212
SONET JANRÍNÍŃ GENEZISI
O ınbae a Inaba Daule mu a o na
Filologiya ka ed ası assis en i.
Inno aciyalıq exnologiyala uni e si e i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17703870
Anno aciya: Bul ezis e sone jan ınıń kelip shıǵıwı, onıń E opa ádebiya ında qáliplesiw p ocesi
hám anglichan hám qa aqalpaq poeziyası mısalında jan dıń ózine án alqılawla ı salıs ı malı allanadı.
Sone i qa ań s uk u a iyka ında 14 qa a dan iba a bolıp, Shekspi hám basqa da inglis shayı la ı
dó e iwshiliginde óziniń klassikalıq o masına e isken. Qa aqalpaq ádebiya ında sone o ması XX
ási diń ekinshi ya ımında ki ip kelgen.
Tayanısh sózle : sone , genezis, inglis poe ikası, qa aqalpaq poeziyası, salıs ı malı allaw, ı ǵaq,
s uk u alıq.
Аннотация: В данном тезисе проводится сравнительный анализ происхождения жанра
сонета, процесса его формирования в европейской литературе и специфических особенностей
жанра на примере английской и каракалпакской поэзии. Сонет, имеющий строгую структуру и
состоящий из 14 строк, достиг своей классической формы в творчестве Шекспира и других
английских поэтов. В каракалпакскую литературу сонетная форма вошла во второй половине
XX века.
Ключевые слова: сонет, генезис, английская поэзия, каракалпакская поэзия,
сравнительный анализ, ритм, структура.
Abs ac : This hesis compa a i ely analyzes he o igins o he sonne gen e, i s o ma ion p ocess
in Eu opean li e a u e, and he gen e-speci ic in e p e a ions exempli ied in English and Ka akalpak
poe y. The sonne , based on a s ic s uc u e, consis s o 14 lines and a ained i s classical o m in he
wo ks o Shakespea e and o he English poe s. The sonne o m was in oduced in o Ka akalpak
li e a u e in he second hal o he 20 h cen u y.
Keywo ds: sonne , genesis, English poe y, Ka akalpak poe y, compa a i e analysis, hy hm,
poe ic s uc u e.
Sone (i al. sone o) 14 qa a dan iba a u aqlı qosıq o ması. Sone qa ań nızam-
qaǵıydala iyka ında ja a ıladı. Ol 4 bán en iba a bolıp, bi inshi hám ekinshi bán le 4
qa a dan iba a bolıp, ol ka endep a aladı. Úshinshi hám ó inshi bán le 3 qa a dan
iba a bolıp, bul bólim e se dep jú i iledi. Ka enle , kóbinese, abab abab yamasa abba
abba o masında, e ce le bolsa cdc dcd yamasa cde cde o masında uyqasqan boladı.
Sone ıń bi inshi bán inde iyka ǵı piki ay ıladı, ekinshi bán inde bul piki awajlanadı,
úshinshi bán inde sheshim, ó inshi bán inde juwmaq bayan e iledi.
Sone jan ındaǵı ekinshi kompoziciyalıq o ma bolsa abab á izinde uyqasqan úsh
ka en hám -a á izinde uyqasqan ekilik juwmaq an iba a . Bunday sone le den bi inshi
ka en - ezis, ekinshi ka en - ezis iń awajlanıwı, úshinshi ka en - an i ezis, aqı ǵı eki
qa a sin ez wazıypasın a qa adı. Bunday kó inis egi sone e kin sone dep jú i iledi.
213
Bi inshi e sone o masındaǵı qosıq VIII ási de Si siliyada jazılǵan. Onıń a o ı
ko ol sa ayında jasawshı no a ius Jakomo Len ini edi. Mona x kó kem óne diń úlken
ıqlasben i bolıp, kópshilik aldında shayı la ja ısla ın ó ke ip u ǵan. Jan dá hal ǵalaba
en jaydı, bi aq onıń awajlanıwına ele kóp waqı ba edi.
Sone óz aldına li ikalıq jan sıpa ında XIII ási de júzege keldi. Onıń qáliplesiwinde
F.Pe a kanıń xızme i úlken. Dan e, P.Ronsa , V.Shekspi , I.Gyo e sıyaqlı shayı la
sone iń klassikalıq úlgile in dó e ken. Rossiyada dáslep XVIII ási de V.T ediako skiy,
A.Suma ko la , keyin ala A.Pushkin, M.Le mon o , A.Fe sıyaqlı shayı la , XX ási de
A.Blok, B.B yuso , A.Axma o ala sone le dó e ken. Sone ózbek poeziyasında XX
ási diń 30-jılla ında payda boldı. Usman Nası , Ba a Bayqobilo , Rau Pa i hám
basqala sone jazgan.
Sone iń dáslepki úlgile inde muhabba je ekshi ema esaplangan. Sonıń ishinde,
Pe a ka sone le inde de ıshqı-muhabba eması iyka ǵı o ın u qan. Sone jan ınıń bul
áhmie li á epi Shıǵıs ádebiya ındaǵı ǵázzel jan ın esle edi. Sone jan ı qa ań o ma
alapla ına iyka lanadı. Qa ań o maǵa iyka lanıw bolsa E opa poeziyasına emes,
kóbi ek Shıǵıs a uz poeziyasına án ózgeshelik. Sone jan ı Shıǵıs poe ikası hám Shıǵıs
xalıqla ı ábiya ına há á epleme jaqın.
Sone le din ema ikası ási le ó iwi menen ózge di. Biziń dáwi imizde sonne
jan ında muhabba eması menen bi ge diniy, iloso iyalıq, sa i alıq emala o ın aldı.
Pe a ka sone le indegi jalınlı muhabba , opada lıq, hij an, Pushkinniń sone le inde dosqa
meh i, jası ın muhabba ı, Rau Pa i sone le inde azap, i ishilik, u mıs qa ama-
qa sılıqla ı o ın alǵan [Fayzullaye a O. 2011:11].
Jan dıń awajlanıwı menen há bi poe ikalıq mek ep ózine án ózgeshelikle in
qosıwǵa há eke e ken. F anciya, Angliya hám basqa mámleke le de sone le ózle iniń
uyqas sxeması menen ajı alıp u adı. Tómendegishe uyqasqan sone i ancuz sone i dep
a aw qabıl e ilgen: ABBA ABBA VVG DDG. Bunday o maga ek gana ancuz emes,
al us shayı la ı da mú ájáá e ken.
Inglis sone i, a ap ay qanda, Shekspi dó e iwshiliginen iba a bolıp, ABAB VGVG
DEDE JJ uyqasına iye. Onıń ózine án ózgesheligi – aqı ında jup uyqas ba .
I alyan sone inde qos uyqas bolmaydı, úsh qa a lı bán le saqlanadı, onıń sxeması
ómendegishe: ABAB ABAB VGD VGD.
Qa aqalpaq ádebiya ına sone XX ási diń ekinshi ya ımında ki ip keldi. Bul o mada
I.Yusupo , M.Qa abae la dó e iwshilik e i. I.Yusupo ıń 1977-jılı baspadan shıqqan
“Yosh” oplamına 6 sone i, 1992-jılı baspadan shıqqan ylandı shıǵa mala ınıń bi inshi
omına 6 sone i engizilgen. Shayı dıń bul sone le iniń ba lıǵı 4+4+3+3 qa a lıq hám abab,
abab, aba, aba uyqas o masında jazılǵan [O azımbe o Q. 2004:45]. Sonday-aq,
214
M.Qa abae sone jan ında li ikala dó e i. Onıń “Al ın bosaǵa” (1982) a lı poeziyalıq
oplamında 46 sone i o ın alǵan. M.Qa abae Shekispi sone le in qa aqalpaq iline olıq
awda malaǵan. Shayı dıń sone le inde Shekispi sone le iniń o malıq ózgesheligi
saqlanǵan. Yaǵnıy shayı sone le iniń ba lıǵı 4+4+4+2 qa a á ibinde jazılǵan. Uyqası
boyınsha abab, abab, abab, aa ú inde keledi.
Sone jan ınıń bunnan da qu amalı aq o ması da ba . Ol kólemi jaǵınan keń bolıp,
óz ishine bi emaǵa baǵıshlanǵan 15 sone i - 210 qa a dı aladı hám «Sone le gúl ajı»
yamasa «Sone le gúlsheńbe i,» dep a aladı. Onda há bi sone iń aqı ǵı qa a ı kelesi
sone iń bi inshi qa a ı e ip alınadı, aqı ǵı on besinshi sone ga dish (magis al) dep a aladı
hám ba lıq aldınǵı sone le diń bi inshi qa a la ın óz ishine aladı. On ó inshi sone
magis aldıń sońǵı qa a ı menen baslanıp, onıń bi inshi qa a ı menen amamlanadı.
Ná iyjede bi dóńgelekke aylanba ú de baylanǵan sone le gúlsheńbe o masın aladı.
Sone le gúlsheńbe i ema ikalıq pú inligi, kompoziciyalıq pux alıǵı sebepli 14 sone hám
bi juwmaq-sone en iba a li ikalıq-in im, li ikalıq-sociallıq, li ikalıq- iloso iyalıq dás an
sıpa ında da usınılıwı múmkin [Abdulla She . 2009:5].
M.Qa abae ıń dó e iwshiliginde sone le gúlsheńbe i o ın alǵan. Onıń “Jú egim
menıń” sone le gúlsheńbe i 15sone en u adı. Bul sone le gúlsheńbe inde insannıń
uwxıy hala ı, aqıl menen sezim a asındaǵı qa ama qa sılıqıa súw e lengen.
Juwmaqlap ay qanda sone jan ı segiz ási dawamında o malıq hám ema ikalıq
jaq an awajlanıp, milliy ádebiya la da oz o nına iye boldı. Qa aqalpaq ádebiya ında sone
jan ınıń qáliplesiwinde kó kem awda mala dıń da áhmiye i joqa ı boldı.
Ádebiya la
1. Abdulla She . Sone Si la i. //O‘zbekis on adabiyo i a san’a i. 2009. № 43.
2. Fayzullaye a O. Hozi gi o‘zbek she’ iya ida sonne jan ining badiiy xususiya la i. Filologiya anla i
nomzodi ilmiy da ajasini olish uchun aqdim e ilgan disse a siya A o e e a i. Toshken – 2011.
3. O azımbe o Q. Házi gi qa aqalpaq li ikasında kó kem o mala dıń e olyuciyası hám ipologiyası.
– Nókis: Bilim, 2004.
