215
FRAZEOLOGIYALÍQ ANTONIMLERDIŃ STILLIK QOLLANÍLÍWÍ
(K.Raxmano ıń p ozalıq shıǵa mala ı mısalında)
Jańabae a U.Q.
Kegeyli ayonı MBB ne qa aslı 14-sanlı mek ep
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17703930
Anno a siya: Maqolada Kengesbay Raxmano ning nas iy asa la ida azemala ning an onimlik
xususiya la i ó ganilgan. F azemala ning ma’nola i yozu chi asa la idan olingan misolla asosida
ahlil qilingan
Tayanch so’zla : azema, an onim, leksikalogik an onimiya, azeologik an onimiya, seman ika.
Аннотация: В.Статье исследуются антонимные свойства фразем в произведениях
К.Рахманова. Значения фразем анализируються на основе примеров из произведении автора.
Ключевые слова: фразема, антонимия, лексическая антонимия, фразеологическая
антонимия, семантика.
Abs ac : The a icle analyzes he an onymi y o ph ases uni s in he p ose wo ks o Kengesbay
Rakhmano . The meanings o ph ases a e analysed on he basis o mas e –pieces o he au ho .
Key wo ds: ph aseme, an onymy, lexical an onymy, ph aseological an onymy, seman ics.
Tilimizde azeologizmle mánisi jaǵınan bi -bi ine jaqın bolıp, sinonim qa a la ına
iye bolǵanınday, mánisi jaǵınan qa ama-qa sı bolıp kelgen an onim azeologizmle de
ushı asadı. Mánile i qa ama-qa sı sózle há qanday ildiń leksikasında belgili o ındı
iyeleydi. An onimle diń azeologizmle a asında da bolıwı an onim e minin keńi ek
úsiniwdi alap e edi. Ege an onim sózle bolsa, leksikalıq an onimiya dep, azeologizm
bolsa, azeologiyalıq an onimiya dep, sóz benen azeologizm bolsa, leksikalıq
azeologiyalıq an onimiya dep a aw o ınlı.
1
Qa aqalpaq ilindegi azeologiyalıq an onimle iyka ınan eki ú li usılda
qollanıladı:
a) azeologizmle qu amındaǵı sıńa la dı basqa sózle menen almas ı ıw
a qalı jasaladı. Mısalı: qabaq úyiw-ashıq qabaq, sı aldı dı-sı be medi, qulaq saldı-qulaq
salmadı, peyli a -peyli keń, úmi e i-úmi in úzdi; .b.
Taspola qa sonı alajaq ekenin ay qısı keldi, lekin bi o ı ǵanda sonsha maqse i ba ın
ay a be iwden a ındı, qıysını kelgende bul haqqında is ja a man dep oyladı.
(K.Raxmano “Aqıbe ”, 104-be ). Ol pala aǵa bi -eki e ki gen menen heshkimge is
ja madı. (K.Raxmano “Nóse ”, 345-be ). Men há sapa ı da anamnıń sózle in
lám-mimsiz ıńladım. (K.Raxmano “Ay alıq qosıǵı”, 113-be ). Lekin,
kóki egindegi namıs o ı onıń ilin kúydi ip ba a ı sa da lám-mim demedi. (K.Raxmano
1
Раҳматуллаев Ш. Ўзбек фразеологиясининг баьзи масалалари. Тошкент, 1966. 201-б.
216
“Aqıbe ”, 104-be ). Bi ná sele di ay paqshı edi, du ıslap ili aylanbadı. (K.Raxmano
“Payǵamba jasındaǵı kúyew”, 52-be ). Anam állen waq a ilge keldi. (K.Raxmano
“Nóse ”, 311-be ). Káliymaǵa ili aylanbaǵan Taspola sazı ayıwı menen ele o ı .
(K.Raxmano “Aqıbe ”, 133-be ). Qıyalımnıń bá i “ as dáwi inde jú genlik en oǵan
qápelimde il qa a qoymadım. (K.Raxmano “Ay alıq qosıǵı”, 274-be ).Ayjandı onnan
qızǵanaman! So awǵa ilim ba maydı. (K.Raxmano “Nóse ”, 324-be ). V ach an
so aǵım keldi de, bi aq “seniń ne jumısıń ba ?” dep ay ama degen gúman menen ilim
aylanbadı. (K.Raxmano “Nóse ”, 327-be ). Pala aǵa ba ıwdan Dáwen aǵa il qa ı.
(K.Raxmano “Nóse ”, 339-be ). Mashinama ... –dedi Shuka a jaǵına ili aylanbay.
(K.Raxmano “Aqıbe ”, 96-be )
b) qu ılısı jaǵınan da, qu amındaǵı sózle pú killey ózgeshe bolıp keledi.
Máselen: awzına qum quyıw-jaǵı-jaǵına iymew, oń bosaǵa-ja esik hám .b. Bunday
qa a la dı kóplep kel i iw múmkin. Bul qa aqalpaq iliniń azeologiyalıq an onimle ge
júdá bay ekenliginen de ek be edi.
Mısalı: Baxı penen baxı sızlıq ıń a ası ayaq aslam je , sol ayaq aslam a alıq aǵı
ókinish bi ómi ge a ıydı. (K.Raxmano “Payǵamba jasındaǵı kúyew”, 174-be ). -
Bul bi iy ólgen je eken. (K.Raxmano “Nóse ”, 337-be ). Úyle ide jaqın emes, há
qaysısı há jaq a, je i ji i imde. (K.Raxmano “Payǵamba jasındaǵı kúyew”, 88-be ).
Ishindegile alınǵannan keyin be, za od ıń maydanı a shap ı ım je eken-aw.
(K.Raxmano “Payǵamba jasındaǵı kúyew”, 171-be ). Ayaq je e je de qay pa bolsa,
ay ı ıp a ı man. (K.Raxmano “Nóse ”, 317-be ). Ba a uǵın je imiz iy ólgen je emes,-
dep ishke ki ip ke i. (K.Raxmano “Aqıbe ”, 42-be ). Ómi inshe qız bolıp, pensiyaǵa
shıǵıp, ólip ke ip a ı ǵanla da az emes ǵoy. Bul da ele qız. On gúlinen bi gúli ashılmaǵan
qız! (K.Raxmano “Payǵamba jasındaǵı kúyew”, 87-be ). Asa ımdı asap, jasa ımdı
jasasam eken-aw ele! Meniń menen oynamaǵan ekensiz! (K.Raxmano “Aqıbe ”, 142-
be ). Meniń de bi ayaǵım ó de, bi ayaǵım gó de. (K.Raxmano “Ay alıq qosıǵı”, 287-
be ). Azańǵı shaydan keyin “Mosk ich” in xodlap jolǵa shıqqan Elmu a ıń ayon o ayına
kelgenshe jaǵı ınbadı. (K.Raxmano “Ómi hám ólim”, 358-be ). Bi aq Tillaxan awı ıw
jóninde jumǵan awzın ashpadı. (K.Raxmano “Ómi hám ólim”, 359-be )
K.Raxmano azeologizmle den indi idual paydalanıwdıń ájayıp us ası
bolǵan. Biz onıń p ozalıq shıǵa mala ında il qu alla ınan paydalanıw shebe liginiń ózine
án úlgile in ushı a amız. Mısalı:
Kózime qan quyılıp ke kendey sha a ki pikle imdi ayqas ı dım...
(K.Raxmano “Nóse ”, 315-be ). Túnle de ki pigi ayqaspaydı, qay je de
alaǵayımlasıp qá eleskenin oylap, kelep iń ushın aba almay áwe e-sa sań. (K.Raxmano
“Aqıbe ”, 54-be ). Bá i qamı dan qıl suwı ǵanday bola be e me?-dep isenimsizlik
217
bildi di Shuka. (K.Raxmano “Aqıbe ”, 54-be ). Qayısıp kó megen Ulpe i bul e e
iyilgisi kelmedi, úyeden pos ın aslaǵanday e i. (K.Raxmano “Aqıbe ”, 14-be ).
Ómi inshe qabaǵınan qa jawıp, be i gúzdiń aspanınday úne ip jú e uǵın bi ewle ba -
aw. (K.Raxmano “Payǵamba jasındaǵı kúyew”, 28-be ). Oǵan kapi an da mıyıq
a ı. (K.Raxmano “Aqıbe ”, 211-be )
F azeologizmle diń qu amındaǵı sózle di basqa sózle menen almas ı ıp
qollanǵan menen, onıń ulıwmalıq mánisi-an onimlik mánide u adı. F azeologizmle diń
kó kem shıǵa mala daǵı bunday ózge iske ushı aw qubılısın úy engen ilimpazla dıń bi i
I.Quchka ae boldı. Ol, jazıwshı Abdulla Qahha shıǵa mala ındaǵı azeologizmle di
mazmunı jaǵınan ózge ilip qollanǵanlıǵına qa ay ó opa ǵa ajı a ıp kó se ken:
1. Mánisi ózge ilip qollanılǵan azeologizmle ;
2. Jańa s ilge kóshi ilgen azeologizmle ;
3. A alıwı ózge ilip qollanılǵan azeologizmle ;
4. Komponen le iniń dáslepki mánile i iklenip qollanılǵan yáki azeologizm
já deminde sóz oyını payda e iw s ille i dep kó se ken edi.
K.Raxmano ıń ilden shebe lik penen paydalanǵanlıǵı onıń ulıwma xalıqlıq
azeologizmle di indi idual ózge ip qollanıwında kó inedi. Mısalı:
Jú ek i eze uǵın jım-jı lıq. Állen waq a She niyazǵa il pi i. (K.Raxmano
“Aqıbe ”, 49-be ). Onıń ay qanla ın qasındaǵı ekewi e ek ıńlaǵanday bólmes en ıńladı,
a asına gáp qospadı. (K.Raxmano “Payǵamba jasındaǵı kúyew”, 119-be ). Bul
o ı ıs an juwǵa ada il qa qanday ú i bayqalmaydı. (K.Raxmano “Nóse ”, 311-be ).
Ya bul sawdanıń jolında She niyazdı qu banlıqqa shalıp, ózi dım kó megendey
jumǵan awzın ashpas an qalǵısı keleme eken? (K.Raxmano “Aqıbe ”, 140-be ).
Elge abanı iyiwden papası úyge z oni e se. (K.Raxmano “Aqıbe ”, 181-be ).
Quda úsiwge ba ǵanına ola da quwanıp qaldı, bula da abanı je ge iymey ushıp-
ushıp qay . (K.Raxmano “Payǵamba jasındaǵı kúyew”, 70-be )
Ulıwma alǵanda, azeologizmle ilde aya ú inde ushı awı, bi -bi iniń o ın-
á ibiniń u aqlılıǵına qa asaq, ola dıń s uk u ası ózge mey uǵınday kó inedi. Bi aq
sóylew p ocessinde, ási ese, kó kem shıǵa mala da, qaha man ilinde, p ozalıq
shıǵa mala da azeologizmle belgili dá ejede sı qı o ması yáki seman ikalıq jaq an
ózge iske ushı ap u adı. K.Raxmano ıń il baylıqla ınan shebe lik penen paydalanıwı
onıń azeologizmle di há bi qa a da, jeke s illik maqse e indi idual qollanıwında
kó inedi. Jazıwshınıń ómendegi qa a la ında an onim azeologizmle di kó iwge boladı:
Eki háp edey boldı úyine de basın suqpadı. Kóbinese Vladimi diń úyinde ońısıp
kiya ı . (K.Raxmano “Payǵamba jasındaǵı kúyew”, 110-be ). Dóge egindegi shóple
ósip ke ken, ege adam izi úsip u ǵanda, qońsı-qobala ı basın suǵıp, a a- u a kelip
218
ke kende... basqashalaw bola ma edi? (K.Raxmano “Payǵamba jasındaǵı kúyew”, 26-
be ). Kóz aldında Biybixan, oyında Biybixan. (K.Raxmano “Aqıbe ”, 59-be ). Ne bá i
je i-segiz jıldıń ishinde qa a la ınan a shap ı ım alǵa ke kenin oyladı. (K.Raxmano
“Aqıbe ”, 242-be )
F azeologizmle ildiń basqa leksikalıq bi likle ine qa aǵanda bi qansha qu amalı
bolıp, onı úy eniw bi az qıyınshılıq uwdı adı hám sonıń menen bi ge, júdá
juwapke shilikli wazıypa esaplanadı. Sebebi, azeologiyalıq sóz dizbekle i sóylewdiń
kó kemligin, ási sheńligin kó se iwshi qu al sıpa ında piki imizdi ápiwayı je ke ip
qoymas an, onı há ú li s illik qu alla menen be edi.
Solay e ip, jazıwshı óz shıǵa mala ında ob az jasaw, qaha man iline sáykes
minezleme be iw, waqıya-hádiyseni yáki hal-jaǵdaydı kó kemlep ási sheńligin a ı ıp
kó se iw ushın unamlı hám unamsız baha be iwde azeologizmle diń eń ke eklisin óz
o nında júdá shebe lik penen paydalanǵan. Jazıwshınıń shebe ligi sonnan iba a ,
azeologizmle diń qollanıw dá ejesin keńey ip, onıń qu amına há ú li ózge isle
ki gizip, okkazional hám indi idual azeologizmle ja a ıwǵa e isken.
Ádebiya la :
1. Aynaza o a G. Qa aqalpaq ilinde eńles eki komponen li azeologizmle diń leksika-seman ikalıq
hám s illik ózgeshelikle i. Nókis, “Qa aqalpaqs an”, 2015.
2. Ешбаев Ж. Қарақалпақ тилиниң қысқаша фразеологиялық сөзлиги. Нөкис,
«Қарақалпақстан», 1985.
3. Пахратдинов Қ., Бекниязов Қ. Қарақалпақ тилиниң фразеологизмлер сөзлиги. Нөкис, «
Қарақалпақстан », 2018.
4. Раҳматуллаев Ш. Ўзбек фразеологиясининг баьзи масалалари. Тошкент, 1966. 201-б.
5. Рахманов K. Ақыбет. Нөкис , «Қарақалпақстан», 1993.
6. Рахманов К. Пайғамбар жасындағы күйеў. Нөкис, «Билим», 2010.
