223
KÓRKEM SHÍǴARMALARDA NAQÍL-MAQALLARDÍŃ QOLLANÍLÍWÍ
HÁM MÁNILIK ÓZGESHELIGI
Ma ina Du ısbe geno a
Kegeyli ayonı Mek epke shekemgi hám mek ep bilimlendi iw bólimine qa aslı 22-sanlı ulıwma o a
bilim be iw mek ebiniń qa qalpaq ili hám ádebiya ı pán muǵallimi
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17703967
Anno acıya: Bul maqalada K.Sul ano ıń «Aqdá ya» omanı ilindegi naqıl-maqalla
analizlenedi. Naqıl-maqalla a qalı xalıq ıń u mıslıq, minez-qulqı, psixologiyalıq hám ádep-ik amlılıq
qádi iya la ı sáwlelendi iledi. Roman ilindegi naqılla shıǵa manıń ob azlılıǵın kúshey ip be edi hám
xalıq danalıǵınıń kó inisi sıpa ında qa aladı.
Tayanısh sózle : Naqıl-maqal, azeologizm, sal -dás ú , milliy-mádeniya .
Аннотация: В статье рассматривается лингвистическая и культурная функция пословиц
и поговорок, использованных в романе К. Султанова «Акдарья». Через народные пословицы
отражаются быт, психология, трудолюбие и духовные ценности каракалпакского народа.
Пословицы усиливают образность художественного языка произведения и служат выражением
национального менталитета и народной мудрости.
Ключевые слова: пословицы, фразеологизмы, обычаи и традиции, национальная культура.
Anno a ion: This a icle analyzes he linguis ic and cul u al unc ions o p o e bs and sayings
used in K. Sul ano ’s no el «Aqda ya.» The p o e bs e lec he li es yle, psychology, diligence, and
mo al alues o he Ka akalpak people. They en ich he igu a i e language o he no el and se e as
exp essions o na ional men ali y and olk wisdom.
Keywo ds: p o e bs, ph aseologisms, cus oms and adi ions, na ional cul u e.
Qa aqalpaq iliniń pa emiologiyalıq ondında mille iń dá i menen u mıs
keshi mele i sáwlelenedi. Naqıl-maqalla xalıq ıń u mısı menen, a iyxı menen ıǵız
baylanıslı hám naqıl-maqalla sız sol mille iń ózgesheligin, jasaw á zin, ú ip-áde le in,
mádeniya ın olıq súw e lep be iw múmkin emes.
Qa aqalpaq ilinde de naqıl-maqalla júdá kóp bolıp ola a qalı biz álim- a biya hám
úgi alıp o ı amız. Naqil-maqal hám azeologizmle diń sıpa lı belgile in hám
ay mashılıqla ın B.Yusupo anıń «Qa aqalpaq xalıq naqıl-maqalla ında azeologizmle »
maqalasında ómendegishe kel i ilgen:
1) F azeologiyalıq sóz dizbekle i bi mánige ba aba bolıp keledi. Yaǵnıy sos a ına
ki gen jeke sózle óz mánisin joy ıp, ulıwma dizbek bi sóz mánisine ba aba bolıp keledi.
Naqıl-maqalla da sózle óziniń jeke mánisin saqlap keledi hám oniń mánisi sol sózle diń
mánisine baylanıslı boladı. 2) Naqılla kópshilik jaǵdayla da ıyanaqlı bi oydi bildi ip,
gáp o masında keledi. 3) Naqıl-maqalla oylanıwdı alap e ip, u mıs an alınadı. 4) Naqıl-
maqalla kóbinese, násiya mánisine iye boladı .[ Б.Юсупова. 2016:65]
224
E.Be dimu a o naqıl-maqalla dı azeologiyalıq sóz dizbekle iniń seman ikalıq
bi igiwshiligi boyınsha bi ú i sıpa ında bahalap, onı azeologiyalık sózle dep esaplaydı
[Е.Бердимуратов. 1994:262-263].
Naqıl-maqalla usı ózgeshelikle ine baylanıslı olklo dıń kó kem sóz ondı,
kó kem eks iń ili sıpa ında ling is ikanıń eń qunlı bi ligi sanaladı. Sebebi, naqıl-maqal
ábiya ı xalqımızdıń ba lıq bolmısı menen ıǵız baylanısıp a ı , naqıl-maqal jasawdıń
p inciple i menen mo i lik iyka la ı milliy men ali e ke, aldınnan qáliplesken sal -
dás ú ge, dúnyaǵa kózqa asın hám .b usılla a qalı úy eniwge boladı.
K.Sul ano ıń «Aqdá ya» omanı ilinde de naqıl-maqalla ónimli qollanıladı.
A o á epinen oman iliniń ob azlılıǵın ja a ıwda paydalanılǵan naqıl-maqalla da
salmaqlı o ın iyeleydi. Mısalı: «Maldı apqanǵa baq ı , o ındı shapqanǵa jaq ı » − dep
a a-babala biyka ǵa ay paǵan-aw! Usı eki jılqı jaqında a ıqlıq an kó e emi shıǵıp,
qo aǵa súyenip zo ǵa u a uǵın edi (112-be ).
Mısaldaǵı naqılda miyne súygishlik, alapshańlıq hám óz kúshine súyeniw ideyala ı
sáwlelendi ilgen. Adam ózi islese, miyne e se, onıń u mısı mol, malı saw, úyi abadan
boladı. Naqıl xalıq ıń áyyemgi «miyne – baxı dá egi» degen danıshpanlıq kózqa asın
bildi edi.
«Jaqsı as jaman keselge em» degen, shi eli jemniń a qasında, mine, qı a qasınan
qol ayadı! − jeldi ayı ıp ba a ı ǵan a la ǵa keń miy imin ógedi (112-be ). Bul naqılda
densawlıq ıń iyka ǵı de egi du ıs awqa lanıw ekeni a ap ó iledi. Sonday-aq, xalıq ıń
ábiyǵıy azıq-awqa qa bolǵan qádi i sáwlelenedi. Ol salama u mis ushin miyne e ip
abılǵan azıq ı qádi lew ke ek, degen á biyalıq hám nasıyxa piki di bildi edi.
«Qo qaq ı kop quwsań ba ı boladı» degendey sol kúni bu ınǵıday ayaq-qolı
qal ı ay uǵın hawlıqpa keselden sawalǵan ol, p iёm basına ma dıyıp ba dı (183-be ).
Bul mısalda xalıq ıń u mıslıq áji iybesi hám psixologiyalıq baqlawı jámlengen.
Xalıq bılay degen: insan qo qıwdı jeńiw a qalı má lik abadı. Ege qo qaqlıq ı basıp ó se,
ol ba ı ǵa (qaha manǵa) aylanadı. Naqıldıń mánisi kóp sınaq, qo qınısh yamasa qáwipke
dus kelgen adam ás e-aqı ın má likke úy enedi, yaǵnıy adam sınaq an ó ken sayın kúshli,
má bolıp ba adı.
Demek naqıl-maqalla xalıq iliniń áyyemgi hám bahalı baylıǵı esaplanadı. Ola
mille iń a iyxıy, sociallıq hám mádeniy u mısın hám de ádep-ik amlılıq qádi iya la ın
sáwlelendi edi. Qa aqalpaq ilindegi naqıl-maqalla xalıq ıń miyne súygishlik, sabı lılıq
hám má lik sıyaqlı pazıyle le in sáwlelendi edi. K.Sul ano ıń «Aqdá ya» omanında
qollanılǵan naqıl-maqalla shıǵa ma iliniń ob azlılıǵın kúshey ip, xalıq danalıǵı hám
milliy men ali e i sáwlelendi edi. Sonlıq an, naqıl-maqalla kó kem eks iń mazmunlıq
hám es e ikalıq iyka ın bekkemlewshi áhmiye li il bi likle i bolıp esaplanadı.
225
Ádebiya la :
1. Юсупова.Б.Т. Қарақaлпақ тилинен айырым изертлеўлер.Ташкент-2016.
2. Бердимуратов Е. Хэзирги заман каракалпак тилании лексикологиясы. «Каракалпақстан».
Некис 1968, 262-263-бетлер.
3. Ж.Ешбаев. Қарақалпақ тилиниӊ қысқаша фразеологиялық сөзлиги. Нөкис,
Карақалпақстан.1985.
4. К. Султанов. Акдәрья (роман). Нокис, «Билим», 2018. 280 бет.
