247
K. ALLAMBERGENOV SHÍǴARMALARÍNDA FRAZEOLOGIZMLER
LINGVOPOETIKASÍ
Joldasbae a G.
magis an ,
Ilimiy basshısı: Pi niyazo a A.K.
ilologiya ilimle iniń dok o ı, p o esso
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17704060
Аннотация. В статье анализируется лингвопоэтическое использование фразеологизмов в
произведениях известного писателя К. Алламбергенова. Фразеологизмы каракалпакского языка
как выразительное средство писателем используется в экспрессивно-стилистических целях.
Ключевые слова. Фразеологизм, лингвопоэтика, образное выражение, соматизм,
коммуникация.
Abs ac . This a icle analyzes he linguis ic and poe ic use o ph aseological uni s in he wo ks o
enowned w i e K. Allambe geno . The w i e u ilizes Ka akalpak ph aseological uni s as a means o
exp ession o exp essi e and s ylis ic pu poses.
Key wo ds: Ph aseologism, linguapoe ics, igu a i e exp ession, soma ism, communica ion.
Kó kem eks i ling opoe ikalıq úy eniwdiń eo iyalıq máselele i, a ap ay qanda,
kó kem eks iń poe ikalıq one ikası, mo ologiyası, seman ikası, sin aksisi, eks
ling opoe ikası hám onıń iyka ǵı bi likle indegi eo iyalıq máselele há á epleme sóz
e ile uǵın il biliminiń ling opoe ika a awı sońǵı jılla ı qa aqalpaq il biliminde ize lew
obyek ine aynaldı [1;5;6;7;8].
Kó kem shıǵa manıń ili ondaǵı qollanılǵan leksikalıq bi likle ge ikkeley
baylanıslı. Jazıwshı ay ılajaq oy-piki diń ıqsham, kó kem hám ob azlı bolıwın ámiynlew
ushın ildiń kó kemlew qu alla ınan keń ú de paydalanadı. Shıǵa mada il a qalı jazıwshı
óziniń ay paqshı bolǵan oy-piki in oqıwshıǵa ob azlı, ıqsham hám anıq e ip je ke ip be iw
ushın shıǵa mada súw e lenip a ı ǵan belgili bi waqıya, hádiyse, p edme yamasa onıń
belgisin kó kem e ip sáwlelendi iw ushın gáple di uzınnan-uzaq e ip sozıp o ı mas an, sol
piki di, sózle di awıspalı mánide qollanıw a qalı ıqsham hám ási li e ip je ke ip be iwge
e isedi.
Biz bul maqalada belgili jazıwshı K. Allambe geno ıń azeologizmle den
poe ikalıq maqse e paydalanıw shebe ligin sóz e emiz.
Keńesbay Allambe geno Edige anıwshı ú kolog alım sıpa ında jáhán ilimiy
jámiye shiligine keńnen málim. Ol bul mashqalaǵa Edigeni hám «Edige» dás anın
úy eniwge ıyım salınǵan siyasa ıń eń biyik shoqqıla ına je ip u ǵan XX ási diń 80-
jılla ınıń o ala ında ba ıl ú de a alasıp, ǵá ezsizlik dáwi i baslanıwdan-aq qa aqalpaq
248
«Edige»sin pú kil dúnyaǵa anıs ı ıwǵa salmaqlı úles qosqan bi den-bi alım dá ejesine
e is i.
«Edige» dás anın úy eniw boyınsha ó ke ilgen xalıq a alıq kon e enciyala dıń
(Nókis, Tú ks an, Kazan) jankúye le iniń bi i bolıp, onıń áhmiye li mashqalala ı
haqqında qa a bayana la islep, uzaq hám jaqın sı elle diń ilimiy ju nalla ında bi neshe
ezis hám maqalala já iyaladı, dás annıń ayı ım a ian la ın ideo aspala ǵa úsi ip,
Respublikalıq ju nalla da bas ı ıp shıǵa dı, dás an qaha manı Edige haqqında qısqa
me ajlı a iyxıy hújje li ilmle , a iyxıy muzıkalı d amala ja a ıwǵa qa nasıp, ilimiy
másláhá shilik e i.
Eń baslısı – dás annıń genezisi, jan lıq ózgesheligi, milliy e siyala ipologiyası
hám poe ikası máselele i boyınsha qı ıqqa jaqın ilimiy ju nal maqalala ı menen
«Qa aqalpaq xalıq dás anı «Edige», «Mi , e ek, a iyx hám dás an» a amala ında kólemli
monog a iyala já iyalap, pú kil dúnya ú kolog alımla ı a asında bi inshi bolıp
(Tashken , 1997) dok o lıq disse aciya jaqlap, ilim dok o ı, p o esso ilimiy dá ejesi hám
a aqla ın alıwǵa miyasa boldı [2; 3].
K.Allambe geno ıń dáslepki jazǵan gú ińle i onıń Tańlamalı shıǵa mala ınıń 6
omlıǵına ki gen. Gú ińle diń ilinde qa aqalpaq ilindegi azeologizmle den shebe lik
penen paydalanǵanın kó iwge boladı.
F azeologizmle sózlik qu amdaǵı ózine án leksika-seman ikalıq, leksika-
g amma ikalıq dúzilme ú indegi il bi likle i bolıwına baylanıslı ola sóylewde, ási ese
kó kem ádebiya s ilinde seman ikalıq-s illik il qu alla ı xızme in a qa ıwda iykemli
bolıp keledi. Sonıń menen bi ge ola dıń bi azla ında há xalıq ıń milliy kolo i i de
sáwlelenedi. Usınday ózgeshelikle ine baylanıslı K. Allambe geno óziniń
shıǵa mala ında azeologizmle di s illik maqse e júdá keń paydalana alǵan, yaǵnıy
súw e lenip a ı ǵan qaha manla dıń oy-piki le in, kóz qa asla ın dál sol mazmunda ashıp
be iwde azeologizmle den kó kem shıǵa manıń es e ikalıq alapla ına say óz o nında
ańlap qollanılǵanlıǵın kó emiz. Jazıwshı azeologiyalıq sóz dizbekle in óz mánisinde,
óz qálpinde qollanıw menen qa a ola ǵa dó e iwshilik penen ózge isle endi ip,
jańǵı ıp, eńge ki gizip, óz oyına ılayıqlap hám ıqshamlap je ke edi. K. Allambe geno
óz shıǵa mala ında seman ikalıq jaq an azeologiyalıq sóz dizbekle iniń ba lıq ú le inen
shebe lik penen paydalanadı.
Jazıwshı há bi piki in ildegi sózle a qalı ob azlı e ip je ke iwge, oqıwshıǵa
emocionallıq-eksp essi lik jaq an ási e iwge um ıladı. Shıǵa ma eks indegi há bi sóz
ulıwma mánige qa naslı bolıp, eń ob azlı sózle , azeologizmle ańlanǵan.
F azeologizmla piki di ob azlı, ıqsham hám qısqa súw e lewge xızme e edi. Kó kem
shıǵa mala da azeologizmle den waqıyanı ob azlı súw e lew, onı oqıwshı kóz aldında
249
anıq hám olıq elesle iw maqse inde paydalanıladı: Alǵa jú iwden jú egi dawamay u
(25-b.). Ana azı-kem qulaǵın osıp ıńlap u dı (25-b.). Dúnya degen qoldıń ki i (26-be ).
Úyde ne ba , ne joq-bá in kózden ó ke ip shıq ı (26-b.). Qońsı-qoba: “He, biysha anıń
qolı uza ayın degen eken” dep qoyıs ı (27-b.).
Mısalla da dıqqa e ilgen azeologizmle adam múshele iniń qa nası a qalı jasalǵan.
Til iliminde soma ikalıq azeologizmle degen e min menen jú giziledi. - qulaǵın osıp
– o masında paydalanılǵan azeologizm –qulaq ú iw – ú inde kóbi ek qollanıladı.
Jazıwshı shebe lik penen eyil komponen iń o nın onıń sinonimi menen almas ı ıp
paydalanǵan. Bul sol gápke ob azlı hám emocionallıq máni be ip u .
Jazıwshı azeologizmle den eńew ú inde de paydalanadı. Ay ılıp a ı ǵan waqıyaǵa
óz qa nasın bildi ip, azeologizmde be ilgen ob azlı mánini jáne de kúshey ip be edi:
Az ǵana dúnya ja asıqlı jayǵas ı ılıp, salıwlı ósek, salqın úy degendey bá i júzikke
qas qondı ǵanday bolıp u a edi (26-b).
Ol ózinshe óbeden úskendey dúk e i emen dep oyladı-aw...(27-b.).
Soń, xa pıshaq keskendey úzilip qaldı (31-b).
Jazıwshıla azeologizmle den kó kem ádebiya a ling opoe ikalıq qu al sıpa ında
paydalanadı, kó kem shıǵa mala ilin janlandı adı, kommunika i lik niye ási li qu al
kómeginde eallas ı ıladı, pe sonaj, ob az hám qaha manla sózinde azeologizmle di
qollanıw a qalı xa ak e di qáliples i edi. Ná iyjede oqıwshınıń kóz aldında deno a i
shınlıq ob azlı payda boladi.
K. Allambe geno ıń shıǵa mala ında qollanılǵan azeologizmle diń de lik kóbisi
ulıwma xalıqlıq il kó inisinde, yaǵnıy qu amı hesh qanday ózge iske ushı amaǵan halda
paydalanılǵan. Onıń shıǵa mala ında bi de bi qalay bolsa solay isle ilgen azeologizm
joq hám shıǵa mala ında azeologizmle diń mánisi basqa sózle já deminde jáne de
kúshey i iledi. F azeologizmniń mazmunın as ıyqlaw, kúshey iw ushın
azeologizmnen dáslep yamasa ishinde sóz yaki sóz dizbegin kel i iw K.
Allambe geno ıń dó e iwshiligine án bolǵan qásiye le diń bi i.
Ja sa- u sa, ananıń esinen usı oy shıqpay-aq qoydı (27-b.).
Ol usı kúndi qanshama sa ǵayıp kú ip edi (28-b.).
F azeologizmle jazıwshı shıǵa mala ı iliniń janlı, ob azlı hám
ási li súw e lewge xızme e ip, shınlıq ı kó kemlewde, p ozalıq jan ǵa án
syuje iń poe ikalıq ózgesheligin oqıwshınıń qıyalında ob azlı sáwlelendi iwde iyka ǵı
il qu alına aynalǵan.
K.Allambe geno shıǵa mala ında ek ulıwma xalıq ilindegi azeologizmle di
qollanıw menen qanaa lanıp qalmay, bálkim bunday azeologizmle ge há qıylı
ózge isle ki gizip, ola dıń qollanılıw shega ala ın keńey edi.
250
F azeologizmle ildegi eń áhmiye li bolǵan il bi likle i. Ola dı ilde qollanıw a qalı
piki di, ay ajaq oydı ele de emocionallıq-eksp essi lik jaq an kúshli e ip, kó kem ob azlı
e ip be iwge e isiledi. F azeologiyalıq sóz dizbekle i sózlik qu amnıń milliy kelbe in
kó se iwshi eń iyka ǵı baylıqla dıń bi i. Sonlıq an da azeologizmle sózlik qu amnıń
ózgeshe leksikalıq opa ı sıpa ında kóp zamanla dan be i ize lewshile diń de,
qızıǵıwshıla dıń da dıqqa ın ózine awda ıp kelmek e.
Qa aqalpaq ádebiya ında K. Allambe geno óz shıǵa mala ınıń joqa ı ideyalılıǵı
hám e eń mazmunlılıǵı jaǵınan belgili o ın iyeleydi. Ol óz shıǵa mala ında sóz ańlawǵa
i iba lılıq penen qa aǵan, há sózdiń, o manıń o ınlı hám belgili bi s illik maqse e
qollanılıwına úlken dıqqa bólgen. Sol a qalı ol ildegi ádebiy no mala dıń u aqlasıwı,
qáliplesiwi hám je ilis i iliwi ushın xızme e ken.
Biz K. Allambe geno shıǵa mala ın alqılaǵanımızda, onıń dó e pele inde ildiń
kó kemlew qu alla ın o ınlı, shebe paydalanǵanlıǵı bi den kózge úsedi.
Ádebiya la
1. Абдиназимов Ш.Н. Лингвопоэтика. Нѳкис, 2019.
2. Алламбергенов К. Қарақалпақ халық дәстаны «Едиге». Нөкис:«Билим», 1995.
3. Алламбергенов К. Миф, ертек, тарийх ҳәм дәстан.Нөкис: НМПИ баспасы, 2014.
4. Алламбергенов К. Таңламалы шығармалары. Алты томлық. I том. Нөкис: A anga d
baspa. 2024.
5. Buxa bae a J.J. T. Ma mu a o asa la ining ling opoe ikasi. Filol. . b. ilos. dok o i (PhD)
diss. a o e . – Nukus, 2024.
6. Ержанова Д.К. Ибрайим Юсупов поэмаларининг лингвопоэтик таҳлили. –Филол. ф.б.
филос. доктори (PhD) дисс. автореф. -Нукус, 2021.
7. Казымбетова З.М. Ж.Избасқанов асарларининг лингвопоэтик таҳлили. –Филол. ф.б.
филос. доктори (PhD) дисс. автореф. -Нукус, 2022.
8. Nası o a A.P. Qo aqalpoq xalq ay ishu la ining ling opoe ik ahlili. - Filol. .b. ilos.dok o i
(PhD) diss. a o e . – Nukus, 2024.
