qádi iya la ın bildi iwge xızme e edi. Sol sebepli onı mádeniya ıń
ildegi kó inisi dep e a aw múmkin. Konсep insan sanasında belgili bi uwxiy hám
sezimlik mazmundı oya adı - bul mazmun xalıq ıń ó mishi, dini, isenimi hám dás ú le i
menen ıgız baylanıslı boladı. Máselen, qa aqalpaq xalqındaǵı «ana,» «wa an,»
160
«miyman,» «a -namıs» sıyaqlı úsinikle ekǵana sóz emes, al ola dıń a ında xalıq ıń
áyyemgi mádeniya ı, diniy kóz-qa asla ı hám milliy ózliginin kó inisi u adı. Sonlıq an,
konсep - bul ilde jasap a ı ǵan mádeniy hám uwxıy kod, ol xalıq ıń kimligin, qanday
qádi iya la dı qádi ley uǵının kó se edi.
Juwmaqlap ay qanda, ling okul u ologiya koncep il, mádeniya hám piki lewdiń
óz a a baylanısın e eń hám há á epleme úy eniw imkaniya ın be e uǵın kúshli
anali ikalıq qu al esaplanadı. Onıń kóp á eplemeliligi hám pánle a alıq xa ak e i,
ási ese, insan sanasınıń qu amalı ábiya ın, milliy ózgeshelikle in hám mádeniya la
a alıq óz-a a ási lesiw p ocessle in úsiniwge qa a ılǵan, ize lewle ushın ay ıqsha
áhmiye ke iye. Ling okul u ologiya yáki (ling omádeniya ) úsinikle di úsiniw hám
sis emalı alqılaw il bilimi, mádeniya anıw hám basqa da gumani a pánle diń
awajlanıwına úlken úles qosıp, dúnyanı hám insandı biliwdiń jańa shekle in ashadı.
Ádebiya la
1. Дворецкий И.Х. Латинско-русский словарь. М., 1976
2. Телия В.Н. Русская фразеология. Семантический, прагматический исследования //
Методологические проблемы когнитивной лингвистики / под ред. И.А. Стернина.
Воронеж: Воронежск гос. ун-т, 2000
3. Лихачев Д.С. Концептосфера русского языка // Русская словесность. От теории
словесности к структуре текста: Антология. – М.: Academia, 1997
