198
ODIL YOQUBOVNING “ULUG‘BEK XAZINASI” ROMANIDA
GAVHARSHODBEGIM OBRAZI: TARIX VA BADIIYAT UYG‘UNLIGI
Baza boye a Madina Abdulla qizi
Nukus da la exnika uni e si e i Tilla a gumani a anla ka ed asi
s ajyo -o‘qi u chisi
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17703853
Anno a siya: Ushbu maqolada Odil Yoqubo ning “Ulug‘bek xazinasi” omanida
Ga ha shodbegim ob azining badiiy a alsa iy alqini ahlil e iladi. Mualli a ixiy shaxs si a ida
Ga ha shodbegimning ij imoiy-siyosiy hayo dagi o‘ ni, onalik a da la a bobligi si a idagi aoliya i,
shuningdek, uning ichki kechinmala i a uhiy iz i obla i o qali a ixiy haqiqa ni badiiy alqin e gan.
Asa da yozu chi ayol ob azini aqa oila iy yoki hissiy doi ada emas, balki ij imoiy mas’uliya a siyosiy
a akku da ajasida yo i adi. Ga ha shodbegim siymosi o qali Odil Yoqubo o‘z da ining mu akkab
siyosiy ja ayonla ini, insoniy qad iya la ni hamda ayolla ning a ixdagi olini chuqu alsa iy
yondashu asosida ochib be adi. Maqolada ob azning psixologik, me a o ik a amziy qa lamla i ilmiy
ahlil qilinadi hamda uning o‘zbek adabiyo idagi o‘ ni yo i iladi.
Kali so‘zla : Odil Yoqubo , “Ulug‘bek xazinasi”, Ga ha shodbegim, a ixiy oman, ayol ob azi,
badiiy alqin, psixologik ahlil, alsa iy yondashu .
Аннотация: В данной статье анализируется художественно-философская
интерпретация образа Гавхаршодбегим в романе Одилa Йокубова “Сокровище Улугбека”.
Автор рассматривает Гавхаршодбегим не только как мать Улугбека, но и как политического
деятеля, способного осознавать духовную сущность исторических событий. Через внутренние
переживания и психологические состояния героини писатель раскрывает сложные социально-
политические процессы своего времени, а также философское осмысление роли женщины в
истории. В статье исследуются символические, метафорические и психологические аспекты
образа Гавхаршодбегим, что позволяет глубже понять художественную концепцию автора и
место героини в узбекской литературе.
Ключевые слова: Одил Йокубов, “Сокровище Улугбека”, Гавхаршодбегим, исторический
роман, женский образ, художественная интерпретация, психологический анализ, философский
подход.
Abs ac : This a icle analyzes he a is ic and philosophical in e p e a ion o Ga ha shodbegim’s
image in Odil Yoqubo ’s no el “The T easu e o Ulugbek.” The au ho depic s Ga ha shodbegim no
only as Ulugbek’s mo he bu also as a poli ical igu e who comp ehends he mo al essence o his o ical
p ocesses. Th ough he inne s uggles and psychological expe iences, he w i e e eals he complex
socio-poli ical dynamics o he e a and o e s a philosophical e lec ion on he ole o women in his o y.
The a icle explo es he symbolic, me apho ical, and psychological laye s o Ga ha shodbegim’s
po ayal, emphasizing he signi icance wi hin Uzbek li e a u e and his o ical ic ion.
Keywo ds: Odil Yoqubo , “The easu e o Ulugbek”, Ga ha shodbegim, his o ical no el, emale
image, a is ic in e p e a ion, psychological analysis, philosophical app oach.
Odil Yoqubo ning “Ulugʻbek xazinasi” omanida Ga ha shodbegim ob aziga
yondashu ,a alo, mualli ning a ixiy ja ayonla ga bo‘lgan munosaba i, ula ni ahlil
qilishdagi alsa iy yondashu i o qali shakllanadi. Asa da Ga ha shodbegimning ish i oki
199
ko‘p holla da syuje ma kazida bo‘lmagan bo‘lsa-da, uning ma judligi a ha aka la i
oqeala i ojiga sezila li a’si ko‘ sa adi. Bu hola yozu chining ayol ob azla iga
nisba an mu akkab a nozik yondashu ini ko‘ sa adi. Yoqubo Ga ha shodbegimni
na aqa Ulugʻbekning onasi, balki da la a bobi si a ida ham as i laydi. Bu ob azda
ayolning siyosiy ongga ega ekani, jamiya dagi oqeala ga be a q bo‘lmaganligi
ko‘ inadi. Ta ixiy omanla da ayol ob azini aqa gina hissiy yoki oila iy doi ada cheklab
qo‘yish endensiyasiga qa shi yozu chi Ga ha shodbegim o qali o‘z ik ini
bildi adi.Adabiyo shunos
O. Ka imo a’kidlaganidek: “Yoqubo a ixiy omanla ida ob azla ning ij imoiy a
siyosiy pozi siyasi ula ning shaxsiy hayo iy aj ibasi bilan bog‘liq holda yo i iladi.
Ga ha shodbegim ana shunday mu akkab kon eks dagi siymo si a ida e’ ibo ni o adi”[
Ka imo O. “Ta ixiy omanla da ij imoiy ob azla ”, 2010]
Asa da Ga ha shodbegim siyosiy qa o la ning ma’na iy mohiya ini ushunadigan
ayol si a ida ga dalanadi. U o‘z ne a asi Abdula i ning xa i-ha aka la ini ushunishga,
uni ogoh qilishga ha aka qiladi, bi oq bu u inishla sama asiz kechadi. Bu o qali
yozu chi a ixiy ojiaga olib kelgan ichki a ashqi omilla ni ko‘ sa adi.
Ga ha shodbegimning siymosi o qali Odil Yoqubo ayolla ning a ixdagi oliga
zamona iy nigoh bilan qa aydi. Bu ob azda ayolning i oda, sab , og‘i sino la oldida
sinmaslik azila la i yo qin i oda e ilgan. Ayniqsa, Ulug‘bekning ojiali o‘limidan keyingi
uhiy iz i obla i asa da kuchli psixologik ahlil osi asida i odalanadi.Ta ixiy manbala ,
jumladan, Sha a iddin Ali Yazdiyning “Za a noma”sida Ga ha shodbegim o‘g‘ isida
o‘g‘ idan- o‘g‘ i ma’lumo la ko‘p emas. Bi oq Odil Yoqubo a ixiy a silo la bilan
badiiy o‘qimani uyg‘unlash i ib, bu ob azni zamona iy o‘qu chiga a’si li a ishonchli
qilib as i laydi. Adabiyo shunos Z. Usmono a yozadi: “Yoqubo omanla ida a ixiy
ob azla shunchaki oqeala ning ish i okchisi emas, balki muayyan ij imoiy a axloqiy
g‘oyala ni ashu chi imsolla di . Ga ha shodbegim esa ona, ayol, a da la a bobi
imsolida a ixiy haqiqa a badiiy i oda uyg‘unligining namunasi” [Usmono a Z., “Ta ix
a badiiya ”, 2016]
Xulosa qilib ay ganda, “Ulugʻbek xazinasi” omanida Ga ha shodbegim ob azi
oqeala ning ma kazida emasdek uyulsa-da, uning ha aka la i, ichki kechinmala i a o‘z
zamonasi uchun u gan o‘ ni o qali chuqu ma’na iy qa lamla ga ega ob az ya a ilgan.
Yoqubo a ixiy oman o qali na aqa a ixiy oqeala ni, balki insoniy qad iya la ni
yo i adi.
Ga ha shodbegim a ixda Ulugʻbekning onasi, sa oyda hu ma li, madaniya
homiysi si a ida anilgan. Odil Yoqubo bu a ixiy ma’lumo la ni asos qilib olgan holda,
u ob azini badiiy jiha dan chuqu lash i adi. U sa oydagi siyosiy ku ashla da be osi a
200
ish i ok e adi, Ulugʻbek aoliya iga ma’na iy ayanch bo‘ladi, da uhini his e gan
donishmand ayol si a ida ga dalanadi. Romanda Ga ha shodbegimga nisba an ko‘plab
amziy a me a o ik i odala ishla ilgan. U “mo iy osmon os idagi yulduz”, “ilmla ning
nu i”, “sab a iymon amzi” kabi badiiy ibo ala o qali yuksak da ajadagi ayol imsoliga
aylan i ilgan. Bu uslub o qali mualli uni o‘z zamonasining go‘zallik, donolik, a sadoqa
imsoli si a ida alqin qiladi. Ga ha shodbegim ob azida ayolla ning aqa oila iy doi ada
emas, balki siyosiy maydonda ham aol bo‘lishi mumkinligi ko‘ sa iladi. U ba’zida
Ulugʻbekka maslaha chi, ba’zida ogohlan i u chi, ba’zida esa qalb og‘ iqla ini ichiga
yu gan ma ona li ona si a ida namoyon bo‘ladi. U Ulugʻbekni i nala dan himoya qilishga
u inadi, lekin zamonaning mu akkab ij imoiy-siyosiy sha oi la i bunga o‘sqinlik qiladi.
Ga ha shodbegim ob azi oman oqeala i da omida keskin psixologik o‘zga ishla ga
uch aydi. Ne a asi Abdula i ning xiyona i, Ulugʻbekning ojiali o‘limi, sa oydagi
mu osasizlik a iz i obla uning uhiy hola iga chuqu a’si ko‘ sa adi. Mualli bu
iz i obla ni ichki monologla , as i iy osi ala o qali yo i adi a uni d ama ik kuchga ega
ob azga aylan i adi.“Ulugʻbek xazinasi” omanida Ga ha shodbegim ob azi o‘zbek
adabiyo idagi eng yo qin a ixiy-badiiy ayol ob azla idan bi idi . U a ixiy haqiqa bilan
badiiy o‘qimaning uyg‘unlashu i na ijasida o‘z da ining ij imoiy-siyosiy muhi ida aol,
dono, idoiy ayol si a ida ga dalanadi. Mualli uning imsoliga na aqa a ixiy ob az,
balki ayol kuchi, ma’na iya i a i odasining amzi si a ida qa aydi. Odil Yoqubo ning
“Ulug‘bek xazinasi” omanida a ixiy shaxsla , ula ning ichki dunyosi a siyosiy aoliya i
chuqu badiiy ahlil e iladi. Asa da ma kaziy o‘ in u gan ob azla dan bi i –
Ga ha shodbegim bo‘lib, mualli uni aqa a ixiy oqeala ning ish i okchisi si a ida
emas, balki onalik, ijdon, siyosiy mas’uliya a insoniylik kabi mu akkab kechinmala
sohibasi a zida yo i adi. Bu asa da Ga ha shodbegim ob azi a algi alqinla dagi salbiy,
i naga ona usdan a qli a ishda, yanada chuqu oq, insoniy usda as i lanadi. U bi
omondan, da la eb anishining oldini olishga ha aka qilayo gan dono malikaxon,
ikkinchi omondan esa a zandi – Mi zo Ulug‘bekning aqdi i bilan bo‘lgan ichki
ku ashla da iz i ob chekayo gan meh ibon ona si a ida ga dalanadi. Roman oqeala ida
Ga ha shodbegim ko‘p oq ahliliy hola da, ichki monologla a boshqa qah amonla ning
ik la i o qali ochiladi. U ha bi ha aka ini siyosiy aziya , da la man aa la i a o‘z
o‘g‘lining aqdi i o‘ asida mu ozana saqlashga u inib qiladi. Shu bois asa da u keskin
salbiy ob az si a ida emas, balki a ixning mu akkab ij imoiy-siyosiy hola ida yashagan
a shu muhi aqozosiga ko‘ a qa iq qa o la qabul qilgan ayol imsolida alqin e iladi.
Ga ha shodbegimning Ulug‘bekka bo‘lgan munosaba i omanda o‘ a ziddiya li, ammo
ub mohiya da ona meh idan ug‘ilgan. U o‘g‘lini ilm- an yo‘lini qo‘llab-qu a lagan
bo‘lsa-da, ayni pay da da la ning ba qa o ligi yo‘lida uning haddan ashqa i e kin
201
qa ashla idan xa o i da bo‘ladi. Ulamola bilan ziddiya , sayidla ning no oziligi, da la
eb anishi – bula ning ba chasini u o‘g‘lining haddan ziyod ilmpa as ligi bilan bog‘laydi.
Shu nuq ai naza dan, Ga ha shodbegimning ha aka i mualli omonidan bi yoqlama
baholanmaydi; aksincha, mu akkab ij imoiy ja ayonla kon eks ida ko‘ iladi. Mualli
ob azga baho be ishda izchil be a a likni saqlaydi. Ga ha shodbegim na aqa siyosiy
a bob, balki ayol, ona, xalq da di bilan yashayo gan shaxs si a ida ko‘ sa iladi. U o‘z
qa o la ining oqiba idan ash ishda, bi oq bu ash ish o qasida o‘zini emas, o‘g‘lini
o‘ylaydi. Shunday qilib, asa da Ga ha shodbegim — a ixga be a q bo‘lmagan, o‘z
qad iya la ini siyosiy man aa la bilan uyg‘unlash i ishga u inayo gan, ammo doim ham
mu a aq bo‘la e maydigan ayol siymosidi .Mualli Ga ha shodbegim imsolida
a ixdagi ko‘p qi ali ayol siymosini ya a ishga e ishgan. U qah amonni na ulug‘laydi, na
qo alaydi. Aksincha, uni o‘z zamonasi bilan, uning ij imoiy-siyosiy muhi idagi o‘ ni bilan
baholaydi. Bu esa asa ning badiiy qimma ini oshi adi, ob azning abiiyligini
a’minlaydi.Umuman olganda, Odil Yoqubo “Ulug‘bek xazinasi” omanida
Ga ha shodbegimni na aqa siyosiy a bob, balki ichki iz i obla ga boy, a ixiy
ja ayonla da og‘i anlo la qa shisida u gan ayol si a ida as i laydi. Uning ob azidagi
mu akkablik, ziddiya la , onalik a siyosa o‘ asidagi ku ash omandagi badiiy kon lik ni
yanada chuqu lash i adi a a ixiy ob azga hayo iylik baxsh e adi.
“Ha! Bu mashʼum Xu oson yu ishi uning boshiga koʻp sa dola soldi. Boshda uni
bu yu ishga daʼ a e gan ami la esa za a iya siz u ushdan keyin undan yuz oʻgi ib,
zimdan choh qazish payiga ushdila . Lekin ne cho a? O asi Shoh uh Mi zo a o idan
soʻng – pokiza uhi a zai iz onda mas u boʻlgʻay! – Volidayi meh iboni
Ga ha shodbegimning ki diko la i u ayli Hi o sa oyida nizo-ni oq a j olib, beqiyos
sal ana xa os ida qoldi Mi zo Ulugʻbek koʻzini yumib, boshini sekin chayqadi. U
olidayi meh iboniga nisba an koʻnglida iliq bi uygʻu uygʻo ishga ha aka qildi. Lekin
koʻz oldiga uzun boʻyli, koʻk ipakdan keng koʻylak kiyib, boshiga koʻk oʻmol oʻ agan,
qoʻlidan asbehi ushmaydigan kalondimogʻ bi xo in keldi. U qosh-koʻzla i qop-qo a,
qiygʻi bu un, xushsu a xo in boʻlsa ham, a ish asi yoʻq, cheh asi so uq ayol edi. Bobosi
Аmi Temu Koʻ agoniy shahoda sha obini ichgandan be i Ga ha shodbegim bu
kiyimni, koʻk ipak koʻylagi bilan koʻk oʻmolini ashlamas, goʻyo sohibqi on uchun o
oʻlguncha mo am u gan, shu bilan bu dunyo ishla idan qoʻl yu ib, u dunyo gʻamiga
oʻ gan edi. Hayho ! Аmi Temu Ollo ahma iga yoʻl u ib, Xu oson ax iga Shoh uh
Mi zo oʻ i ibdi hamki, Ga ha shod begim oj-u ax ni oʻz qoʻliga oldi. Sa oyni johil
gum ohla ila Xoqoni Saidni koʻ olmaydigan badxohla ga oʻldi ib yubo di. Hi o isqi
uju uyasiga aylandi. Shoh uh Mi zoni chalgʻi ib, sayidla ni qa l qildi gan, shahzodala
o asiga nizo ushi gan, suyukli nabi asi Аloudda la bilan Аbdulla i ni bi -bi iga qay ab
202
solib qa l-u qi gʻin chiqa gan ham, e oh, shu olidayi meh iboni Ga ha shodbegim
boʻldi... Bu i na-yu xunxo likla dan ish chiqmagach, oʻz oʻgʻli Mi zo Ulugʻbekka “shohi
sha i ” degan nom aqib, shahzoda Аbdulla i ni qay ab soldi. Shahzoda esa...
Naqshbandiyla jamoasining ahnamosi janob Nizomiddin Xomush yangligʻ din
pesh ola ining domiga ilinib qoldi. O, xu o o bo qogʻiga bo ib qolgan bu johil ulamola !
Ilga i, Mi zo Ulugʻbek ax da muqim oʻ i gan mahalda ula ishla ini ishla iga qoʻyib
boʻlsa ham chidab yu ishgan edi. Lekin Mi zo Ulugʻbek Xu oson yu ishidan magʻlub
qay di hamki, da hol bosh koʻ a ib chiqishdi. Mi zo Ulugʻbek inongan lashka boshila
esa... Yuksak u ba, shon-sha ka a zeb-ziyna ga oʻch bu ami u uma o esa... aqa ax
sohibi kuchda u gan mahaldayoq qoʻl qo ush i ib u adi. Sal ana sal eb ansa, da hol
yuz oʻgi adi. Kimningki qilichi oʻ ki – ula shunga xizma qiladi!” [Odil Yoqubo “Ulug
‘bek xazinasi “ Nodi abegim nash iyo i T-2024 B-23]
Bu as i ida Ga ha shodbegim an’ana iy “meh ibon ona”, “oqila malikaxon”
ob azidan bu unlay a q qiladi. U i nako , makko a hokimiya pa as ayol si a ida
ga dalanadi. Unga nisba an ishla ilgan azala — “ i na-yu xunxo likla dan ish
chiqmagach”, “ ax ni o‘z qo‘liga oldi”, “badxohla ga o‘ldi ib yubo di” — ba chasi
Ga ha shodbegimni siyosiy in iganing ma kazida u gan shaxs si a ida i odalaydi.
Mualli Ga ha shodbegimning ashqi ko‘ inishini juda ba a sil as i laydi: “uzun
bo‘yli, ko‘k ipakdan keng ko‘ylak kiyib, boshiga ko‘k o‘mol o‘ agan, qo‘lidan asbehi
ushmaydigan”. Bu hola uni dindo , sadoqa li, sokin a hu ma li ayol si a ida
ko‘ sa adigandek uyuladi. Bi oq ichki mohiya i bu unlay boshqacha: mualli uni cheh asi
so uq, a ish asi yo‘q, saloba li, ammo ahmsiz ayol si a ida as i laydi. Bu esa ashqi a
ichki ziddiya o qali ob azni yanada mu akkablash i adi. Pa chada Ga ha shodbegim
aqa gina oila a’zosi si a ida emas, balki da la siyosa iga be osi a a alashadigan kuchli
a bob si a ida aks e i ilgan. U Hi o dagi sa oy hayo ini o‘liq boshqa adi, “Shoh uh
Mi zoni chalg‘i ib, sayidla ni qa l qildi gan”, “shahzodala o asiga nizo ushi gan”,
“sal ana xa os ida qoldi” kabi ibo ala o qali u hukm onlik qilu chi kuch si a ida
aqdim e iladi. Bu esa a ixiy haqiqa ga ham muayyan da ajada mos ushadi:
Ga ha shodbegim o‘z da ida siyosiy ja ayonla ga aol a alashgan shaxs bo‘lgan. Bu
as i da ayol kishi hokimiya epasiga chiqqanda, u mu u a emas, i na a kuch o qali
boshqa ishga u inadi, degan ushuncha ilga i su ilgan. Ga ha shodbegim o‘z o‘g‘liga
qa shi chiqqani, nabi ala i o asida ado a a qa gani, Ulug‘bekka “shohi sha i ” degan
nom aqib, Abdulla i ni unga qa shi qay agani — bula ning ba chasi unga nisba an
keskin, salbiy munosaba ni ochiq i odalaydi.Mualli ning uslubi sezila li da ajada is ehzo
a kinoyaga boy: “ olidayi meh iboni”, “go‘yo mo am u gan”, “bu dunyo ishla idan qo‘l
yu ib” kabi ibo ala o qasida aslida salbiy mazmun yashi ingan. Bu badiiy usul
203
Ga ha shodbegim ob aziga yana bi mu akkablik da ajasini qo‘shadi — u ashqi diniy
ko‘ inish o ida siyosiy manipulya siyala ni amalga oshi u chi shaxs si a ida ko‘ sa iladi.
Odil Yoqubo ning “Ulug‘bek xazinasi” omanida Ga ha shodbegim ob azi ha
a a lama mu akkab a ichki ziddiya la ga boy ob az bo’lib, uning asa dagi ish i oki
ay icha ahamiya ga ega, ha qanday o‘qu chida qiziqish uyg‘o a oladi.
Adabiyo la :
1. Abdug‘aniye a M. Ayol imsolining ij imoiy- alsa iy mazmuni. // Filologiya masalala i. – Toshken ,
2022. – №4. – B. 78–84.
2. A ezo a G. Ta ix a badiiya uyg‘unligi masalala i. – Nukus: QDU nash iyo i, 2020.
3. Islomo S. Ta ixiy omanla da psixologik ahlilning badiiy unksiyasi. – Sama qand: SamDU
nash iyo i, 2019.
4. Ka imo O. Ta ixiy omanla da ob az alqini masalala i. – Toshken : Fan, 2010.
5. Rajabo H. O‘zbek a ixiy omanla i poe ikasi. – Toshken : O‘zbekis on Yozu chila uyushmasi,
2007.
6. Rasulo R. O‘zbek a ixiy nas ida ayol ob azining zamona iy alqini. – Buxo o: BDU nash iyo i,
2023.
7. Usmono a Z. O‘zbek a ixiy nas ida ayol ob azi e olyu siyasi. – Toshken : Uni e si e nash iyo i,
2018.
8. Yoqubo , O. Ulug‘bek xazinasi. – Toshken : G‘a u G‘ulom nomidagi Adabiyo a san’a
nash iyo i, 1983.
