274
«JÁHANSHA» DÁSTANÍ TILINDE METAFORALÍQ SÚWRETLEWDIŃ
KÓRKEMLIK XÍZMETLERI
T.O.Sada dino
Nókis mámleke lik pedagogikalıq ins i u ı 2-ku s magis an ı
Ilimiy basshı: Biybisanem Yusupo a
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17704193
Anno aciya: Maqalada qa aqalpaq xalıq dás anı «Jáhánsha» da qollanılǵan me a o ala dıń
leksika-seman ikalıq ózgeshelikle i allaw jasaladı. Tiyka ınan, dás an ilinen alınǵan mısalla
seman ikalıq á ep en eki opa ǵa bólip úy enildi.
Tayansh sózle : Kó kem shıǵa ma ili, leksikalıq qu alla , me a o a, s illik ózgeshelikle .
Аннотация: В статье анализируются лексико-семантические особенности метафора,
используемой в каракалпакском народном эпосе «Жaхaнша». В основном примеры в эпосе
изучаются с точки зрения семантики, разделенные на два группы.
Ключевые слова: Язык художественной литературы, лексические средства, метафора,
стилистическое особенности.
Anno a ion: The a icle analyzes he lexical-seman ic ea u es o me apho used in he Ka akalpak
olk epic «Jakhansha». Basically, he examples in he epic a e s udied in e ms o seman ics, di ided in o
wo g oups.
Key wo ds: The language o li e al composi ion, lexical ools, me apho , di e ence o s yle.
Qa aqalpaq xalqı kóp ási lik bay a iyxqa iye. Sonıń menen bi ge a a-
babala ımızdan 100 omlıq kó kem awızeki dó e pele bizge mıy as bolıp qalǵan.
Qa aqalpaq il biliminde bul oklo lıq shıǵa mala dıń ili azlı-kem ize lengen búgingi
kúnde de ize lenip kelinbek e. Sońǵı waqı la ı il biliminde awızeki xalıq dó e pele i
iliniń ózine án ózgeshelikle in úy eniw jumısla ı keńnen qolǵa alınıp Rossiyada Ku sk,
Vo onej, Pe oza odsk ling o olklo is ikalıq mek eple i qáliples i. A.T. X olenkonıń
«Ling o olklo is ikaǵa ki isiw» oqıw qollanbası (Mosk a, 2010). ja ıyalandı.
Qa aqalpaq il biliminde de jańadan qáliplesip a ı ǵan «Ling o olklo is ika» baǵda ı
xalqımızdıń uwxıy baylıǵı esaplana uǵın awızeki xalıq dó e pele i iliniń ózine án
ózgeshelikle in anıqlawda úlken áhmiye ke iye. [1.1].Al, qa aqalpaq ilinde
me a o ala da a nawlı ize legen alım E.Allanaza o óziniń miyne le inde me a o ala dıń
s illik qollanılıwına qa ay ola dı bi neshe opa la ǵa bólip úy engen. [2.4.] Qa aqalpaq
olklo ınıń ili júdá bay. Onıń leksikalıq qu amı, sózlik qo ı júdá eskiden kiya ı ǵan
sózle den iba a . Bunda góne gen sózle , dialek izmle hám basqada kóplegen illik
bi likle úlken xızme a qa adı. Sonıń menen bi ge óziniń kó kemlik qu alla sis ması ba .
Ola opla hám s ilis ikalıq igu ala ú inde ushı asadı. T opla dıń hám s ilis ikalıq
igu ala dıń bi neshe ú le i ónimli qollanıladı. Bul qollanıwla a qalı olklo dıń ilin júdá
275
ási li, ob azlı, xalıq iline júdá jaqın hám kó kem bolıwına xızme e edi. Sola dı
paydalanıw a qalı olklo dıń ózine án kó kem ili payda bolǵan. Bunday kó kemlew
qu alla ı bi neshe ú le ge bólinedi. Ola dıń bi i me a o a bolıp abıladı. Eki za yamasa
qubılıs ıń qanday da bi uqsaslıq á eple ine iyka lanıp onıń bi ine iyisli belgini ekinshi
za penen baylanıs ı ıp awıspalı mánide qollanıw a qalı dás anda sózle diń ási liligin,
ob azlılıǵın kúshey i ilgenin kó emiz. Dás an iliniń sózlik qu amında me a o alıq usıl
menen awısqan kóp mánili sózle jiyi ushı asadı. Me a o alıq usıl menen sóz mánisi
awısqanda adam, buyım hám qubılıs ıń belgile i-kólemi, o nı, ú i, há eke i hám sapasına
iyka lanıp ekinshi bi buyım salıs ı ıladı. Me a o alıq usıl menen sóz mánisi awısqanda
iyka ǵı úsh ak o negizge alınadı: 1. Nege salıs ı ıladı? 2. Ne salıs ı ıladı? 3. Qanday
uqsaslıq belgile ine qa ay salıs ı ıladı? Me a o izaciyada usı úsh elemen qa ań saqlanıwı
zá ú .
Po . E.Be dimu a o házi gi qa aqalpaq ilindegi me a o ala dıń úsh ipin kó se edi:
a) ulıwma xalıq ilindegi me a o ala , b) ulıwma xalıq ilinde qollanıla uǵın, bi aq
ob azlıq xa ak e ine iye me a o ala , ) kó kem sóz shebe iniń qálemine iyisli jeke s illik
me a o ala [5. 55-77.]
1. Ulıwma xalıq ilindegi me a o ala : ”Jáhansha” dás anınıń sózlik
qu amında ulıwma xalıq ilindegi me a o alıq usıl menen awısqan sózle jiyi ushı asıp
o ı adı:
Ilim jolına úsip, oqıyman dep bi juwap ay adı (12-be )
Búlbúl qonǵan Jáhanshanıń gúline (15-be )
Adam shıdamaydı ilim o ına (17-be )
Ba ıp bulaq basına (55-be )
Ó i ik dep waq, bolmasın kewli a (56-be )
Soldı masın sendey má iń gúlini (60-be )
Qay pas emi bilekli,
Ózi na day jú ekli,
Bes júz jigi ba edi (63-be )
Bul mısalla daǵı “o ” sózi, bi inshiden, “jana uǵın o ” degen mánini ańla sa,
ekinshiden “ilim o ı” degen mánini ańla adı: Adam shıdamaydı ilim o ına (17). “Bas”
sózi, bi inshiden “adamnıń bası” degen mánini ańla sa, ekinshiden “bulaq bası” degen
úsinik i ańla adı: Ba ıp bulaq basına (55). “Gúl” sózi bi inshiden, “baǵdıń gúli” degen
mánini ańla sa, ekinshiden “má iń gúli” degen mánini ańla adı: Soldı masın sendey
má iń gúlini (60). Bul mısalla daǵı ekinshi mánile i me a o alıq usıl menen awısqan
mánile .
276
2. Ulıwma xalıq ilinde qollanıla uǵın, bı aq ob azlılıq xa ak e ge iye
me a o ala : “Jáhansha” dás anınıń ilinde ulıwma xalıq ilinde de jumsala uǵın, bı aq
awızeki poe ikalıq ilge án bolǵan ob azlılıq xa ak e ge iye me a o ala da jiyi
qollanılǵan:
Siz qay je den kelgen bul elge a ıslan? (28-be )
Gúlxáseljan, be iń o ay janadı (30-be )
Xesh pi peydi jaman sózdiń ja ası (31-be )
Sóylegen sózle iń sheke menen bal (31-be )
Jaqsınıń kewilijaz benen báhá (31-be )
Kózle i o shashadı (34-be
Qızıl júzi soladı (36-be )
Jaqsınıń sózle i bola sheke - pal(43-be )
Ba sańdushpanla dıń ishi janadı (56-be )
Seni kó se dushpan kewli janadı (56-be )
Kewli asıp ba ı dıń (56-be )
Má iń kózi janadı (56-be )
Qızıl gúlle ashılǵan,
Iyisi dú -dú shashılǵan (56-be )
Kóki ek e á man qalmay óle -ek (58-be )
Shı ayı buzılıp, jú ek bawı ı ezilip, Jahanshaǵa qa ap (60-be )
Gúnalınıń qanın iship oyadı (60-be )
Ashıq bolǵan ıshqı o ına janadı (64-be )
Bul mısalla daǵı qay je den kelgena ıslan?, be iń o ay janadı, sózdiń ja ası,
sózle iń sheke menen bal, kewilijaz benen báhá , Kózle i o shashadı, sózle isheke - pal,
ishi janadı, kewli janadı, Iyisi dú -dú shashılǵan, Shı ayı buzılıp, qanın iship oyadı,
ıshqı o ına janadısózle iulıwma xalıq ilinde qollanıla uǵın, bi aq ob azlıq xa ak e ine iye
me a o ala bolıp abıladı.
Ádebiya la :
1. Abdinazimo Sh. Ling o olklo is ika. - Tashken : «Sano-s anda », 2018.
2. Allanaza o E. Qa aqalpaq ilinde me a o ala din s illik qollaniliwi. –Nokis: 2022.
3. Абдиназимов Ш. «Қырық қыз» дәстанының лексикасы». Кандидатлық диссертациясы.
Нөкис. 1992.
4. Абдиназимов Ш. «Бердақ шыгармалары тили» - Тошкент «Фан», 2016.
5. Бердимуратов Е. Хазирги заман қарақалпақ тилинин лексикологиясы. Н. 1968.
6. Қарақалпақфолклоры. 100 томлық. (43-том). –Нөкис: Илим, 2012. – 439 б
