204
X. DAWLETNAZAROV SHÍǴARMALARÍNDA LEKSEMALARDÍŃ STILLIK
QOLLANÍLÍWÍ
Esbe geno a B.
Ájiniyaz a ındaǵı NMPI assis en oqı ıwshısı
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17703862
Anno aciya. Kó kem shıǵa mala ilin ling opoe ikalıq aspek e ize lewle házi gi zaman
alapla ınıń bi i bolıp, poeziyalıq shıǵa mala ilin úy eniy máselesi a nawlı ize lewle di alap e edi.
Maqalada X. Dáwle naza o shıǵa mala ında leksemala dıń s illik qollanılıwı hám ola dıń milliy
ilimizdiń, ling omádeniya ımızdıń, illik es e ikanıń awajlanıwındaǵı o nı hám áhmiye i boyınsha
jazıldı.
Таянч сўзлар: лексика, стиль, семантика, синоним, лингвистика, синоним.
Аннотация. В статье одна из языковых единиц нашего языка посвящена событию
употребления лексемов в художественном языке. В произведениях Х. Даулетназарова
приводятся некоторые подробности, касающиеся особенностей значения слова в употреблении.
Ключевые слова: лексика, стиль, семантика, синоним, лингвистика, синоним.
Anno a ion. In he a icle, one o he linguis ic uni s o ou language is de o ed o he e en o he
use o leksem s uni s in he a is ic language. In he wo ks o X. Dawle naza o , some de ails a e gi en
conce ning he peculia i ies o he meaning o he wo d in use.
Key wo ds: ocabula y, s yle, seman ics, synonym, linguis ics, synonym.
Ulıwma ling is ikada s il e mininiń keń ú de qollanılıwı ási ese XX ási le de payda
bolıp, ez pá penen óz aldına ilimge aylandı. V.Vinogpado il s ilin kó kem ádebiy
sóylemge yáki jazıwǵa, há qıylı u mıslıq jaǵdayla ǵa, qandayda bi jámiye lik u mısqa
muwapıqlasqan seman ikalıq hám es e ikalıq jaq an qabıllanǵan, emocional-
eksppessi lik il qu alla ınıń sis eması sıpa ı dep esaplaydı.
Qa aqalpaq ilinde il s ille i hám s ilis ika máselele i p o esso E.Bepdimu a o ıń
miyne le inde a nawlı ú de sóz e ildi. Ol óz ize lewle inde s ilge qa aqalpaq ili
mısalında anıqlama be ip, qa aqalpaq ilindegi unkcional s ille diń ú le i, ola dıń
awajlanıw jolla ı hám ilimizdiń leksikasın bayı ıwdaǵı o nın kó se i. E.Be dimu a o -
s il bul haqıyqa ında da ildiń a iyxıy awajlanıwınıń ba ısında u mıs a awla ına, il
a qalı qa nas ıń ú li o mala ına konk e si uaciyaǵa baylanıslı leksika-seman ikalıq,
g amma ikalıq h. ,b boyınsha sol a awǵa unkcionallıq beyimliligi menen qáliplesken il
qu alla ınıń sis eması sıpa ında kó inedi - deydi. [1.34.]. Til adamla dıń u mıs xızme ine
baylanıslı háp qıylı unkciyala dı a qa adı.
Á man kóp, san oyǵa dóne be emiz,
Gá jalınlap, gá de sóne be emiz,
205
Kónlikshil xalıqpız dep kóne be emiz,
Kimle qanday, náze salmaymız nege?
Du ıs hám aza sóyley almaymız nege?
Tildiń eń áhmiye li jámiye lik unkciyala ı bolǵan sóylesiw, xaba law, ási e iw
sıyaqlı unkciyala dı a qa ıw ushın a ıyxıy awajlanıwda ildiń ayı ım bólekle i sıpa ında
ola dıń ózine án bolǵan ay ıqsha leksika- azeologiyalıq, ayı ım jaǵdayla da
mo ologiyalıq qu alla ı qáliplesedi. Ling is ikadaǵı bunday bólshekle ildiń unkcional
s ille i dep a aladı. Kó se ilip ó ilgen úsh unkciyaǵa sáykes ilde mınaday s ille bólinip
shıǵadı: sóylew s ili ilimiy hám ásmiy isle s ili, publicis ikalıq hám kó kem ádebiya
s ili. Tildiń bul unkciyala ı kópshilik waqı a bi -bi i menen qa nas a boladı, máselen,
publicis ikalıq s ilde ási e iw unkciyası menen bi ge xaba law unkciyası da kó inip
u adı. Sonlıq an da kó se ilgen s ile di óz aldına pú killey bóleklengen sis ema dep
qa amay, ola dı óz a a ıǵız qa nas a, bi -bi ine ó ip u a uǵın il qubılısı dep qa aw ke ek.
Ola dıń ajı a ılıwı ek shá li ú de ǵana boladı.
Ayaǵımız úwe, ille di usap,
Ha amlıq qaydan du u ǵanda kush ap,
Jal aq ós ik je im balaǵa qusap,
Ózimizdi keshlew ańlaymız nege?
Kóp mánililik iń qáliplesiwinde hám sózle s illik maqse le de ónimli qollanıladı.
Ási ese ola ay ıqsha bi piki bildi iwde, sózdiń ási e iw kúshi a qalı emociyanı
kúshey iwde, sezim allıq ı oya ıwda maqse li qollanılıwı a qalı bi inshiden sózdiń
mánilik kúshin a ı sa, ekinshiden sózdiń s illik qollanılıw ó isin keńey edi. Qa aqalpaq
ilinde insan hám onıń ábiya ı, haywana la dúnyası, qus a la ı sonday-aq, basqa da
qubılıs, há eke a amala ı awıspalı mánile de kóp mánilik xızme a qa ıwda ási ese,
kó kem súw e lewde sıpa lawshı xızme e paydalanılıp, poe ikalıq qa a la da ob azlılıq
kúshi, eksp essi lik-emo sionallıq mánilik sıpa ı, ola dıń oqıwshıǵa ási sheńligi, adam
sezimle ine qa nası anıq sezilip u ǵanlıǵın ańlawǵa boladı. Áde e ilde ulıwma xalıqqa
belgili sózle , ábiyiy baylıqla a amala ı, kiyim-kenshek, e ekle menen gúlle a amala ı,
ábiya qubılısla ı hám azıq-awqa ishimlik a amala ı iyka ında me a o ala jiyi payda
bolıp, obek lik qa nasla iyka ında usılayınsha ema ikalıq opa la ǵa bólip sıpa lama
be iw maqse ke muwapıq boladı.
X.Dáwle naza o shıǵa mala ınıń ili, onda kóp mánilik i ańla ıwshı leksemala dı
qollanılıw a qalı sóz seman ikasınıń keńeyiwine e isiledi. Sózdiń ilde paydalanıw
unkciyasınıń awajlanıwına sebepshi boladı hám ay ıqsha sema, seman ikalıq máni
bi ligi sıpa ında qáliplesedi. Semamala s illik jaq an qollanılǵanda a awshı hám
sıpa lawshı xızme a qa adı. Sonlıq an sóz mánisiniń uw ıdan uw ı iske ası ılıwı emes,
206
al qusaslıq iyka ında basqa sáykes obyek le di a awda, sıpa lawda ildiń ishki awajlanıw
nızamlıqla ına baylanıslı salıs ı ıwshı obek le diń qa nasına, ú - úsine, o nına, xızme ine
hám aǵı basqa da uqsaslıqla ına qa ay mánilik qu ılısındaǵı mánisi sıpa ında án alınadı.
Jipek sózińizge kewil kiyingen,
Men de bi úymeńiz keshlew úyingen,
Sıylı o nıńız ba jú ek úyimnen,
Ómi ińiz sulıw namalı eken.
Kóp mánilik i ańla ıwshı sózle di s illik maqse le de shebe paydalanıw, jańa
semala dı payda e ip, ola dı us alıq penen qollanıwda sóz shebe le iniń úlesi úlken.
Bunda kó kem sóz shebe i dó e pele inen kel i ilgen mısalla da uwılǵan je ge
muhabba , ay aliq hám el ju haqqindaǵı, basqa da ishki sezimle di be iwde jańa semalıq
mánidegi sózle i i iba dı e iksiz a adı. Há qıylı mazmundaǵı qosiqla inda ádep-
ik amlılıq úlgile i, insaniylıq, adamge shilik paziyle le i awıspalı mánili semala a qalı
e eń emociyonallıq awıspalı máni ózgesheligin be ip súw e legenin kó emiz.
Gúlsiz, adamla ǵa shashqan jupa ıń,
Qansha sháki iń ba , qansha sháhá iń,
Báhá bolıp óne , be gen báhá iń,
Kewlińizde ińham samalı eken.
Poe ikalıq dó e pele de kó kem sóz shebe iniń dó e iwshilik izleniwle i, apqı lıǵı
menen us alıǵı sheshiwshi ól a qa adı. Onda shayı dıń kó kem suw e lewdegi
o iginallıǵı, na a o lıǵı, ba ı lıǵı usaǵan poe ikalıq sapala qáliplesedi. Eń jaqsı ádebiy
shıǵa mala ǵa án onıń kompazi siyasına, ideyasına, mazmunına, sapalıqqa ob azlılıq
penen ási sheńlikke, es e ikalıq zawıqlıqqa iyka bola uǵın qu ılıslıq elemen le iniń
joqa ı sapada shólkemlesiwine iyka bola uǵın ba lıq elemen le i menen bi qa a da
poe ikalıq ili a qalı dó eydi. Há qanday poe ikalıq shıǵa mada oqıwshıǵa dá hal
sezile uǵın o iginallılıq janalıq, na a o lıq mine poeziyasınıń bahalılıǵın anıqlawshı sol
belgile diń dál kó inisle i a qalı ǵana payda boladı. Onda poe ikalıq emocionallıq ıń o nı
bi bólek u adı.
«Qa da jana degen qalawın apsa»,
Shá pe usı sóz dep mu ınǵa she iw?
Ilimde qanday da ba day i imalı,
Waqı ı alǵa ya izge ózge iw.
Ling is ikada án alınıwınsha, s illik maqse le de qáliplesken sememala kó kem
shıǵa madaǵı ob azlılıǵı, eksp essi liligi menen ikkeley baylanıslı illik s ilis ikalıq,
seman ikalıq-s ilis ikalıq ka ego iyala bola uǵın bolsa, onda ola dıń deno a lıq,
signi ika lıq, a amalıq qa nasla ına hám baylanısla ına iyka lanǵan ema ikalıq
207
opa la ına, ola dıń kó kem shıǵa mada s illik qollanılıw hala la ın anıq ak le bazasında
ling os ilis ikalıq jaq an baha be iw oǵada zá ú . Óy keni, ob azlı-kó kem eksp essiya
ádebiy shıǵa mada shólkemles i iwshi, poeziya menen p ozanı basqa unk sionallıq
s ille den ajı a ıwǵa sebepshi bola uǵın iyka ǵı dúzilislik elemen le den esaplanadı.
Ob azlılıq hám kó kemlilik a qalı ob azla , ka inala , u mıs saxnala ı anıq sáwlelenedi,
ola eń áhmiye li es e ikalıq sapa bolıp abıladı. Sóylew ob azlıǵı sóylew qu alla ınıń
mazmunlıq ózinshelligi, ola dıń qollanılıw usılla ı hám qollanıla uǵın o nı a qalı dó eydi.
Sózde eksp essiyanıń payda bolıwı, semalıq mánilik qú amınıń keńeyiwi hám
qospalanıwı, onıń dúzilisinde qosımsha mánilik boyawla dıń dó ewi menen bi ge iske
asadı. Bul bahalawshı-sıpa lawshı qásiye le menen belgile sóylewdiń áhmiye li
belgile inen iba a .
Aq bozlaq je le diń shıqqan maylıǵı,
Dima sız baǵla dıń júzi qayǵılı,
A a-ananıń, xalıq ıń ánha baylıǵı,
Tuwmay uwa shókken balla dı ay sesh!...
Kó kem sóz ling is ikada óz ási sheńlik shega asına qa ay kommunika i lik hám
es e ikalıq unk siyanı a qa adı. Sol ushın da kó kem ádebiy s ildiń qollanılıw shega ası
júdá keń bolıp, ba lıq s illik múmkinshilikle den ba ınsha paydalanıp, ádebiy il
no mala ınan da shıǵıwı múmkin. “Kó kem ádebiy s ildiń basqa s ille den ajı alıp
u a uǵın iyka ǵı belgisi – onıń unk siyası, ob azlılıǵı hám eksp essi liginde”, -dep piki
bildi edi A.I.E imo
1
. Kó kem ádebiy s ilde sáz mánile iniń s illik qollanılıwı ózine án
kúshli s ilis ikalıq ózgeshelikke iye bolıp keliwi menen ajı alıp u adı. Kó kem ádebiy
s ilde qollanılǵan sinonim, omonim hám an onimle qollanılǵanda ildiń ba lıq sóz
baylıqla ınan paydalanıladı. Kó kem ádebiy s ilindegi sózle adamǵa es e ikalıq ási e iw
kúshine iye bolıp, kó kem sóz shebe i bizdi qo shaǵan dúnyanı ob azdı hám kó kem e ip
kó se edi hám shıǵa mala da emocionallıq, eksp essi lik li izm, s ilis ikalıq, igu ala
keń qollanıladı.
Basqa da ille sıyaqlı qa aqalpaq iliniń de iyka ǵı sózlik baylıqla ınıń bi i bolǵan
s illik maqse le de qollanılǵan sememala basqa leksikalıq bi likle den ajı alıp, kó kem
shıǵa mala ilinde ónimli jumsalıwına alıp keledi. Sonıń ushın da, kó kem shıǵa ma
iliniń eń áhmiye li leksikalıq qu alı sıpa ında xızme a qa adı. Juwmaqlas ı ıp ay qanda,
X. Dawle naza o shıǵa mala ında leksemala dıń s illik qollanılıwı ildiń ob azlılıǵın,
mánilik keńeyiwin, s illik emocional ási liligin payda e edi hám semalıq mánisiniń
keyiwin kó iwge boladı.
1
А.И.Ефимов. Стилистика русского языка. Москва, 1969. с.5.
208
Ádebiya la
1. Bekbe geno A. Qa aqalpaq iliniń s ilis ikası. Nókis, 1990.
2. Be dimu a o E. Ádebiy ildiń unk sionallıq s ille iniń awajlanıwı menen qa aqalpaq ili
leksikasınıń awajlanıwı. Nókis, 1973.
3. Begma o E., Boboe a A., Asomiddino a M., Umu kulo B. Úzbek nu qi madaniya i oche kla i.
Toshken : Fan. 1988, 73-191 b.
4. Doniyo o X., Yuldashe B. Adabiy il a badiiy s il. Toshken : Fan, 1988,
5. X. Dawle naza o . Shóli kew. Qosıqla oplamı. N.,2023.
