236
A.DABÍLOV SHÍǴARMALARÍNDA TEŃEWLERDIŃ QOLLANÍLÍWÍ
Jaqsımu a o a Sabı xan Shux a qızı
Ájiniyaz a ındaǵı NMPI qa aqalpaq ili hám ádebiya ı álim baǵda ınıń
2-basqısh magis an ı
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17704010
Anno aciya: Bu maqolada aniqli shoi A.Dabılo asa la ida alli e aciyaning qollanilishi haqida
ay ilgan.
Kali so’zla : shoi , poe ika, ling is ika, ling opoe ika, o'qsha ish.
Аннотация: В данной статье рассматривается использование аллитерации в
произведениях известного поэта А. Дабылова.
Ключевые слова: роэт, роэтика, лингвистика, лингвопоэтика, сравнение.
Anno a ion; This a icle discusses he use o alli e a ion in he wo ks o he enowned poe A.
Dabilo .
Key wo ds: oe , oe ics, linguis ics, linguopoe ics, compa ison.
Há qanday shıǵa manıń kó kemlik qunın bahalawda ondaǵı qollanılǵan kó kemlew
qu alla ınıń kó kemlew xızme in, ola dıń shıǵa ma pú inliginde u qan o nın úy eniw de
ay ıqsha áhmiye ke iye. Kó kemlew qu alla ı ádebiya anıw iliminde «Kó kemlew
qu alla ı», «súw e lew qu alla ı», « opla » dep e jú i iledi. Shıǵıs klassikalıq
ádebiya ında «majozla » degen a ama menen qollanıladı. Shıǵa ma o masın ize lewde
kó kemlew qu alla ı hám usılla ınıń mazmunǵa qa nasın da analizlew zá ú ligi uwıladı.
«Tek ǵana poeziyada igu ala hám opla dıń já deminde sózdiń ishki o ması payda
e iledi» dep jazadı us ilimpazı M.Polyako opla dıń shıǵa madaǵı áhmiye i uw alı.
T opla sóylew ili baylıǵınıń hám kó kem dó e iwshilik iń de egi esaplanadı.
T op (g ek ilinen alınıp – basqa bi ná sege aylanıw mánisinde) kóshpelilik, kó kem
shıǵa mada bi ná seni sáwlelendi iw ushın sózle diń óziniń úpkilikli mánisinde emes,
al kóshpeli maǵanada qollanılıwı. Kó kem ádebiya a op ıń me a o a, me onimiya,
sinekdoxa, allego iya, li o a, gipe bola, sim ol, janlandı ıw h. .basqa ú le i qollanıladı.
Kó kem sóz iyele i u mıs haqıyqa lıǵın kó kem haqıyqa lıqqa aylandı ıwda kó kemlew
qu alla ınan da ónimli paydalanadı. Kó kemlew ku alla ınıń já deminde shıǵa manıń
emocional-es e ikalıq ási sheńligi ámiyinlenedi. Bi dó e iwshi óz shıǵa masında e eń
iloso iyalıq piki lew kúshi menen, ekinshi dó e iwshi sezimle ge sıǵasqan li izmi
menen, jáne bi i kó kemlew qu alla ınan shebe paydalanıp, ob azlı kó inisle sızıw a qalı
oqıwshıla qálbine jol abadı. T opla yamasa kó kemlew qu alla ın kó kemlikke e isiw
máqse inde o ınlı qollana biliw jazıwshı shayı la dan ózine án izleniwshilik, shebe lik
alap e edi.
237
Kó kemlew qu alla ı shıǵa mada kó kemlew xızme in a qa ıw menen bi ge
shıǵa ma ideyasın konk e les i iw, aydınlas ı ıw wazıypasın da a qa adı. Shıǵa mada
u mıs ıń eal sáwleleniwi, xa ak e le diń ipikles i iliwi, shıǵa manıń es e ikalıq
ási sheńligi, mazmun hám o ma bi ligi kó kemlew qu alla ınıń shebe paydalanılıwına
da baylanıslı bolıp esaplanadı.
Kó kem shıǵa mada sóz uw a yaki awıspalı mánide qollanıladı. Ege shıǵa ma
ilinde sóz uw a mánisinde emes, al awıspalı mánide qollanılǵan bolsa ol kó kemlew
ku alı, yamasa op esaplanadı.
Kó kem ádebiya a, sonıń ishinde, poeziyada opla kóp qollanıladı. Poeziyada ez-
ez ushı asıp u a uǵın gúl, búlbil, kún, ún, ay sıyaqlı dás ú iy poe ikalıq ob azla
negizinde opla xızme in a qa adı. «Eki p edme yaki hádiyseni salıs ı ıw, uqsa ıw
opla ǵa iyka e ip alınadı. P edme yaki waqıya-hádiysele di ayqın sáwlelendi iw ushın
oǵan basqa bi p edme , yaki waqıyanıń belgisi kóshi iledi, uqsa ıladı» dep jazadı ózbek
ilimpazı R.Qўnǵu o .
T opla sózdiń uw a hám awıspalı mánile i a asındaǵı baylanısqa hám súw e lew
obyek ine qa nasına qa ay ómendegishe bólip úy eniledi:
1.Kompa a i (uqsas) opla . T opla dıń bul opa ında súw e lew obek iniń sı qı
kó inisi boyınsha ózine uqsas bolǵan ob'ek ke salıs ı ıw iyka e ip alınadı. Kompa a i
opla dıń ulıwmalıq qásiye i sonda, bunda eki p edme (uqsa ılǵan p edme hám
uqsa ıwshı p edme ) bi -bi ine salıs ı ıladı, yaki bi p edme iń belgile i basqa p edme ke
kóshi iledi. Usı iyka da súw e lew ob'ek i ob azlı sáwlelendi iledi. Kompa a i opla ǵa
me a o a, epi e , janlandı ıw (p ozopopeya), sim ol, allego iyala ki i iledi.
2.Kon igual opla . Bunda súw e lew obek i kó inisi jaǵınan onshelli uqsas
bolmaǵan, bi aq úsinigi boyınsha jaqınlıǵı bolǵan o'bek ke jası ın salıs ı ıladı.
Bul opa daǵı opla qu amalı aq boladı. Kon igual opla ǵa me onimiya,
gipe bola, li o a, sinekdoxa, pe i az h.b.la ki edi.
3.Kon as opla . T opla dıń bul opa ına eki qa ama-qa sı úsinik egi sózle di
qa a qoyıw, yaki piki di as a lı mánige qu ıw iyka e ip alınadı. Kon as opla ǵa
i oniya, an i az, sa kazm, oksimo on h.b.la ki edi.
Folklo da da, jazba ádebiya a da eń ónimli qollanıla uǵın kó kemlew qu alla ınıń
bi i – eńewle bolıp esaplanadı. Kó kem shıǵa mada bi za yaki qubılıs ı ekinshi bi za
yaki qubılıs penen salıs ı ıp súw e lew eńew dep a aladı. Teńewle já deminde oy-
piki diń ob azlılıǵı, es e ikalıq ási sheńligi ámiyinlenedi. «Teńew – op ıń ápiwayı,
dáslepki ú i bolıp esaplanadı» dep jazadı Timo ee . Bunda ekinshi bi ná seniń
belgile iniń já deminde basqa bi ewiniń belgile in anıqlaw maqse inde eki qubılıs
jaqınlas ı ıladı. Teńew kú á áyyemgi zamanla dan be i xalıqla dıń awızeki hám jazba
238
ádebiya ında isle ilip kiya ı ǵan súw e lew qu alı. Ol xalıq ıń kúndelikli sóylew ilinde de
júdá jiyi qollanıladı. Kó kem sóz iyele i eńewdi ózi súw e lep o ı ǵan ná seni anıq
sáwlelendi iw, piki hám oyla ın oqıwshıǵa ez ańla ıw, hádiyse yaki waqıyala ǵa bolǵan
múnásibe in bildi iw qu alı sıpa ında qollanadı.
Tal shıbıq ay bu alasań (“Bahadı ”, 16-be ).
Abılaysań jamǵı day,
Kóziniń jası mól ildep,
E egine quyadı (“Bahadı ”, 4-be ).
Eki qolıń, eki ayaq,
Xızme qıla sha shamay-aq,
Sandıǵıńdı il ashpasa,
Gewde mázi quw bi ayaq (“Zulpiya”, 42-be ).
Sózdi dá ya qılıp jú dim da ǵaday (“Be daq haqqında qos qosıq”, 32-be ).
Mısal qus mamanı boldım quládin (“Á manım”, 24-be ).
Gújimdey jayılıp ósken boyıńdı (“Xalıq aynası”, 20-be ).
Ámiwdá ya kibi máwij u ıp asqan (“Palwanla ıń kiya ı ”, 51-be ).
Awsı aǵan suńqa qus ay qızıp kel! (“Gúzep kel”, 43-be ).
Qa a sıya kibi qasla sızılǵan (“Bes qız”, 42-be ).
Álhasıl dushpandı ola ól i di,
Qazan u ǵan gúldey júzin soldı dı (“Ba ı azama ”, 35-be ).
Jemisli aǵash ay qáddi-kámalı (“O azgúl”, 26-be ).
Jawdı kó se ashıwlanǵan a ıslanday,
Fashis ke ayba ı Shaniyazo ıń (“Shaniyazo ıń ǵay a ı”, 24-be ).
U ǵanda ke peni gáwha ǵa megze ,
Is pi ke mey aya ı joq Sháwgúldiń (“Sháwgúl”, 22-be ).
Qáddi-boyı áliplamday shekilgen,
Aq júzli, qa a qas, ki pik ógilgen (“Sháwgúl”, 22-be ).
Wa andı aslap ke kennen,
Iy le yańlı ú gen jaqsı (“Jeńgen jaqsı”, 9-be ).
Oq jawdı dı saǵan qa ap bu shaq ay (“Xalıq aylandı seni uwǵan anadan”, 19-be ).
A basınday asqınlanǵan jú egiń,
Búlk e pedi qoyan jú ek qo qaq ay (“Xalıq aylandı seni uwǵan anadan”, 19-be ).
Oq iye dep iyilmediń emendey (“Xalıq aylandı seni uwǵan anadan”, 18-be ).
Seni kó gen jawla qash ı kiyik ey,
Tu qınǵa ǵskeni boldı iyik ey (“Xalıq aylandı seni uwǵan anadan”, 19-be ).
Jáhán palwanınday xalıqqa mısalıń (“Xalıq aylandı seni uwǵan anadan”, 19-be ).
239
Teńewle diń iyka ǵı bólimi qa aqalpaq dás anla ında qaha manla ob azın ja a ıw
ushın qollanıladı. Qa aqalpaq dás anla ınıń ob azla ınıń xa ak e liligi hám o iginallıǵı eń
dáslep xalıq ıń óz danalıǵı menen dúzilgen eńewle di paydalanıw jolı menen e isiledi.
Dás anla da hayal-qızla ob azın ja a ıwda «on ó en uwǵan ayday», « al shıbıq ay
bu alǵan», «Mollaǵa ba sań qálem ba , qálemdi kó de qasın kó » sıyaqlı, al qaha manlıq
epos ıń yad osın ku ay uǵın jekpe-jek yamasa ba ı dıń sawashı kusaǵan epizodla dı be iw
ushın « ekedeyin i es i», «qoshqa dayın dúgis i», «qo azdayın julıs ı» .b. dás ú iy
eńewle qollanıladı.
Ádebiya la
1. Axme o S., Eseno J., Já imbe o Q. Ádebiya anıw a amala ınıń o ıssha-qa aqalpaqsha
úsindi me sózligi. –Nókis: Bilim, 1994. -160 b.
2. А.Дабылов. Нәмәрт жигит неге дәркар?-Нөкис, “ Қарақалпақстан”, 1976,-Б.54.
