192
ÁJINIYAZ SHÍǴARMALARÍNDA PREDIKATIV SÓZLERDIŃ
QOLLANÍLÍWÍ
Eshbe die Fayzulla A agullae ich
Be daq a ındaǵı QMU
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17703841
Anno aciya. Maqalada il biliminde p edika i sózle diń ize leniwi, ola dıń ú kiy ille de
ay ıqsha sóz shaqabı sıpa ında qa alǵanı haqqındaǵı piki le ge múnásibe bildi ilgen. Sonday-aq,
Ájiniyaz shıǵa mala ında p edika i sózle diń qollanılıw ózgeshelikle i analiz e ilgen.
Tayanısh sózle : p edika i sózle , sóz shaqabı, bayanlawısh, sinonim.
Аннотация. В статье рассматриваются об изучении предикативных слов и их роль в
качестве самостоятельных частей речи в тюркских языках. Также обсуждается использование
предикативных слов в произведениях Ажинияза.
Ключевые слова: предикативные слова, части речи, сказуемое, синоним.
Anno a ion. The a icle a gues ha he s udy o p edica i e wo ds is based on he ac ha hey
a e also conside ed a sepa a e Wo d ca ego y in Tu kic languages. Also men ioned is he use o
p edica i e wo ds in he wo ks o Ajiniyaz.
Key wo ds: p edica i e wo ds, pa s o he speech, subjec , synonym.
Qa aqalpaq il biliminde p edika i sózle ele a nawlı ú de ize lenbegen. Tú kiy
ille degi, sonday-aq qa aqalpaq ilindegi ba , joq sózle i keyingi dáwi le de ayı ım ú kiy
ille de a nawlı ize lenip, p edika i le degen a ama menen óz aldına ay ıqsha sóz
shaqabı sıpa ında qa alıp kiya ı [Ҳәзирги қарақалпақ әдебий тилиниң грамматикасы,
1994: 407].
Házi gi qa aqalpaq il biliminde ba , joq, ke ek, zá ú , dá ka , iyis, lazım sózle i
bayanlawıshlıq sóz shaqabı (p edika i le ) dep a alıp, ola mánisine qa ay ba lıq hám
joqlıq mánili sózle hám minne lilik mánili sózle dep eki opa ǵa bólip úy enilip kiya ı
[Ҳәзирги қарақалпақ әдебий тили, 2010: 207].
Ózbek il biliminde as ıyıqlawshı-biyka lawshı mánisin bildi e uǵın awa, joq
sózle i ózine án mánilik ózgeshelikle i iyka ında seman ikalıq- unkcional qáliplesken
sóz-gáple diń ay ıqsha bi opa ı sıpa ında ajı a ıp qa alǵan. [Бобокалонов Р. 2000: 9].
Ayı ım miyne le de bolsa «ba lıq ı bildi iwshi gáple » degen e min ulıwma a ama
sıpa ında qollanılıp, ba hám joq sózle i ba lıq ı bildi iwshi sózle opa ında qa as ı ılǵan.
[Нурмонов А. 1992: 63].
Ba , joq, ke ek, dá ka , zá ú , lazım sózle i jay a awısh bayanlawısh e inde jiyi
qollanıladı. Bula dıń ba , joq sózle inen bolǵanla ı bi ná seniń ba yamasa joq ekenin,
193
ke ek, dá ka , zá ú , lazım sózle i minne lilik, zá ú lilik mánile in ańla adı. Bunday sózle
Ájiniyaz shayı dıń shıǵa mala ında há qıylı mánile de qollanılǵan. Mısalı:
Qosa be sem qıya a da qızla ba ,
Ashamaylı qızı Biybizada ba ,
Qándeklide Jipek degen qızla ba ,
Ala nıń bá shesi sendin sadaǵa («Sadaǵa»).
Bayımbe iń insanlıqqa sanı joq,
Onda hú me e e aǵa ini joq,
Oǵan áhme ay a qáwende i joq,
Onı kó ip á man bilen ó e seń.
Kóp ay ıwǵa qosıq ı da hal ke ek,
Házlik ke ek, máslik ke ek, mal ke ek,
Ká qudaǵa uw ı soqpaq jol ke ek,
Jol bolmasa, á man bilen ó e seń («Ó e seń»).
Ómi be se ishi- ısı á manlı,
Ne dá ka sú meseń besh kún dáw andı,
Shólle de yúgú gán ahıw-jáy andı,
Sayad alǵan sheńli dáw an bolmadı («Dáw an bolmadı»).
Ájiniyaz shayı shıǵa mala ında «ba » sózi buyı ıw, sil ew mánisinde de
qollanılǵan. Mısalı:
E jigi iń ja asıǵı ya degen,
Me ekede kó ip, «úyge ba » degen,
«Bolıp jú men saǵan ahıw-za » degen,
Kóńil be gen qa ıyda ım aman ba («Aman ba»).
Awılǵa ba desem de ba almassań,
Ba sań da úy sı ına kele almassań,
Hajeke, oyxanada maq ansań da,
Kóńil be gen qa ıyda ım aman ba («Aman ba»).
Sonday-aq, ba sózi baylanıs ı ıwshı a elemen i a qalı áki a lanıp a qollanıladı.
Mısalı:
Bahadu ı ba du yúzge sá a-sá ,
Xudadın ózgádin qılmas qawá á ,
Yúz yigi ke ánha ózi ba aba ,
Házi e i Áliy kibi she le ba du («Ba du »).
Qız bolǵannıń bá i ba aba emes,
Jaqsı qız há kimniń sózine e mes,
194
Ya ıdan ǵay ıǵa kewilin be mes,
Yú seń ház e e seń shunday qız bilán («Há kim»).
«Ba » sózi ba bolıw mánisinde de qollanıladı. Ba bol – jumıs islep a ı ǵan adamǵa
ha masın ay qanda oǵan qay a a uǵın juwap mánisinde paydalanıladı. Sonday-aq ba
bolıw sóz dizbegi – dúnyaǵa keliw, payda bolıw, kózge kó iniw mánile inde de
qollanıladı. Mısalı:
Yoq edim ba boldım, kámala keldim,
Minip á ebi a la , dáw anla sú dim,
Nanıńdı kóp jedim, áhá in kó dim,
Xosh aman bol, bizden qaldıń, Boza aw («Boza aw»).
Ba sózi is-há eke iń baǵda lanıwındaǵı amamlanǵanlıq mánisin bildi ip, jay
bayanlawısh boladı. Mısalı:
Bi úyge ba dım men bolay dep mehman,
A nı baylap ki dim úyge shul zaman,
Bi kempi buyı dı kelinim Gúljan,
Úyge o ın alıp kel dep, sáwdikim («Gúljan»).
Joq sózi bi ná seni biyka law mánisinde qollanıladı. Mısalı:
Bahası joq hasıl za ıń,
Pa qı kándu azama ıń,
Qádi i bolmas jaqsı a ıń,
Piyada jol aspaǵansha («A jaǵında bolmaǵansha»).
Ózim ba da bola be di i kinish,
Paydası joq qılǵan menen ókinish,
Há ná seni oylay be mey u ınısh,
Ólmesem ba a man elge, dilbá im («Dilbá im»).
Joq sózine sóz jasawshı a iksle jalǵanıwı a qalı jańa sózle jasaladı. Mısalı:
Dúnyada Ziywa dek dá li kishi yoq,
Biydá liniń anıń bilán ishi yoq,
Yalǵanshıda zá e kóńil xoshı yoq,
Joqshılıq an há dem sheke záhme i.(«Há je le de dilgi mú áj bolsańız»).
Bul mısalda joqshılıq sózi kámbaǵallıq, ja lılıq, gedeylik mánile in bildi ip a lıq sóz
shaqabı xızme inde qollanılıp u .
Ba , joq sózle i ba du , ba dı, joqdu , yoq ı, yoqdu o mala ında da qollanıladı.
Mısalı:
195
Begle á iyp e sem qalpaq yu ını,
Hup ájep amasha elle i ba du . («Ba du »).
Basın qaǵıp jilwá bilán naz e ken,
Baǵla dıń ishinde qızla ı ba dı («Elle im ba dı»).
Kó se se ıńlamas májazı ájda ,
Gúmansız, iymanı joqdu biysha qa ,
Húkimini shá xilep, qızı Xalmu a ,
Mus a a sha iya ın buzıshın kó iń («Kó iń»).
Kó gen a zı sheke , kó megen háwes,
Kó seń jas jismińdi áyleydi qápes,
Beglik i jay qıldı mańǵı -keneges,
Ish e sendey janan yoq ı, Biybigúl («Biybigúl»).
Yúzińni kó genniń yoqdu á manı,
Qıya baqıshla ıń dá iń dá manı.
Jámshiydiń zúbdási ol Abdulla xanı,
Hám Nayıb qul begi sendin sadaǵa («Sadaǵa»).
Ba , joq sózle i subs an i lesip kelgende baslawısh, olıqlawısh, pısıqlawısh
wazıypasın a qa ıp keledi. Mısalı:
Há yigi qal a jibe se, ol ı ıpla shay salu ,
Ús ine kelse ǵaniymi, qaysı bi iden aysalu ,
Áge ki kelsálá mehman, álin qawsı ıp qa sı alu ,
Ba ını mehmandın ayamay, dás ú qanın keń jayu ,
Bá sheden aǵla, seniń húsni-jamalıń, qız O az («Qız O az»).
Dilba ım dep końil be dim ózińe,
Wá ala qılmadıń ay qan sózińe,
Sen ke ken soń Ájiniyazdıń ózine,
Seniń joǵıń júdá ó i, sáwdikim («Gúljan»).
Ba , joq sózle i, kóbinese, kómekshi hám olıqsız eyille menen dizbeklesiwi a qalı
máhállik mánige iye boladı hám subyek is-há eke iniń belgili bi waqı a, máhálde bolıp
ó kenligin bildi edi. Mısalı:
Ol úyde ba eken, bi -eki janan,
Ki pigi oq kibi, qashla ı káman,
Kiygen kiyimle i misli zaǵpı an,
Qozǵalıp o nınan u dı, ya anla («Ya anla »).
196
Ke ek, zá ú , dá ka sózle i olıqsız eyille menen dizbeklesip qospa a awısh
bayanlawısh boladı. Mısalı:
Qa aǵay, qayıń aǵash, e ek emes,
Elińe sıbay qondım e ek emes,
Tusıńa qızbeken dep kelip edim,
Maǵan da sendey qa ın ke ek emes (Ájiniyazdıń qız Meńesh penen ay ısı. «Toydaǵı
ay ıs»).
P edika i sózle a aw hám iyelik sepliginde a lıq sózle diń aldında kelip,
anıqlawıshlıq xızme a qa adı. Bul sózle -lı/-li, -sız/-siz sóz jasawshı a iksle iniń
jalǵanıwı a qalı qa naslıq kelbe lik ú inde anıqlawıshlıq wazıypada keledi. Mısalı: Alıs-
jaqındı bilmese,
Keyninde kózge ilmese,
Tiyisli haqıńdı be mese,
Aǵayınıń jawǵa megze («Megze »).
Ke ek, lazım sózle i u aqlı mánis i ańla a uǵın - i, -du a iksle in qabıl e edi.
Mısalı:
Adamdı ja a qan qádi qudayım,
Bendeńe áwekel áhim ke ek i,
Panahında qup saqlańız ilahim,
Bi basqa bi ólim bolsa ke ek i («Ke ek i»).
Áwel kúndá xosh yigi ke,
Bi ájayıp a ke ekdu ,
Mehman xızme e mágá,
Sońı a qol-qana ke ekdu («Ke ekdu »).
Qız ózin giznámák lazımdu bilsáń,
Biyǵaya , ayib ye u , biypá wa yú sáń,
Bi yigi iń a ın, jónin jay kó seń,
Áliń bılǵap, qushaq ash ıń, Madawa («Madawa »).
Ke ek, lazım, dá ka hám .b. sózle óz a a sinonimlik qa a dı qu aydı. Bula ay ılǵan
oy-piki ge alap qoyıw, zá ú lilik, minne lilik, sonday-aq, oy-piki diń iske asıw yamasa
aspawına sóylewshiniń kózqa asın bildi ip bayanlawısh unkciyasın a qa adı. Mısalı:
Bahadı ǵoshshaq jigi ke,
Xalıqqa málim ba ı má ke,
Bá dash be e qayǵı dá ke,
Janajan ǵa dashı ke ek («Ke ek»).
Zeyni áylep há nıshana úshmágá,
197
Kóńil qoyıp pá waz e ip ushmaǵa,
Ǵam-qayǵıw, qápes e kóńlin ashmaǵa,
Sonda dá ka shiy in sózdiń lázze i («Há je le de dilgi mú áj bolsańız»).
Bul maqalada Ájiniyaz shıǵa mala ındaǵı p edika i sózle diń mánilik hám
qollanılıw ózgeshelikle i analiz e ildi. Shayı shıǵa mala ındaǵı p edika i sózle di
s a is ikalıq jaq an allap úy engende ba , joq, ke ek sózle iniń kóp, al dá ka , iyis, zá ú
sózle iniń siy ek qollanılǵanlıǵı belgili boldı.
Solay e ip, p edika i sózle diń gáp iń sońında bayanlawısh xızme inde jiyi
qollanılıwın esapqa alıp, ola dı óz aldına sóz shaqabı e inde alıp qa aw ushın ele de
e eńi ek ize lew jú giziw ke ek.
Paydalanılǵan ádebiya la
1. Бобокалонов Р. Ўзбек тилида семантик-функционал шаклланган сўз-гаплар. Филология
фанлари номзоди илмий даражасини олиш учун тақдим этилган диссертация
автореферати. – Тошкент, 2000.
2. Нурмонов А., Маҳмудов Н., Аҳмедов А., Солихўжаева С. Ўзбек тилининг мазмуний
синтаксиси. – Тошкент: Фан, 1992.
3. Ҳәзирги қарақалпақ әдебий тилиниң грамматикасı. – Нөкис: Билим, 1994.
4. Ҳәзирги қарақалпақ әдебий тили. – Нөкис: Билим, 2010
