254
T.JUMAMURATOVTÍŃ SHÍǴARMALARÍNDA QOLLANÍLǴAN
SINONIMLERDIŃ STILI
Xojano a Ayzada
Ájiniyaz NMPI Magis a u a bólimi 2-basqısh magis an ı
Ilimiy basshı:Allanaza o E.E.
docen , .i.k. Ájiniyaz a ındaǵı NMPI
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17704111
Tayanch sózla : ling is ika, me a o a, alen lik, ek i alen , kon eks , ob az, seman ika, shakl.
Ключевые слова: лигвистика, метафора, валентность, эквивалент, контекст, образ,
семантика, форма.
Key wo ds: linguis ic, me a o a, language, kon eks , conce ning, peculia i ies, seman ical, o ma.
Ulıwma ling is ika sis emasında sózle di jeke s illik maqse le de qollanılıw a qalı
bi neshe emocional-eksppessi lik pa adigmalıq máni payda bola uǵının, ola dıń ulıwma
il qu alla ı menen bi ge ózine án, s illik maqse le de keń qollanıla uǵın bi likle ine iye
ekenligin kó se ip, bunday ulıwma xalıqlıq il a awla ın il s ili dep a ap ó edi. S il
sóziniń il iliminde jumsalıwı keyingi ási le de payda bolıp, us ilimpazı, akademik
V.V.Vinog ado il s ilin kó kem ádebiy sóylemge yáki jazıwǵa, há qıylı u mıslıq
s epaǵa, qandayda bi jámiye lik jaǵdayǵa sáykes seman ikalıq hám es e ikalıq jaq an
qabıllanǵan, emocional-eksppessi lik il qu alla ınıń sis eması sıpa ında qa aydı.
A.İ.E imo - s il-bul il qu alla ınıń qollanılıw nızamlıqla ı, jámlesiw xa ak e i, ózgeshe
qu amı a qalı ajı ala uǵın ildiń a iyxıy dáwi le dawamında dó egen a maqla ı,- dep
piki bildi genligi ilimde belgili.
Qa aqalpaq ilinde p o esso E.Bepdimu a o ıń miyne le inde il s ille i hám
s ilis ika máselele i p o esso a nawlı ú de sóz e ildi. Ilimpaz óz ize lewle inde s ilge
qa aqalpaq ili mısalında anıqlama be ip: “S il bul haqıyqa ında da ildiń a iyxıy
awajlanıwınıń ba ısında u mıs a awla ına, il a qalı qa nas ıń ú li o mala ına konk e
si uaciyaǵa baylanıslı leksika-seman ikalıq, g amma ikalıq hám .b boyınsha sol a awǵa
unkcionallıq beyimliligi menen qáliplesken il qu alla ınıń sis eması sıpa ında kó inedi”
–degen piki di bildi edi. Til adamla dıń u mıs xızme ine baylanıslı háp qıylı mánilik
pa adigmala da qollanıladı.
Házi gi zaman ling is ikasında sózdiń ishki dúzilisi, sóz mánisi, seman ika,
seman ikalıq ó isi, mo i aciya hám a aw eo iyala ınıń nızamlıqla ı hám wazıypala ına
súyene o ı ıp, sózdiń mánilik awajlanıw, qáliplesiw usılla ı menen nızamlıqla ı ashıladı.
A amala mánile iniń qáliplesiwindegi me a o a, me onimiya, sóz mánisiniń a ayıwı,
255
keńeyiwi sıyaqlı .b. illik nızamlıqla dıń awıspalı mánini payda e iwdegi xızme i,
máselele i oqıwshıla náze ine usınıladı.
T.Jumamu a o óziniń poeziyalıq shıǵa mala ında sóz mánile inen payda bolǵan
pa adigmala s illik maqse le de keń qollanilǵanlıǵın kó iwge boladı. Mısalı:
Óne li oynap uwlaydı,
Mıń ilde sóylep amasha.
Samal da she i sı naydı,
Konce in kó dik amasha.
Bul poeziya ilinde qollanılǵan óne li oynap uwlaydı, samal she i, konce in
qusaǵan sózle a qalı shayı óne li adamnıń quwanıshın, ábiya qubılısınan jańa
pa adigmalıq mánidegi sózle di s illik maqse le de qollanıp, sózge aǵıda qosımsha
eksp essi lik-emocional máni júklegen.
Áde e kó kem kon eks iń úsinikli hám emocional mánige iye bolıwında sózle
há qıylı ob azlılıq mánile di payda e iwde, ola dıń úpkilikli iyka ǵı mánilik
ay ıqshalıqla ına iyka lanadı hám sóz shebe iniń sóz ańlaw, oǵan qosımsha máni
júklewi a qalı sóz mánisiniń keńeyiwine e isiledi. Ola dıń, yaǵnıy sózdiń s illik
maqse le i máni ańla ıw ózgeshelikle i ay ıqsha o ın u adı. Ási ese s illik in onaciyada,
pawzala da sózle há qıylı mánile de qa nasıp, ola s illik jaq an ózine án bolǵan
pa adigmala ǵa iye bolıp keledi.
Tuwıldım da jas an sonda kóp boldım,
Shadlı ósip, qu ǵın boldım, oq boldım,
Yad an shıqpas shomılǵanım, júzgenim,
Aydınında móldi suwlı kók kóldiń.
Kó kem ádebiy il onos ilis ikalıq á epinen in onaciyanıń logikalıq yamasa logikalıq-
eksp essi ligi hám emocional-eksp essi lik kó inisile i áhmiye li bolıp, sóyleshiniń
uwxıy jaǵdayı, sezimlik shebe ligi, quwanıw-qayǵı ıwı, ańlanıwı, jeke e keleniw
qusaǵan konno a i lik mánile qáliplesedi hám sózdiń qosımsha ási i a adı. Bunda
eksp essi lik mánilik boyawla ı sózdiń qudi e in, ási sheńlik kúshin a ı adı. Awızeki
sóylew s iliniń ba lıǵında de lik in onaciya iyka ǵı wazıypanı a qa adı. Solay bolsada
kó kem s ilde in onaciyanıń konno a i lik máni ańla ıwı dá ejesi ay ıwsha o ın iyeleydi.
Awızeki sóylew ilinde in onaciya bolsa ay ıqsha sis emaǵa iye bolıp u adı. Ol sóylew
mádeniya ı i mi, sóylewshiniń ezligi, dawıs olqını emb i hám pá le inen iba a bolıp,
sóylemde jıynaqlı, ıqshamlasıp keledi. Kó kem ilde omonimle ob azlılıq ı payda e ip,
mánilik p ocesi baslı eki wazıypanı a qa adı. Bi inshisi – sóz aǵımınıń mánilik
ózgeshelikle ine ayı ılıwın qáliples i ip, jańa mazmun payda e iwi a qalı bi -bi inen
mánilik ayı mashılıqla kon eks e áhmiye li o ın u adı. Ekinshisi – kó kem ilde
256
eksp essi lik-emocionallıq jańasha mánilik i payda e edi. Sóz mánile inen paydalanıwda
awıspalı mánide qollanıw a qalı áde e ilde há qıylı eksp essi lik-emociyonallıq
mánile di ańla ıwda qu amalı bolıp keledi.
Kól jaǵalay muna lanǵan aq qamıs,
Qızıl o aw, aq jay olǵan kók jaǵıs.
Geyde mo o , geyde jelqom zımı ap,
Say an e e xosh kewilli jigi -qız.
Sóz mánisin illik kogni i lik, unkcionallıq, kommunika i lik, p agma ikalıq kóz
qa as an qa as ı ılıwı, onıń iyka ǵı belgile i jıynalıp, bi u aslıq e inde qáliplesiwine
iyka boladı. Sózdiń kommunika i lik sapasın ayqın anıqlawdıń, onıń qollanıwdaǵı
mánisin, xızme in úsindi iwde ilimiy piki bildi iwge múmkinshilik uwdı adı. Házi gi
zaman ling is ikasınıń áhmiye i sonda, ol da bolsa sózdiń mánisi menen seman ikasınıń
awajlanıwın, illik mánilik keńislik i, illik o alıq ı qáliples i ip, onıń milliy bolmısın
saqlay uǵın qa aqalpaq il biliminiń a awı bolıwı lazım dep oylaymız. Kó kem ob az
ja a ıwshı sóz ling is ikada óz ási e iw shega asına qa ay kommunika i lik hám
es e ikalıq unk ciyanı a qa adı. Sol ushın da T. Jumamu a o shıǵa mala ında kó kem
ádebiy s ildiń qollanılıw shega ası júdá keń bolıp, shayı ba lıq s illik múmkinshilikle den
ba ınsha paydalanǵan. Demek, sóz s illik xızme i ba ısnda ádebiy il no mala ınan da
shıǵıwı múmkin degen piki uwıladı.
Sinonimle di úy eniw a qalı ola dın seman ikalık ózgeshelikle i, s illik qollanılıwı,
gáp egi qollanılıw ózgeshelikle ine baha be ilip, il ak le i a qalı kóbinese adamza hám
onıń sezimle i, haywana la a amala ı, ábiya qubılısla ınıń, há qıylı há eke le di eńew
a qalı sıpa lanıp be iledi.
Sálem, Tashken , meh ibanlı bas qalam,
Je júzine dańq kó e gen as anam.
Ziya a qa kelip u man elimnen,
Qa aqalpaq bawı ıńnan ássalam!
Adam bolsań jámiye ke dá ekseń,
Qosılmasań amı ı joq e ekseń,
Oylamasań ek ózińnen basqanı,
Ay shı, qáne, sen kimle ge ke ekseń?
Sinonimle sóz mánisiniń ózgeshelikle ine baylanıslı ilimpazla dıń dıqqa ın ózine
a ıp, úy eniw obyek ine aylanǵanlıǵın kó iwge boladı. V. G. Belinskiy kó kem ob az
dó e iwshi sinonimle di súw e li sóz dep a aǵan.
257
Sonıń menen qa a sózdiń seman ikalıq dúzilisinde udayı qa nasıp o ı adı, buǵan ildiń
leksikalıq- seman ikalıq sis emanıń awajlanıwında kó ine uǵın illik ak le diń guwalıǵı
ay ıqsha o ın u adı.
Anam ay ıp edi bilsin jasla dep.
«Aldıńızda alay aw hám as ba »,-dep
Basıp ó im sol jolla dıń mánzilin,
Aldı aǵı asa uǵın asqa kóp.
Qa aqalpaq ilinde sóz mánisiniń awısıwınıń belgili usılla ınıń bi i eńewlık usıldan
iba a . Teńew hám epi e de basqa opla usap ádebiy shıǵa mala da kó kem
súw e lewdiń belgili illik súw e lew qu alla ı sıpa ında anıladı. Sonlıq an kó kem sóz
shebe le i sinonimle di jiyi paydalanadı, sol a qalı kó kem ádebiya s iline án s illik
ay ıqshalıqla dı, sóz ob azlılıǵın, máni ó ki ligin payda e iwge e isedi – dep kó se edi
p o esso E.Be dimu a o .
Kó kem shıǵa mala ilinde sinonimle den paydalanıwda sóz shebe iniń
dó e iwshilik izleniwle i, apqı lıǵı menen us alıǵı úlken xızme a qa adı. Onda
ob azlılıq ı ashıp be iwdegi onıń apqıdlıǵı, o iginallıǵı, qusaǵan poe ikalıq ózgesheligi
qáliplesip ba adı. Ádebiy shıǵa mala ǵa án bolǵan kompozi ciya, kó kem ideya, e eń
mazmun, s illik ózgeshelik, ási sheńlikke, es e ikalıq zawıqlıqqa iyka bola uǵın
qu ılıslıq elemen le iniń joqa ı sapada shólkemlesiwi a qalı sózdiń eksp essi lik ási i
qáliplesedi.
Ádebiya la
1. Bekbe geno A. Qa aqalpaq iliniń s ilis ikası. Nókis, 1990.
2. Be dimu a o E. Ádebiy ildiń unk sionallıq s ille iniń awajlanıwı menen qa aqalpaq ili
leksikasınıń awajlanıwı. Nókis, 1973.
3. Begma o E., Boboe a A., Asomiddino a M., Umu kulo B. Úzbek nu qi madaniya i oche kla i.
Toshken : Fan. 1988, 73-191 b.
4. Doniyo o X., Yuldashe B. Adabiy il a badiiy s il Toshken : Fan, 1988,
5. Ka imo S. O’zbek ilining badiiy uslubi. Sama qand: Za a shan, 1992.
6. T. Jumamu a o . Ómi imniń ózi iloso iya. Nókis. Qa aqalpaqs an. 2005.
