182
A.DABÍLOVTÍŃ SHÍǴARMALARÍNDA TEŃEWDIŃ QOLLANÍLÍWÍ
Ka ama dino a N.
Qa aqalpaq mámleke lik uni esi e i e kin izleniwshisi
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17703816
Anno aciya: Maqalada A.Dabılo shıǵa mala ında qollanılǵan eńewle diń seman ika-
s ilis ikalıq ózgeshelikle i alqılanadı. Shayı kó kemlew qu alla ınıń, ási ese, eńewle diń haqıyqıy
shebe i sıpa ında bahalanadı. Teńewle qa aqalpaq dás anla ında qaha manla ob azın ja a ıwdaǵı
dás ú iy úlgile i menen bi ge, haywan, ósimlik, p edme a amala ı hám ábiya qubılısla ı sıyaqlı ú li
e alonla a qalı úy eniledi. Shayı eńewle di adamnıń sı qı kó inisin hám xa ak e in súw e lewde
ónimli paydalanǵan.
Tayanısh sózle : A.Dabılo , eńew, kó kemlew qu alla ı, seman ic-s ilis ika, e alon, dás an,
ob az.
Аннотация. В данной статье рассматриваются семантико-стилистические
особенности сравнений, используемых в произведениях А. Дабылова. Поэт оценивается как
истинный мастер изобразительных средств, особенно сравнений. Сравнения изучаются на
основе традиционных моделей для создания образов героев в каракалпакских дастанных, а
также через различные эталоны, включая названия животных, растений, предметов и явлений
природы. Поэт эффективно использовал сравнения для описания внешности и характера
человека.
Ключевые слова: А. Дабылов, сравнение, изобразительные средства, семантико-
стилистика, эталон, дастан, образ.
Abs ac . This a icle discusses he seman ico-s ylis ic ea u es o similes used in he wo ks o A.
Dabylo . The poe is assessed as a ue mas e o a is ic de ices, especially similes. Similes a e s udied
h ough adi ional pa e ns o c ea ing cha ac e images in Ka akalpak das ans, as well as h ough
a ious s anda ds (e alons), including names o animals, plan s, objec s, and na u al phenomena. The
poe e ec i ely u ilized similes o depic a pe son's appea ance and cha ac e .
Keywo ds: A. Dabylo , simile, a is ic de ices, seman ico-s ylis ic, s anda d, das an, image.
A.Dabılo kó kemlew qu alla ınıń haqıyqıy shebe i. Bul haqqında
T.Mámbe niyazo «Abbaz qosıqla ında kó kemlew qu alla a qalı súw e saladı. Bul ek
shıǵa manıń sulıw jazılıwı, o ma menen mazmunnıń bi ligi hám há ú li kó kemlew
qu alla ı ǵana emes, al iliniń kolo i ligi hám xalıqshıllıǵı» [3, 171-181-бб.], - dep
ay ıqsha baha be gen. Sonıń ishinda eńewle diń qollanılıwı da óz aldına.
Teńewle diń iyka ǵı bólimi qa aqalpaq dás anla ında qaha manla ob azın ja a ıw
ushın qollanıladı. Qa aqalpaq dás anla ınıń ob azla ınıń xa ak e liligi hám o iginallıǵı eń
dáslep xalıq ıń óz danalıǵı menen dúzilgen eńewle di paydalanıw jolı menen e isiledi.
Dás anla da hayal-qızla ob azın ja a ıwda «on ó en uwǵan ayday», « al shıbıq ay
bu alǵan», «Mollaǵa ba sań qálem ba , qálemdi kó de qasın kó » sıyaqlı, al qaha manlıq
epos ıń yad osın qu ay uǵın jekpe-jek yamasa ba ı dıń sawashı qusaǵan epizodla dı be iw
183
ushın « ekedeyin i es i», «qoshqa dayın dúgis i», «qo azdayın julıs ı» .b. dás ú iy
eńewle qollanıladı [2].
Tildiń kó kemlew qu alla ınıń ishinde eńewle júdá ónimli qollanılıwı, mánilik
opa la ınıń keńligi menen ajı alıp u adı. Qa aqalpaq ilindegi kó kem ádebiy
shıǵa mala dan, olklo lıq ma e ialla dan alınǵan il ak le i negizinde eńewle diń
seman ika-s ilis ikalıq ózgeshelikle i P.Najimo á epinen a nawlı ú de úy enildi [4].
Teńewle qospalı sıpa qa iye qu amalı kons ukciya bolǵanlıq an, ola dı bi neshe
opa la ǵa bólip úy engen maqse ke muwapıq. Óy keni bi ǵana eńewdiń ózi ilde
bi neshe mánile de qollanılаdı. Ózbek ilindegi adamǵa baylanıslı u aqlı eńewle 8
mánilik opa ǵa ajı a ılǵan [5]. A.Dabılo shıǵa mala ında adamǵa baylanıslı eńewle
bi neshe mánile de jumsalǵan.
Haywan a amala ı e alon sıpa ında alınǵan eńewle :
Seni kó gen jawla qash ı kiyik ey, («Xalıq aylandı seni uwǵan anadan», 19).
Wa andı aslap ke kennen,
Iy le yańlı ú gen jaqsı («Jeńgen jaqsı», 9-be ).
Jawdı kó se ashıwlanǵan a ıslanday,
Fashis ke ayba ı Shaniyazo ıń («Shaniyazo ıń ǵay a ı», 24-be ).
A basınday asqınlanǵan jú egiń,
Búlk e pedi qoyan jú ek qo qaq ay («Xalıq aylandı seni uwǵan anadan», 19).
Awsı aǵan suńqa qus ay qızıp kel! («Gúzep kel», 43-be ).
Há qanday xalıq ıń ilinde eńew ushın haywan hám qus a amala ınıń e alon bolıp
keliw jaǵdayı gezlesedi. Joqa ıdaǵı mısalla daǵı kiyik, iy , a ıslan, a , qoyan, suńqa qus
sózle i já deminde jasalǵan eńewle diń ayı ımla ında sol haywannıń sı qı kó inisine
uqsa ılǵan bolsa, al bazıla ında sol haywanǵa án xa ak e ge megze iw jaǵdayı ushı asadı.
Ósimlik a amala ı e alon sıpa ında alınǵan eńewle :
Tal shıbıq ay bu alasań («Bahadı », 16-be ).
Eki qolıń, eki ayaq,
Xızme qıla sha shamay-aq,
Sandıǵıńdı il ashpasa,
Gewde mázi quw bi ayaq («Zulpiya», 42-be ).
Gújimdey jayılıp ósken boyıńdı («Xalıq aynası», 20-be ).
Álhasıl dushpandı ola ól i di,
Oq iye dep iyilmediń emendey («Xalıq aylandı seni uwǵan anadan», 18-be ).
Jemisli aǵash ay qáddi-kámalı («O azgúl», 26-be ).
Qazan u ǵan gúldey júzin soldı dı («Ba ı azama », 35-be ).
184
A.Dabılo shıǵa mala ında, kóbinese, e ek hám onıń ú le ine baylanıslı sózle
eńew ushın e alon wazıypasın a qa ıp kelgen. Joqa ıdaǵı mısalla daǵı al shıbıq ay, mázi
quw bi ayaq, jemisli aǵash ay, emendey eńewle i piki imizdiń dálili bola aladı.
P edme a amala ı e alon sıpa ında alınǵan eńewle :
U ǵanda ke peni gáwha ǵa megze ,
Is pi ke mey aya ı joq Sháwgúldiń («Sháwgúl», 22-be ).
Qa a sıya kibi qasla sızılǵan («Bes qız», 42-be ).
Shayı shıǵa mala ında p edme a amala ınan jasalǵan eńewle hayal-qızla dıń
sı qı kó inisin, gózzallıǵın á iyiplewde qollanılǵan.
Tu qınǵa úskeni boldı iyik ey («Xalıq aylandı seni uwǵan anadan», 19-be ).
Al mına be ilgen mısaldaǵı iyik ey eńewi házi gi ádebiy ilde de lik qollanılmaydı.
Iyik – qaq jıńǵıldan eki ushlı e ip, sha ıqqa o na ıp jip iyi iw ushın islengen ásbap. Iyik ey
– iyik sıyaqlı, iyikke qusaǵan, dúp-dúziw.
Tábiya qubılısla ı e alon sıpa ında alınǵan eńewle :
Abılaysań jamǵı day,
Kóziniń jası mól ildep,
E egine quyadı («Bahadı », 4-be ).
Ámiwdá ya kibi máwij u ıp asqan («Palwanla ıń kiya ı », 51-be ).
Oq jawdı dı saǵan qa ap bu shaq ay («Xalıq aylandı seni uwǵan anadan», 19).
Kásip hám insan iske ligine baylanıslı sózle e alon sıap ında alınǵan eńewle :
Sózdi dá ya qılıp jú dim da ǵaday («Be daq haqqında qos qosıq», 32-be ).
Mısal qus mamanı boldım quládin («Á manım», 24-be ).
Jáhán palwanınday xalıqqa mısalıń («Xalıq aylandı seni uwǵan anadan», 19).
Qáddi-boyı áliplamday shekilgen,
Aq júzli, qa a qas, ki pik ógilgen («Sháwgúl», 22-be ).
Demek, shayı shıǵa mala ı ilinde eńewle den adamnıń sı qı kó inisin, xa ak e in,
hal-jaǵdayın hám aǵı basqa belgile in súw e lewde ónimli qollanılǵan.
Ádebiya la :
1. Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлиги. IV том. Нөкис, Qa aqalpaqs an. –Б. 33.
2. Мақсетов Қ. Қарақалпақ қаҳарманлық дәстанлар поэтикасы. –Н.: Қарақалпақстан, 1965.
3. Мәмбетниязов Т.Поэзия– турмыс, гүрес ҳәм талпыныў.-Н., «Қарақалпақстан», 1993,
4. Нажимов П. Қарақалпақ тилинде теңеўлер. –Нөкис, Qa aqalpaqs an, 2014.
5. Худойберганова Д. Матнниниг антропоцентрик тадқиқи. –Тошкент, Фан. 2013.
