271
QARAQALPAQ TILINDE «SAǴÍNÍSH» KONCEPTI
(«EDIGE» DÁSTANI MÍSALÍNDA)
Ase ullae a Gúldana
Be daq a ındaǵı QMU Qa aqalpaq ili ka ed ası I basqısh magis an ı
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17704170
Anno aciya: Bul maqalada «Edige» dás anında qollanılǵan saǵınısh koncep i, sózdiń mánisi
haqqında keń ú de alqılaw jumısla ı alıp ba ıldı. Búgingi ize lew jumısımızda «Edige» dás anındaǵı
ó ki sezimle den bi i «saǵınısh» haqqında a nawlı ú de úy eniwdi maqse e ip alǵanbız.
Tayanısh sózle : Til bilimi, leksika, koncep , sezim, saǵınısh, saǵınıw.
Аннотация: В данной статье была проведена обширная работа по анализу концепции
тоски и значения слова, использованного в эпосе "Эдиге." В нашей исследовательской работе мы
поставили перед собой цель специально изучить одно из острых чувств эпоса "Эдиге" - тоску.
Ключевые слова: Лингвистика, лексика, концепт, чувство, тоска, ностальгия.
Anno a ion: This a icle p o ides a comp ehensi e analysis o he concep o longing and he
meaning o he wo d used in he epic poem "Edige". In oday's esea ch, we aim o speci ically s udy
"longing," one o he acu e eelings in he epic poem "Edige."
Keywo ds: Linguis ics, lexicon, concep , eeling, longing, yea ning.
Qa aqalpaq il biliminde sózle diń leksikalıq mánile i, ola dıń máni ayı ıwshı
bólekle i bi qansha aspek e keń ú de analizlendi. Bunday sózle diń qa a ında xalıq
dás anla ındaǵı, kó kem ádebiya aǵı jazıwshı, shayı la dıń shıǵa mala ındaǵı sózle de
iyka ǵı o ındı iyeleydi. Mısalı, shayı , jazıwshıla ózle iniń shıǵa mala ında sózle di qu ı
paydalanıp qoymas an insanda ú li oy-qıyaldı, ó ki sezimle di uǵındı ıwǵa há eke
e edi. Bul óz gezeginde dó e iwshiden ó ki qıyaldı hám shebe lik i alap e edi.
Ádebiy shıǵa mala dıń de lik kópshiliginde saǵınısh eması aldaǵı o ındı iyeledi.
XIX ási qa aqalpaq ádebiya ınıń klassik shayı ı Ájiniyazdıń «Elim» a lı poeziyalıq
shıǵa masında da uwılǵan eldi saǵınıw hám e eń súyiw sezimle i oǵada kó kem hám
ási li ú de súw e lenedi. Shayı xalqın, xalıq ıń jaqsı dás ú le in, qa a -qu bıla ın, eldiń
ábiya ın muhabba penen eske úsi edi. Ájiniyaz shayı dıń belgili «Elle im ba dı» qosıǵı
menen únles bul qosıq a uwǵan elge muhabba jalını ayqın sezilip u adı. Shayı dıń el
xalqına degen súyiwshilik sezimi, onıń sol waqı aǵı jámiye lik á ipke bolǵan na azılıǵı,
xalıq ıń baxı lı u mıs ushın gú es ideyası anıq sáwlelenedi degen piki le kópshilik
ilimpazla dıń miyne le inde ay ıqsha sóz e ilgenligin kó iwge boladı.
Rus il biliminde olklo lıq dó e pele diń ilin ize lew máselesi haqıyqıy mánisinde
XX ási diń 40 jılla ınan baslanıp, al ú kiy ille inde XX ási diń 50-jılla ınan baslap qolǵa
alınıp, bul a awda bi qansha jumısla islengen bolsa da, qa aqalpaq il biliminde usı
272
waqı qa shekem awızeki xalıq dó e pele iniń ilin ize lewge a nalǵan jumısla dıń sanı
az, ola ǵa mısal e ip Sh.Abdinazimo ıń «Qı q qız» dás anınıń ili, A.Abdie ıń
«Alpamıs» dás anınıń ilin ize legen a nawlı disse aciyalıq jumısla ın ay qsaq boladı.
P.Ku banbae anıń «Edige» dás anınıń iliniń leksika-seman ikalıq ózgesheligin
magis lıq disse aciya dá ejesinde úy engenligi de qa aqalpaq il biliminde
ling o olklo is ikanıń anaǵu lım awajlanǵanlıǵın kó se edi. Al, biz bul ize lew
jumısımızda «Edige» dás anındaǵı ayı ım sezim mánisindegi sózle diń seman ikalıq
ózgeshelikle in ǵana ize lep shıqqanbız.
Saǵınıw – kó gisi keliw, aqsaw, kúsew, ın ıǵıw, quma ıw. Men bilemen, usı kúnle i
meni saǵınıp jú (Á.Shamu a o ). Awıl-eldi saǵınıp, bazı aqshamla da uyqılamay
shıǵa a uǵın áde payda boldı (T.Qayıpbe geno ). A ǵı júzdegi sallanıp u ǵan kók
pishinle ge, ana bi shoq alǵa, jayılıp jú gen malla ǵa bi im-bi im zeynin awda ıp, ju ın
saǵınıp kelgendey ábiya kó inisle ine ın ıǵıp u (K.Sul ano ) [1.62].
Saǵınıw eyiline qa aqalpaq iliniń úsindi me sózliginde usılayınsha anıqlama
be ilgenligin kó iwge boladı. Bul a qalı insannıń ishki keshi mele i onıń sezimle i keń
ú de be ilgenligin anıq úsiniwge boladı. «Edige» dás anında ákeniń balaǵa shın ıqlas
penen be gen meh i onıń saǵınısh sezimle i ómendegi qa a la da anıq kó inedi.
Men qa shıǵa, sen lashın
Hám quy ıǵım, qana ım [1.62].
Balaǵa ákeniń meh i, oǵan qush a lıq sezimle i, bi -bi ine ushpaǵa ayya ekenligin
qus ob azı a qalı ashıp be iwdiń ózinen úsiniwge boladı. Ákeniń qa shıǵa ob azı a qalı
kó kemlep be iliwi, al, balanıń bolsa lashın ob azında be iliwide egin ob azla emes. Bul
qayı qomlıq, bi -bi ewge uwxıy baylanıs ekenligin úsinemiz. Al, quy ıǵım hám qana ım
sózle i a qalı áke menen pe zen iń bi pú in insan ekenligin ańlap je sek boladı. Bul a qalı
sezimniń ó ki qıyallı ekenligin ańlaw múmkin.
Ashılǵan baǵda gúlim,
Baǵda shámen búlbúlim,
Ton kiydim dep quwanba,
A adan jekke qulınım [1.53].
Jal ań bolıp mańı ap jú ,
Ol qoshan ay balası [1.61].
Shınında da, ákeniń sezimle i bul qa a la a qalı ashıq aydın, kó se ilgenligin ańlaw
qıyın emes. Pe zen i gúl, búlbúl hám qulınǵa eńew xalıq dás anla ında ázelden ú diske
aylanǵan. Óy keni xalıq ıń baylıǵı, sezimle in je ke iwde gúl gózzallıq, búlbúl dilwa lıq
ob azı e inde ázelden óz qunın joy pay saqlanǵan. Al, qulın bolsa insannıń pe zen in
273
eńewshi iyka ǵı ob azla dan sanaladı. Bul házi gi qa aqalpaq ádebiya ında da óz qunın
joy paǵan súw e lew usılla ı desek ası a ay qan bolmaymız.
Saǵınısh – quma ıw, ańsawshılıq. Bul saǵınıshın kóziniń jası menen anasına
úsindi e ala uǵın edi, Jumagúl jekkesi edi (Ó.Ayjano ). Azǵana sa sıǵı, saǵınıshı,
uwayım bolıw ke ek... (K.Sul ano ). ... «Men ke keli sizle de kewilsizlik payda bolıp,
meni há kúni kesh e saǵınısh penen ilge ala uǵınıńızdı bilemen» [1.62].
Saǵınısh a lıq o masında da sózlik e be ilgen bolıp, onı joqa ıdaǵı anıqlamada
kó se ilgenindey «quma ıw», «ańsawshılıq» sıyaqlı sózle menen úsindi ip kó se edi.
Bul a qalı insannıń bi i-bi ine alpınıwı, bi ew-bi ewin izlewin ańlap je iwge boladı.
«Edige» dás anında sonday-aq, ákeniń pe zen ke degen sezimle iniń jáne ómendegi
o mala ında kó iwimizge boladı.
Jup sawlıq a bi qozım,
Eki o ada el qozım,
Asqa awım, ayba ım[1.67]
Bul mısalda «qozım», «ayba ım» sózle i a qalı pe zen in saǵınǵan ákeniń pe zen in
saǵınıw menen onı qansha jasqa olǵanı menen onnan e eń qayǵı ıw menen ın ıqlıǵın
ańlaw múmkin.
Juwmaqlap ay qanda, dás anda a anıń balaǵa muhabba ı, ó ki sezimle i há ú li
eńew mánisindegi sózle menen be ilgenligin kó iwge boladı. Bul a qalı qa aqalpaq
xalqınıń sóz baylıǵı, sóz saplaw shebe ligin anıq kó iw, ańlap je iw múmkin. Óy keni,
há qanday o ınlı qollanılǵan sóz a qalı kó kem shıǵa ma óziniń eń biyik shıńına je ip
jı lanıwı múmkin. «Edige» dás anında da bunday sózle diń ayı ımla ınıń seman ikalıq
mánile in ashıp be iw a qalı il bilimindegi «saǵınısh», «saǵınıw» koncep le in kó ip
shıq ıq.
Ádebiya la :
1. Абдиев А. «Алпомиш» достони тилининг лексик-семантик ва стилистик хусусиятлари:
филол. фан. номз. дис… автореф. – Нукус: 2011.
2. Абдиназимов Ш. Лексический состав эпоса «Кырк кыз» (Сорок девушек): автореф. дис.
…канд. фил. наук. – Нукус: 1992.
3. Едиге. Қарақалпақ халық дәстаны. – Нөкис: Қарақалпақстан, 1990.
4. Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлиги. Жети томлық. Алтыншы том П – С (сымалыў),
[Текст]. – Нөкис: «Qa aqalpaqs an», 2023.
5. Ku banbae a P. «Edige» dás anı iliniń seman ika-s ilis ikalıq ózgeshelikle i. Magis lıq
disse aciya. Nókis: 2025.
