219
QARAQALPAQ TILINDE PRAGMATIKA HÁM SÓZ MÁDENIYATÍ
MÁSELELERI
Adilbeko a Gulnu
Nókis anspo exnikumı qa aqalpaq ili hám ádebiya ı muǵallimi
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17703949
Anno aciya. Bul maqalada qa aqalpaq iliniń p agma ikalıq ózgeshelikle i hám sóylew
mádeniya ı máselele i e eń allanǵan. Tildiń baylanıs aǵı sociallıq, psixologiyalıq hám mádeniy
unkciyala ı izbe-iz ja ı ılıp, p agma ikalıq p inciple menen sóylew mádeniya ınıń óz-a a baylanısı
kó se ilgen. Sonday-aq, qa aqalpaq xalqınıń milliy qádi iya la ı, sociallıq no mala ı hám dás ú iy
qa ım-qa nas o mala ınıń sóylew mádeniya ına ási i mısalla iyka ında kó se ilgen.
Tayanısh sózle : p agma ika, sóylew mádeniya ı, kommunikaciya, kon eks , qa ım-qa nas
mádeniya ı, sociallıq ak o , milliy qádi iya .
Аннотация. В данной статье подробно анализируются прагматические особенности
каракалпакского языка и вопросы культуры речи. Последовательно освещены социальные,
психологические и культурные функции языка в коммуникации, показана взаимосвязь
прагматических принципов и культуры речи. Кроме того, на примерах показано влияние
национальных ценностей, социальных норм и традиционных форм общения каракалпакского
народа на культуру речи.
Ключевые слова: прагматика, культура речи, коммуникация, контекст, культура общения,
социальный фактор, национальная ценность.
Abs ac . This a icle ho oughly analyzes he p agma ic ea u es o he Ka akalpak language and
issues o speech cul u e. The social, psychological, and cul u al unc ions o language in communica ion
a e consis en ly examined, and he in e ela ionship be ween p agma ic p inciples and he cul u e o
speech is demons a ed. Fu he mo e, he in luence o he Ka akalpak people's na ional alues, social
no ms, and adi ional o ms o communica ion on hei speech cul u e is illus a ed wi h examples.
Keywo ds: p agma ics, speech cul u e, communica ion, con ex , communica ion cul u e, social
ac o , na ional alue.
Ki isiw. Eń dáslep, sonı a ap ó iw ke ek, há qanday il - bul xalıq ıń mádeniya ı,
a iyxıy áji iybesi hám dúnyaqa asın jámles i e uǵın hádiyse. Sonıń ushın da ildi ek
baylanıs qu alı sıpa ında emes, al milliy oy-piki diń aynası sıpa ında úy eniw zá ú . Usı
kózqa as an qa aǵanda qa aqalpaq ili óziniń a iyxıy amı la ı, bay leksikalıq qo ı hám
milliy bildi iw usılla ı menen ay ıqsha dıqqa qa ılayıq.
Bunnan ısqa ı, búgingi globallasıw p ocesinde ildiń du ıs, anıq hám mádeniya lı
qollanılıwı há bi insan ushın ay ıqsha sociallıq zá ú likke aylanbaq a. Sol sebepli,
p agma ika hám sóylew mádeniya ı máselele in úy eniw ek eo iyalıq emes, al ámeliy
áhmiye ke de iye. Sebebi, bi á ep en, p agma ika sóylewshi hám ıńlawshı a asındaǵı
mánilik baylanısla dı úsindi se, ekinshi á ep en, sóylew mádeniya ı bul baylanıs ıń
mádeniy, e ikalıq hám es e ikalıq no mala ın belgilep be edi.
220
Eń dáslep, «p agma ika» úsinigine oq ap o e uǵın bolsaq, bul a aw il belgile iniń
ola dı paydalanıwshıla menen óz-a a qa nasın úy enedi. Yaǵnıy, sóylewshi ne demekshi,
ıńlawshı onı qalay qabıl e pek e, hám bul gáp qaysı jaǵdayda ay ılǵan degen so awla
p agma ikanıń o ayında u adı [Abdu axmono S. 2025: 25-27].
Basqasha ay qanda, p agma ika il bi likle iniń mánisin ek ǵana leksikalıq
kózqa as an emes, al kon eks , maqse hám kommunika i lik maqse penen baylanıs ı ıp
alqılaydı. Mısalı, «Jaqsı ekenseń» sózi há qıylı jaǵdayda maq aw, mısqıl yamasa
eske iw mánile in ańla ıwı múmkin. Sonıń ushın, bul sózdi úsiniw ushın onı qollanıp
a ı ǵan shaxs ıń hawazı, jaǵdayı, há eki júz kó inisine shekem i iba ǵa alınadı.
Sonday-aq, p agma ika ildiń sociallıq hám psixologiyalıq á eple in de
sáwlelendi edi. Sebebi há bi sóylesiwde ek ǵana sóz emes, al onıń a ındaǵı maqse ,
sezim hám múnásibe e úlken áhmiye ke iye. Usı jaǵınan qa aqalpaq xalqınıń
sóylewindegi Sálem be iw, axme ay ıw, pá ya be iw sıyaqlı sóz ámelle i ek ǵana
e ikalıq emes, al p agma ikalıq wazıypanı da a qa adı.
Usı je de ay ıw ke ek, sóylew mádeniya ı - bul sóylesiwde ilden du ıs, mazmunlı
hám ádepli ú de paydalanıw óne i. Bul úsinik g amma ikalıq du ıslıq, one ikalıq
anıqlıq, leksikalıq baylıq, logikalıq izbe-izlik hám mádeniy qa nas sıyaqlı á eple di óz
ishine aladı.
Áne sonıń ushında qa aqalpaq ili sóylew mádeniya ında hú me , ápiwayılıq hám
kishipeyillik ay ıqsha o ın u adı. Máselen, úlkenle ge mú ája e kende «janap, aǵayin,
a a, apa» sıyaqlı sózle den paydalanıw ek ǵana ádep emes, al sociallıq qádi iya ı
bildi e uǵın p agma ikalıq belgi bolıp esaplanadı.
Bunnan ısqa ı, qa aqalpaq xalqında ikkeley buy ıq o mala ı az qollanıladı.
Ke isinshe, gáple kóbinese jumsaq yamasa na uw ı bayanlaw a qalı ay ıladı. Mısalı,
«E eń ba ıp kelseńiz, jaqsı bola edi» degen sóz iyka ında «ba ıń» mánisin bildi edi,
bi aq ı ǵaq a hú me hám izze ba . Bul jaǵday sóylew mádeniya ınıń p agma ikalıq
názikligin kó se edi.
Sonı ay ıqsha a ap ó iw ke ek, il hesh qashan jámiye en ajı alǵan halda jasay
almaydı. Ke isinshe, ol sociallıq o alıq ıń ikkeley jemisi esaplanadı. Sol sebepli,
qa aqalpaq xalqınıń sóylew mádeniya ın úy eniwde milliy qádi iya la , ú p-áde le hám
diniy dás ú le úlken áhmiye ke iye.
Máselen, sálemlesiw, duwala , duwa sózle - bula dıń hámmesi ek ǵana qa ım-
qa nas qu alı emes, al milliy sana-sezimdi bildi iwshi il bi likle i bolıp esaplanadı.
«Sálem be iw» sózi ek ǵana «sálem» emes, al qa ım-qa nas ıń mádeniy baslanıwın
ańla adı. Solay e ip, il a qalı insanla a asındaǵı ádep-ik amlılıq, mádeniy hám
psixologiyalıq jaqınlıq júzege keledi.
221
Sonday-aq, ildiń kon eks ke baylanıslılıǵı da júdá áhmiye li. Sebebi bi sóz há qıylı
jaǵdayla da há qıylı mánis i ańla ıwı múmkin. Sonlıq an, há bi sóylew jaǵdayında
sóylewshi sáykes kon eks i ańlawı, ıńlawshı bolsa onı du ıs p agma ikalıq alqılawı
ke ek. Bolmasa, sóylesiwde úsinbewshilik yamasa nadu ıs baha júzege keliw i imalı ba .
Qa aqalpaq ilindegi sóylesiwde há qıylı p agma ikalıq s a egiyala qollanıladı.
Ola a qalı sóylewshi óz maqse in na uw ı yamasa ikkeley bildi edi. Sonnan:
Unamlı s a egiya - shın jú eklik hám jıllı júzlilik i bildi iw ushın (Aǵayin, jú isińiz
jay bolsın!»);
Jeńilles i iw s a egiyası - ikkeley sóylemes en, múlayım ú de piki bildi iw («Bul
jumıs ı siz qa ap shıqsańız, jaqsı bola edi»);
Rásmiy s a egiya - sociallıq a alıq ı saqlaw maqse inde («Hú me li mı za
Qosbe geno !»);
Eksp essi s a egiya - sezimlik ási di kúshey iw ushın («Qansha qayǵılı waqı edi
sol!») [Qu lımu a o B.1991].
Bul s a egiyala sóylewdi ek ǵana ási sheń emes, al mádeniya lı e edi. Ási ese,
qa aqalpaq xalqınıń sóylewinde jumsaq sóylew, as a lı sóylew hám salmaqlı ı ǵaq
áde egi jaǵday esaplanadı.
Búgingi kúnde sanlı exnologiyala , sociallıq a maqla hám global in o maciya
aǵımı qa aqalpaq iliniń sóylew mádeniya ına da óz ási in iygizbek e. Bi á ep en, bul
p ocess ildiń bayıwın, jańa sózle menen ańla pala dıń ki ip keliwin ámiyinlese, ekinshi
á ep en, ayı ım ádebiy no mala dıń buzılıwına alıp kelmek e.
Máselen, jasla a asında qısqa ılǵan sózle , inglisshe a alaspala yamasa
emo ikonla menen sóylesiw keń a qalmaq a. Bul jaǵday, álbe e, sóylew mádeniya ı
kózqa asınan mashqalalı esaplanadı. Sol sebepli, zamanagóy qa ım-qa nas a da il e ikası,
ádebiy no mala hám milliy sóylesiw mádeniya ın saqlaw ak ual másele bolıp esaplanadı.
Qa aqalpaq xalqınıń sózinde hú me , izze hám sadıqlıq ús in o ında u adı. Bul
qádi iya la sóylew e ikası a qalı kó inedi. Máselen, kishi jas aǵıla úlkenle ge mú ája
e kende «siz» almasıǵınan paydalanadı, bul bolsa ek ǵana il no ması emes, al ádep-
ik amlılıq p incipi bolıp esaplanadı.
Bunnan ısqa ı, qa aqalpaq xalıq naqılla ında da sóylew mádeniya ı e eń
sáwlelenedi:
«Sózdi ay ıwdı biliń - eldi bilgeni bolsın» (sóylewdi bilgen - eldi bilgen) degen
hikme li sóz il hám adamza a asındaǵı kúshli baylanıs ı bildi edi.
«Til - eldiń janı» degen naqıl bolsa ildegi mádeniya ıń milliy ózlik penen úzliksiz
baylanısın kó se edi.
222
Solay e ip, sóylew mádeniya ı insannıń jeke pazıyle le in, mádeniya ın hám ádep-
ik amlılıq kózqa asla ın kó se iwshi qu al sıpa ında xızme e edi.
Juwmaq. Juwmaqlap ay qanda, qa aqalpaq ilinde p agma ika hám sóylew
mádeniya ı máselele i óz-a a ıǵız baylanıslı hádiysele bolıp abıladı. Sebebi p agma ika
ildiń baylanıs aǵı ámeliy wazıypasın, sóylew mádeniya ı bolsa usı wazıypanı mádeniy
hám es e ikalıq o mada ámelge ası ıwdı ámiyinleydi. Sonday-aq, há bi il óz milliy
mádeniya ınıń aynası bolǵanınday, qa aqalpaq ili de xalıq uwxıy dúnyasınıń kó inisi
sıpa ında úy eniliwi zá ú . Sonlıq an, zamanagóy bilimlendi iw sis emasında ildi ek
ǵana g amma ikalıq jaq an emes, al p agma ikalıq hám mádeniy jaq an da du ıs qollanıw
kompe enciyasın qáliples i iw áhmie li. Ná iyjede, ildiń es e ikalıq, mánililigi hám
sociallıq áhmiye i saqlanıp qaladı. Demek, mádeniya lı sóylew - bul ek ǵana sóylew
emes, al insanıylıq belgisi, milliy ózlik iń kó inisi.
Paydalanılǵan ádebiya la :
1. Abdu axmono S. (2025). TILNING PRAGMATIK JIHATI VA UNING SO‘Z MA’NOSIGA
TA’SIRI. Молодые ученые, 3(14), 25–27. извлечено от
h ps://inlib a y.uz/index.php/yosc/a icle/ iew/86191
2. Qu limu a o B. Til mádeniya ın iyeleyik. Jas leninshi. 1991. 3-dekab .
3. Ruziboye na, N. F. (2025). KOMMUNIKATIV STRATEGIYALAR: SHAKLLANISH
MEXANIZMI VA LINGVISTIK IFODASI. TANQIDIY NAZAR, TAHLILIY TAFAKKUR VA
INNOVATSION G ‘OYALAR, 2(4), 433-436.
4. Sa a o , Sh. (2008). P agmaling is ika. Toshken : O‘zbekis on Milliy Ensiklopediyasi.
5. USMONOVA, U. NUTQIY AKTLARNING PRAGMATIK SAMARADORLIGI. FILOLOGIYA VA
PEDAGOGIKA
