166
PAREMIYA ‒TIL BIRLIGI SIPATÍNDA
Uma o a Úmi ay Abae na
NMPI dok o an ı
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17703789
Anno a siya. Ushbu maqolada pa emiologiyaning qo aqalpoq ilshunosligidagi o‘ ni a uning
u li jiha la bilan bog‘liqligi haqida so‘z yu i iladi. Shuningdek, unda olimla imizning bu sohadagi
ilmiy izlanishla i, yuqo i ilmiy alabla asosidagi qa ashla i yo i ilgan.
Kali so’zla . Pa emiologiya, maqolla , ilshunoslik, qo aqalpoq ili, madaniy kod, xalq og‘zaki
ijodi, milliy a akku .
Аннотация. В данной статье рассматривается роль паремиологии в каракалпакском
языкознании и ее связь с различными аспектами. В нем также освещены научные исследования
наших ученых в этой области, их взгляды, основанные на высоких научных требованиях.
Ключевые слова. Паремиология, пословицы, языкознание, каракалпакский язык,
культурный код, устное народное творчество, национальное мышление.
Anno a ion. This a icle discusses he ole o pa emiology in Ka akalpak linguis ics and i s
connec ion wi h a ious aspec s. I also highligh s he scien i ic esea ch o ou scien is s in his a ea,
hei iews based on high scien i ic equi emen s.
Keywo ds. Pa emiology, p o e bs, linguis ics, Ka akalpak language, cul u al code, olklo e,
na ional hinking.
Pa emiyalogiya qa aqalpaq il bilimınıń ajı almas bólegi. A adan-balaǵa, miy as
bolıp kelgen, bul a aw naqıl-maqal, a o izim, e me- olǵaw, jumbaq, ay ıs hám. .b
hikime li sózle di úy ene uǵın ilimiy baǵda . Pa emıyalogiya iyka ınnan
ling okul u ologiya, mádeniya , olıklo , koncep , azeologzim a awla ı menen
baylanıslı.
Pa emiyalogiya ‒ il biliminiń a awı. G ekshe pa oimia (naqıl-maqal, hikime ) hám
logos (ilim) degen sózle den alınǵan, há qanday ildiń pa emiyalogiyalıq sis emasın
ize leydi. Til biliminde pa emiyalogiya e mini eki mánide úsiniledi:1.Pa emiyala dı‒
naqıl-maqaldı ize ley uǵın pán a aw, yaǵnıy há qanday xalıq naqıl-maqalla ı ilin
ize ley uǵın a aw; 2. Belgili bi ilge pa emiyalogiyalıq bi likle diń, naqıl-maqalla dıń
jıyın ıǵı. Pa ema, pa emiya hám pa emiyalogiya úsinikle inen anıqlawd, ize lewde há
qıylı ille de ú li ilimiy kózqa asla , baǵda la , usılla ba .[1;12]
Pa emiyalogiyala naqıl-maqalla dıń hádden ıs qábile liligine, ishki qu amalılıǵına
bu ınnan i iba be ip keledi.
Haqıyqa ında da, naqıl-maqalla óziniń ápiwayılıǵına qa amas an ádewi qu amalı
dúzilisle di ańla adı. Bi á ep en, bul kúndelikli u mıslıq azeologizmle ge uqsas
ling is ikalıq qubılısla ; ekinshi á ep en, bazı bi logikalıq bi likle (hukimle yamasa
167
juwmaqla );hám úshinshisi - janlı u mıs ıń ak le in anıq, bekkem o mada
sáwlelendi e uǵın kó kem minia yu ala . Sonıń ushın da naqıl-maqalla ilshile ,
olklo ıs le , iloso -logikle diń dıqqa ın ózine a adı.[2;9]
Naqıl-maqal xalıq awızeki dó e iwshiliginiń áyyemgi hám keń a qalǵan jan la ı
bolıp, ola xalıq ıń u mıslıq áji iybesi, dúnyaqa ası, ádep-ik amlılıq, á biyalıq
kózqa asla ı jáne sociallıq- uwxıy qádi iya la ın sáwlelendi e uǵın qısqa hám mazmunı
keń ob azlı il bi likle i bolıp esaplanadı.
Pa emiyologiyalıq bi likle ize lewshile di ázelden qızıq ı ıp kelgen. Ola dı
klassi ikaciyalaw boyınsha dáslepki jumıs ı A is o el (b.e.sh. 384-322-jilla ) ámelge
ası ǵan. Pa emiyala , onıń piki inshe, eń áyyemgi iloso iyanıń elemen le i bolıp, óziniń
ıqshamlıǵı hám qısqalıǵı menen xalıq a asında xızme e edi. She il biliminde iyka ınan
basqa ille den alınǵan pa emiyala dı óz ishine alǵan bi inshi a iyxıy inglis pa emiyala
sózligi "English P o e bs and P o e bial Ph ases: A His o ical Dic iona y" 1929-jılı
J.L.Appe son á epinen baspadan shıǵa ılǵan. Inglis pa emiyala ınıń e imologiyası,
ú le i hám dúzilisin ize legen bi inshi undamen al miyne A.Teylo dıń "The P o e b"
shıǵa ması 1931-jılı payda boldı.
Al Rus xalqınıń dáslepki pa emiologiya a awına úlken salmaqlı úles qosqan
alımla dıń bi i, G.L.Pe myako . «Основы структурной паремиологии» (1979) a lı
undamen al miyne inde pa emiologiyanı il biliminiń ǵá ezsiz baǵı ı sıpa ında iyka lap
be edi.[3]
Haqıyqa ında da, pa emiyalogiya il bi ligi sıpa ında xalıq ıń naqıl-maqalla ın milliy
mádeniya ın , eń ıqsham bi aq, mazmunlıq á ep en bay o ması dep án alınadı. Ola
xalıq ıń u mıslıq áji iybesi, ádep-ik amlılıq no mala ı hám sociallıq kózqa asla ın
ildegi kó se iw qu alla ı a qalı bekkemleydi. Pa emiyala il sis emasında óz aldına bi lik
sıpa ında qa aladı, sebebi ola sóz, aza hám gáp dá ejesindegi il elemen le iniń úylesiwi
ná iyjesinde payda boladı. Há bi naqıl yamasa maqal ilde ǵá ezsiz kommunika i bi lik
bolıp esaplanadı.
B.Yusupo a óziniń «Паремиология. Qa aqalpaq xalıq naqıl-maqalla ı iliniń
leksika-seman ikalıq hám leksika- ema ikalıq ózgeshelikle i» degen ki abında
pa emiologiyanı bilay á iypleydi:
Pa emiologıya qa aqalpaq il biliminde jańadan payda bolıp, qálıplesip a ı ǵan jeke
a aw. Onıń ize lew obyek i‒ pa emiyala ‒naqıl-maqalla . Naqıl-maqalla basqa uqsas
u aqlı bi likle - azeologizm, a o izm, idioma, ay ıs, sheshnlik sózle , e me- olǵawla ,
anekdo la , ay ım, kinosil eme, lakunala ǵa belgili dá ejede qa naslı bolıp, ola dan jeke
ózgeshelikle i menen ajı alıp u adı. Pa emiyala ay ım jaǵdayla da ola dıń geypa ala ı
168
menen júdá ıǵız baylanıslı bolıp, xalıq a asında bunday u aqlasıp qollanılıp ke ken
bi likle naqıl-maqalla dıń dó eliw, payda bolıw de egi dep esaplanadı.[ 1;98]
Xalıq áwzeki dó e pesiniń uma ı pa emiyalogiyanı (naqıl-maqal) biz kúndelikli
u mısımızdan be li, pa emiyalogiya yáki naqıl yáki maqal dep aj a ıp ay qannın
kó megenbiz, hámme waqı a naqıl-maqal dep hikime li ú den sanamızǵa sińdi ip
kelgenbiz.
Máselen, B. Ju ae a naqıl-maqalla dı bi -bi inen ajı a ıp qa aw, ola o asındaǵı
qa nasla dı bilay kó se edi: Maqal menen naqıldı ajı a ıw shega alaw, elege shekem
mashqala bolıp qalmaq a, il qubılısı sıpa ındaǵı maqal hám naqıldıń mazmunı olıq
ashılmaǵan. Bul máseleni bi inshile den bolıp us olıklo shı hám ilshi ilimpazla ı
I.M.Snegi e [1848], A.A. Po ebnya [1895], V.I. Dal [1899], F.I. Buslae [1959], O.
Shi oko a [1903], M.A. Ribniko a [1961], V.P. Felicina [1979], S.G. Ga in [1974],
A.M. Babkin [1964], A.A. Mola ko [1977], V.P. Juko [1966], V.M. Mokienko [1989],
N.M. Shanskiy [1985] hám basqala ı dep jazadı.[1;17,18]
Ka ımo a.M óziniń «Pa emiologik bi likla ning ling okul u ologik aspek i» degen
disse aciyasında ózbek hám inglis ille indegi pa emiyala dıń dúnyaqa asla daǵı o nı
hám mádeniy elemen sıpa ında alqıladı Tiyka ınan pa emiyala dıń ózbek hám inglis
ille inde olklo -mádeniya ideyala ı, jámiye hám ábiya haqqındaǵı no mala illik
kodla a qalı qalay sáwleleniwin ashıp be gen.[4]
Juwmaqlap ay qanda, pa emiyalogiya il bi lik sipa ında xalıq oy-piki iniń eń
ıqsham, bi aq mazmunı boyınsha kóp qı lı kó inisi bolıp, ola ilde ǵá ezsiz bi lik
sıpa ında xızme e edi. Há bi pa emiya xalıq ıń u mıslıq áji iybesin, sociallıq
no mala ın hám milliy mádeniy qádi iya la ın ildegi o ma a qalı bekkemleydi.
Sonlıq an pa emiya ek ǵana sóylew qu alı emes, al il sis emasınıń u aqlı seman ikalıq,
sin ak ikalıq hám mádeniy qa lamla ın bi les i iwshi bi lik bolıp esaplanadı. Jáne de,
pa emiya a awı ullı jáhán alımla ınıń da úlken áhmiye li i iba ın qa a ıp biz jasla ǵa, úlgi
bola lıq ay maǵlıwma la qaldı ǵan.
Ádebiya la
1. Юсупова.Б. Паремиология. Қарақалпақ халық нақыл-мақаллары тилиниң лексика-
семантикалық хәм лексика-тематикалық өзгешеликлери -Нөкис.: «Qa aqalpaqs an»
баспасы, 2024‒,400 бет.
2. Г. JI. Пермяков. От поговорки до сказки.‒ М.:Наука 1979.
3. Ka imo a M. S. Pa emiyologik bi likla ning ling okul u ologik aspek i. Filologiya anla i
bo‘yicha alsa a dok o i (PhD) disse a siyasi a o e e a i. — Andijon.: 2022
