176
QARAQALPAQ TILINDEGI XROMATIKALÍQ REŃ BILDIRIWSHI
KELBETLIKLER
Sankibae a Raxila Bekmu zae na
NMPI akademiyalıq licey oqı ıwshısı, QMU Qa aqalpaq il bilimi ka ed asınıń e kin izleniwshisi
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17703810
Anno aciya. Bul maqalada qa aqalpaq ilindegi eń bildi iwshi kelbe likle , sonıń ishinde
x oma ikalıq eńle qa a ına ki e uǵın jasıl, sa ı, qońı leksemala ınıń mánile i haqqında sóz e iledi.
Ize lew dawamında komponen li analiz, salıs ı malı, s uk u a-seman ikalıq me odla qollanılıp, eń
bildi iwshi kelbe likle diń il sis emasındaǵı o nı, ildegi leksikalıq baylıq ı, ob azlılıq ı hám milliy
kolo i i ámiyinley uǵın iyka ǵı qu alla dan bi i ekenligi, ilde ú li unkcionallıq-s illik xızme
a qa ıwı mısalla menen be ilgen.
Tayanısh sózle : ling is ika, eń bildi iwshi kelbe likle , x oma ikalıq eńle , leksika-
seman ikalıq analiz, semema.
Kelbe likle – p edme iń, qo shaǵan o alıq aǵı za la menen qubılısla dıń
belgile in ańla ıwdaǵı iyka ǵı sóz shaqabı. Belgini bildi e uǵın sózle diń ishinde za ıń
ú - úsin bildi e uǵın sózle ay ıqsha o ın iyeleydi. Tú - ús i bildi iwde eńle bizdi
qo shap u ǵan o alıq aǵı eń ayqın kózge aslana uǵın belgile diń bi i. Reń bildi iwshi
kelbe likle ge ling is ikada ay ıqsha dıqqa be ilip, ola dı unkcional-seman ikalıq
baǵda la da ize lew eń ak ual máselele diń bi i. Kelbe lik sózle ózle iniń a qa a uǵın
unkciyasına qa ay leksika-seman ikalıq, mo ologiyalıq ham sin aksislik ózgeshelikke
iye. Qa aqalpaq ilinde iyka ǵı eń bildi iwshi sózle ge aq, qa a, qızıl, kók, jasıl, sa ı,
qońı , su eńle ki giziledi. Reńle ilimpazla á epinen eki ú ge –ax oma ikalıq hám
x oma ikalıq eńle ge bólinedi. Ax oma ikalıq eńle ge aq, qa a hám su eńle , al
x oma ikalıq eńle ge qızıl, kók, jasıl, sa ı, qońı eńle ki giziledi [Абжапарова М.
2021:11]
Reń bildi iwshi kelbe likle belgili bi ú di bildi iw menen bi ge ilimizde bi neshe
mánile de qollanıladı. Reńge baylanıslı iyka ǵı hám awıspalı mánile di, sim ollıq
mánile di bildi edi. Maqalada jasıl, sa ı, qońı sózle iniń mánile i analizlenedi.
«Jasıl» lekseması kók shóp iń, japı aq ıń úsin bildi edi. Sh.Raxma ullae
jasıl kelbe ligin eski ú kiy ilge án sóz bolıp, japı aq eńin ańla ıp, yash eyiline -ı(l)
qosım ası qosılıwı menen jasalǵan sóz ekenligin kó se edi.[ Рахматуллаев Ш. 2000:
147].
Qa aqalpaq ilinde de jasıl kelbe ligi jas eyiline -ıl qosım asınıń qosılıwı a qalı
jasalǵanlıǵı ilimpazla á epinen anıqlanǵan. [Ҳǝзирги қарақалпақ ǝдебий тилиниң
грамматикасы. Сɵз жасалыў, морфология. 1994: 15].
177
Jasıl kelbe ligi iyka ınan eń mánisin bildi edi. Mısalı: Eki jaǵına sán be gen neshe
ú li jasıl japı aqlı náwshe ósimlikle menen ǵa ı o ańǵılla dı iy imine man ıq ı adı
(T.Qayıpbe geno ). Al awıldıń a asındaǵı mal uyaǵı qopsı qan az ǵana shańlıq bolsa,
jasıl shapanǵa aq jamaw basqanday bolıp kó inedi (Sh.Seyi o ).
Jasıl – báhá de ósip shıqqan ósimlik, japı aqla mánile inde keń qollanıladı:
Báhá , báhá , sen kelgende,
Je kiyine jasıldan. (I.Yusupo ).
Jasıl – nayzaǵay, gúldi mama gú ki egende bola uǵın ábiya qubılısın
bildi edi:Jasıl úsip, qu gewlegen,
Qasımda bi bay e ek iń,
O jaǵılıp, ju gewlegen (I.Yusupo ).
Qa aqalpaq iliniń leksikasında sońǵı dáwi le de jámiye lik u mıs aǵı ózge isle ge
baylanıslı jańa leksikalıq bi likle menen bayıp ba maq a. Jasıl kelbe ligi: jasıl mákan,
jasıl ekonomika, jasıl ene giya, jasıl qaplama, jasıl klima , jasıl baslama, jasıl belbew,
jasıl ima a sıyaqlı qospa sózle hám sóz dizbekle i qu amında qollanılmaq a.
Jasıl mákan. Ekologiyalıq pa iyanıń, há eke iń belgisin bildi iwde jasıl mákan sózi
qollanılıp, ábiya ı qo ǵaw ushın egile uǵın há qıylı aǵashla dı, miywele di egiw
úsiniledi. Mısalı: ...ká xana komendan ı Sh. Yakubo hám ká xana baǵmanı I.Salie
penen bi gelik e «Jasıl mákan» ulıwma milliy joyba ı sheńbe inde ká xana aymaǵında
hám á i apında «jasıl belbew» sıpa ında «Jasıl baǵla » shólkemles i iwi boyınsha
ámelge ası ılǵan jumısla moni o ing e ildi. («E kin Qa aqalpaqs an» gaze ası №65. 29-
may, 2025). Kon e enciyada Qa aqalpaqs an Respublikası Minis le Keńesiniń Baslıǵı
Fa xad E ma o shıǵıp sóylep, A alboyı aymaǵında ámelge ası ılıp a ı ǵan «jasıl
qaplamala » – qo ǵaw oǵaylıqla ın ja a ıw boyınsha keń kólemli jumısla ǵa ay ıqsha
i iba qa a ı («E kin Qa aqalpaqs an» gaze ası №48. 22-ap el, 2025). Be ilgen
mısalla daǵı jasıl baǵla , jasıl qaplamala , jasıl belbew úsinikle i qo shaǵan o alıq ı
qo ǵawǵa qa a ılǵan is-ilajla ǵa baylanıslı sońǵı dáwi de jiyi qollanılmaq a.
Jasıl ekonomika – insan ómi i hám densawlıǵı ushın zá ú bolǵan esu sla ,
qo shaǵan o alıq hám ekologiyanı bi u as halda saqlap, islep shıǵa ıw hám xızme
kó se iw a awla ı menen baylanıslı ekonomikanı awajlandı ıwǵa iyka lanǵan
ekonomikalıq xızme iń jańa baǵda ı. Mısalı: Mámleke imiz ekonomikasın u aqlı
ene giya de ekle i menen ámiyinlew maqse ine jasıl ekonomika jedel
awajlandı ılmaq a. («E kin Qa aqalpaqs an» gaze ası). Bıyılǵı jıldıń «Qo shaǵan
o alıq ı qo ǵaw hám «jasıl» ekonomika» jılı dep já iyalanǵanlıǵı hám 15-may –
Xalıqa alıq klima kúninde A alboyı aymaǵında Sanlı «jasıl» baslamala – global jasla
178
es i alın ó ke iw ejeles i ilgen bolıp, es i aldıń ashılıw má esimi 15-may kúni Tashken
qalasında bolıp ó i. («E kin Qa aqalpaqs an» gaze ası №62. 22-may, 2025)
Jasıl ene giya – qay a ikleniwshi elek ene giyası, quyash panelle i, samal hám
gid oelek s anciyala ı a qalı elek ene giyasın je ke ip be iw. Mısalı: 2030-jılǵa ba ıp,
jámi gene aciyada «jasıl» ene giyanıń úlesin 54 p ocen ke je ke iw ejeles i ilgen.
(«E kin Qa aqalpaqs an» gaze ası №48. 22-ap el, 2025). «Jasıl ene giya» se i ika ı –
qay a iklewshi ene giya de ekle inen paydalanǵan halda elek ene giyası islep
shıǵa ılǵanlıǵın as ıyıqlawshı elek on hújje . («E kin Qa aqalpaqs an» gaze ası. №69.
10- iyun, 2025)
Jasıl klima —je júzinde klima ózge iwine baylanıslı oǵan beyimlesiw hám
jumsa ıw maqse inde dúzilgen ond. Mısalı: Qa aqalpaqs an Respublikası Joqa ǵı
Keńesiniń baslıǵı A.O ınbae Xalıqa alıq Jasıl klima ondınıń a qa ıwshı di ek o ı
Ma alda Dua e menen ushı as ı.(«E kin Qa aqalpaqs an» gaze ası №65. 29-may, 2025)
Demek, jasıl lekseması iyka ǵı eń mánisin bildi iw menen bi ge sońǵı dáwi le de
qo shap u ǵan o alıq ı bildi iw maqse inde ilimizde jańa úsinikle , e minle payda
e ip, ónimli qollanılmaq a.
Sa ı lekseması al ınǵa usaǵan eń mánisin bildi edi. Sa ı kelbe ligi ulıwma ú kiy
ille ge án sóz bolıp sa ıq, sa ıǵ, sa ıx, sa ı ú inde one ikalıq a ian la da jumsaladı. Bul
sóz eski ú kiy jazba es elikle inde eń, o ıń eńi, máyek iń sa ıwzı, sa ı awı ıw
mánile inde qollanǵan. [Древнетюркский словарь. 1969: 488].
Sa ı eń dáslep kúnniń, o ıń, al ın, mıs ıń eńine baylanıslı payda bolıp, keyin
ábiya aǵı há qıylı qubılısla ǵa baylanıslı mánile di bildi e baslaǵan. Sa ı lekseması
adamnıń, haywanla , qusla dıń, ábiya aǵı basqa da kóplegen za la dıń , ná sele diń eńin
bildi iw ushın xızme e edi hám házi gi qa aqalpaq ilinde ómendegi mánile de
qollanıladı:
1.Adamnıń denesiniń eńin bildi gende iyka ǵı mánisinde keledi: Bi qı ınlap
ja ı ǵan sa ı kempi qáhá menen o nınan ushıp u dı (K.Sul ano ).
2.Ósimlik, haywan, balıq ıń ú le ine baylanıslı qollanıladı:
Suwsız háp elik jol basqan sa ı na ,
Bi beles en ala almay shóge me? ( I.Yusupo ).
Ja qı aǵan sa ı sazan,
Há bi ine ola qazan (T.Jumamu a o ).
Báhá je ip shopan gezip dalanı,
Sa ı shóp i padasına gúze i (T.Sey jano ).
Mısalla daǵı dizbekle úyeniń, balıq ıń, shóp iń ú iniń sa ılıǵına qa ap solay
a alǵan.
179
3.Qa ıq an, sú en alına uǵın may: Das u qannıń ó múyeshine kishkene ó shını
lákkige salıp, gúbige pisilgen sa ı may qoydıdaǵı shıǵıp ke i. Maydıń ú ine baylanıslı
sa ı may dep a alǵan.
4.Sa ı al ın dizbegi al ınnıń eńinine baylanıslı bolıp, bul sóz uw alı R.Sızdıqo a
«sa ı al ın» dizbegindegi sa ı sózi qospasız, aza degen mánini bildi e uǵınlıǵın
ay adı.[Сыздыкова Р. 1980: 160]. Mısalı:
Balıǵım i i al ın, salım sa ı al ın,
Diyqan eldiń qolı iygen je al ın (I.Yusupo ).
Sa ı qumla ıńdı qam ıp suwı ıp,
Bi shadlı qızalaq bolǵanman alay (G.Nu lepeso a).
Mısalla daǵı sa ı al ın dizbegi salı mánisinde, sonday-aq qumnıń al ınday sa ı
úsine baylanıslı qollanılǵan.
5.Sa ı qa ın – o a jas an ó ken, káywana hayal: E kekle diń a ın káywanı sa ı qa ın
hayal sen ay qanda, keshe úsken kelinle ne deydi (K.Sul ano ).
6.Sa ı uwız – máyek iń ishindegi o asındaǵı sa ı za ı: Óy keni Be daq ay
shayı la dıń hasıl gáwha sózi hám oǵan qap aldan qosılǵan qosım a sózle máyek iń aq
uwızı menen sa ı uwızınday ayı ılıp, anıq anılıp u adı (I.Yusupo ).
7.Sa ı awı ıw – adamla daǵı bawı keselligi. Bawı daǵı ózge isle sebebinen e i,
kóz aǵınıń sa ǵayıwınan iba a awı hám juqpalı kesellik a ı, gepa i . [ Қарақалпақ
тилиниң түсиндирме сөзлиги. VI Том. 2023: 211]
Bul kesellik e adamla dıń úsiniń sa ǵayıp ke iwine baylanıslı ay ılǵan.
8.Sa ı jay – eski a ıw qu alı, oq jay:
Ash bú ki i sa ı jaydan,
Mul ke kizbey a a ediń (I.Yusupo ).
9.Geog a iyalıq o ın mánisinde qollanıladı: – Qu ı shabıspa boldı, Sa ı a awǵa
shekem shap ıq-a!(Sh.Seyi o ). Sha wala ilinde «Sa ı o ańǵıl» a anıp ke ken
(Sh.Seyi o ).
10.Adamnıń ú ine baylanıslı laqap mánisinde jumsaladı: Qashshan pá iyasın
be ip jibe se de jaǵdayı kelmey óz aldına dúkan asha almay jú gen Sayıpnaza sa ı degen
sháki i ba , ba lıq jumıs ı sol isleydi ( Sh.Seyi o ).
11.Qa aqalpaq ilinde sa ı ayaz qa ı qaqaman suwıq mánisinde qollanıladı. Mısalı:
Soqıldaǵan sa ı ayaz yan a ,
Be lemegen oǵan janlı janıwa (I.Yusupo ).
Qı ǵız ilindegi eń bildi iwshi kelbe likle di ize legen K.Sama o sa ı samal júdá
kúshli emes samal, sa ı ayaz – júdá kúshli emes suwıq mánile inde, al qa a suwıq – qa ı
suwıq mánile inde qollanıla uǵının kó se edi. [Саматов К.1997:12].
180
Sonday-aq, sa ı kelbe ligi de azeologizmle qu amında da qollanıladı. «Sa ı
uwayımǵa úsiw» azeologizmi qayǵı ıw, qapalanıw mánile in bildi se, «awzınan sa ısı
ke pegen» dizbegi jas, gódek mánile inde qollanıladı : Sa ı uwayımǵa úsip sa sılǵan,
aqı ı, ózine úsken ja aqa ıń sebeple in izley basladı (K.Mámbe o ).
Maman biydiń ay qanın aǵam da ay adı ǵoy. – Awzınan sa ısı ke pegen palapan,
úsinbeyseń (T.Qayıpbe geno ).
Qońı −qa a menen qızıldıń a alıǵındaǵı qoyıw sa ǵıl ús. Qońı sózi kópshilik
ú kiy ille de: ózbek ilinde-qunǵi , qazaq ilinde – qońı , qı ǵız ilinde – qońu , a a
ilinde – qońǵı , bashqu ilinde – quńı ú inde a la dıń eńin bildi iw menen bi ge basqa
da mánile de de jumsaladı. Mısalı: Bala degeni shápegi jımı ayǵan, ya o ıs, ya a a , ya
qa aqalpaq ekeni námálim, úpik sa ı, qońı , qoy kózli jigi eken (Sh.Seyi o ).
Qaydan kelgen qońı a dedi,
Sóy ip hay an bolǵan eken (Xalıq qosıǵı).
Qońı lekseması ábiya qubılısla ın bildi iw maqse inde de qollanıladı: Tolǵan ay
sú ey ja ıq edi, qubladan qońı salqın samal esedi (Sh.Seyi o ). Aspandaǵı ala shapı an
qa a sú bulı la menen qońı salqın ayaz gúzdiń jaqınlap qalǵanın adamǵa e ksiz
oyla qanday edi (N.Dáwqa ae ).Mısaldaǵı qońı salqın dizbegi onsha ıssı da emes, onsha
salqın da emes samaldı bildii w ushın jumsalǵan.
Qońı gúz – gúzdiń salqın kúnle i:
Al ın japı aq, aq bal ı lı qayıńla ,
Sha pıdı ma qońı gúzdiń ızǵa ı? (I.Yusupo )
Qońı dawıs – adamǵa jaǵımlı dawıs. Mısalı: Be daq ıń qońı i i dawısı ay ıqsha
jú ek ó inen shıqqanday (A.Sadıqo ). Tuw sı ımnan, qádimgi, Nazlınıń qulaqqa jaǵımlı
qońı dawısı esi ildi (Sh.Seyi o ).
Qońı ǵaz – ǵazdıń ú i.
Sap baslaǵan qońı ǵaz,
Ses ińizge anıspan (U.Xojanaza o ).
Demek, qońı sózi - qońı gúz, qońı samal, qońı dawıs, qońı hawaz, qońı kesh,
qońı saz hám .b dizbekle de há qıylı qubılısla dıń, janǵa jaǵımlı, qulaqqa qonımlı
dawıs ı, máwsimniń ıssı da emes, suwıq a emes, jaǵımlı waqı , jaǵımlı samal úsiniledi.
Solay e ip, kelbe likle diń ishinde eń bildi iwshi sózle ay ıqsha o ınǵa iye bolıp,
ola á i ap-o alıq ı, ábiya hádiysele in, insannıń, za la dıń sı qı kó inisin bildi edi.
Reńle ax oma ikalıq hám x oma ikalıq eńle opa ına bólinip, x oma ikalıq eńle ge
kók, qızıl, jasıl, sa ı, qońı eńle i ki edi. Ola ózle iniń uw a mánile inen basqa, awıspalı
mánile di de qollanıladı.
181
Ádebiya la :
1. Абжапарова М. Цветообозночения в казахском языке с сопоставлений с алтайским языком.
Автореферат канд.дисс. Новосибирск, 2021
2. Махмуд Қашғарий. Девону луғат-ит турк. 1.
3. Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлиги. VI Том. Нөкис: Қарақалпақстан баспасы, 2023
4. Рахматуллаев Ш. Ўзбек тилининг этимологик луғоти. – Тошкент, 2000
5. Саматов К. Цветообозначающая лексика в киргизском языке. Автореферат кaндидатской
диссертаций. – Бишкек,1997
6. Сыздыкова Р. Создер сойлейди. Алматы, Мектеп, 1980. 160
7. Ҳǝзирги қарақалпақ ǝдебий тилиниң грамматикасы. Сɵз жасалыў, морфология. -Нɵкис, 1994
