283
SH.SEYTOVTÍŃ «XALQABAD» ROMANÍNDA SINONIMLERDIŃ
QOLLANÍLÍW ÓZGESHELIKLERI
Tu dímu a o a M.Sh.
ilologiya akul e iniń 4-ku s s uden i
Pa ullae a G.S.
ilologiya ilimle iniń kandida ı, docen
Ájiniyaz a ındaǵı NMPI
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17704251
Jámiye e adamla dıń bi -bi i menen piki alısıw, qa nasıw p ocesi sóz já deminde
iske asadı. Sózle den gáp qu aladı, gáp a qalı biz piki imizdi ekinshi bi ewge je ke iw
múmkinshiligine iye bolamız. Sóz ilde kommunika i lik xızme a qa ıp ǵana qoymas an,
al emocionallıq-eksp essi lik xızme e a qa adı. Há qanday sózdiń boyına ózine án
máni boyawı jámlengen. Bul ná se dúnyadaǵı hádiyse hám qublısla ǵa óz qa nasımızdı,
kózqa asımızdı bildi iwde oǵada áhimiye ke iye. Sonlıq an da E.Be dimu a o : «Ay ayın
ya jazayın degen piki di múmkin bolǵanınsha anıq hám sulıw e ip, ıńlawshı hám
oqıwshını qanaa landı ǵanday dá ejede je ke iw adamnıń sóylew hám jazıw
p ocessindegi aldına qoyǵan maqse i. Biz ba lıq waqı a usı ná sege e iksiz ú de kewil
awda amız, óz leksikamızdan olıq hám ıqshamlı ú de paydalanıwǵa ı ısamız. Óz
piki imizdi ekinshi bi ewge anıq kó kem hám ó ki e ip je ke iwde sinonimle ay ıqsha
áhmiye ke iye»-dep jazadı.
Adamla dıń dúnya qubılısla ı hám hádiysele i haqqındaǵı úsiniginiń keńeyiwi,
awajlanıwı soǵan sáykes ildiń leksikasında mániles sózle diń payda bolıwına alıp
keledi. Mısalı: Áske jigi le di iyegen qayıq aǵadan ıqqa qa ay shıqqan edi (15-be ). Bul
gáp egi iyegen sózin alıp qa ayıq. Tilimizde bul sóz benen mániles júklengen,
mingizgen, a qan sıyaqlı sózle ba . Usı sózle diń há qaysısı da belgili bi za ıń
há eke lik belgisin bildi e aladı, ola dıń ba lıǵıda adamla dıń u mıs p ocesindegi
bayqawla ı ná iyjesinde payda bolǵan mániles sózle den esaplanadı. Qa aqalpaq ilinde
de bunday sózle dúnyanı anıw, dúnyadaǵı qubılısla dı, onıń geypa a anıs emes
á eple in úy eniwdiń, anıqlawdıń awajlanıp ba ıwına baylanıslı bolǵan sinonim
sózle den iba a . Bul sózle di qálegen je de bi in-bi i almas ı ıp, bi iniń o nına bi in
qollanıp ke e be e uǵın sózle dep qa awǵa bolmaydı. Ola bi -bi i menen ek mánisi
sáykesliligi menen ǵana bi lesedi, al endi sol o aq ulıwma máni ola dıń há qaysısında
há qanday ózgeshelikke iye bolıp keledi. Máselen, dawıs ses, ún degen sózle bi -bi i
menen mánilesligi boyınsha bi lesip u . Ola dıń ulıwma mánisi o aq. Solay da bolsa
bi inde ba máni ay ıqshalıǵı ekinshsinde abılmay uǵını júdá anıq seziledi. Mına
284
mısalla dı qa ayıq: Po oxod ıń pá iginen suwdı gú egen ses i esi ilip u adı (16-be ).
Áske le diń mázi-may am bolıp kúlisip ba a ı ǵan ǵawı lısı, qosıq ay qan dawısla ı ǵana
emeski esi iledi (17-be ).
Joqa ıdaǵı dawısı, ses i, ǵawı lısı degen sinonimle qansha mániles bolsa da, ola
bi -bi inen qandayda bi máni boyawı, ózgesheligi menen ayı ılıp u adı. Bul sinonim
a lıqla sóylew p ak ikasında sózle ine u aqlı eyille di alap e iwi menen de ayı ılıp
u adı. Máselen, «únińdi óshi », «ses ińdi óshi » dep ay amız da, «dawısıńdı óshi » dep
ay ıw sóylew no mala ına sáykes kelmeydi. Sonday-aq «ses ińe suw quyıldı ma» degen
azeologiyalıq sóz dizbegi ba , bi aq «dawısıńa suw quyıldı ma» desek bu ınnan
qáliplesken sóylew no mala ın buzǵan bolamız.
Qa aqalpaq ilinde sinonimle mánilik jaq an de lik bi dey, bi aq bi -bi inen
qanday da bi belgisi a qalı ajı a ıla uǵın, o ması jaǵınan há qıylı yaki onnan da kóp
sózle den iba a . Mısalı: Nuw qa aǵay qamısla dıń sáwlesi kúnge úsip, onıń jiyeginde
u ǵan adamla ǵa as ında aǵı da qamıslıq ba day kó inedi (125-be ). Kóldiń bi she inde,
jup-jubı menen ó aqquw jayılıp, kóldiń jaǵasındaǵı ósken shıyqıldawıq ı jep bi -bi ine
qa ap moyınla ın sozıp, naz e kendey boldı (321-be ).
Bul mısalla daǵı «jiyeginde, she inde, jaǵasında» degen úsh sózdiń ay ılıwı há
ú li seslik qu ılısqa iye, solay da mánile i de lik bi dey. Usı úsh sózdiń qaysısın ay sań
da bi mánini úsineseń, degen menen há sózdiń boyına singen ay ıqshalıq sezilip u adı.
Mine, sóz mánisindegi usı jaǵday adamla dıń u mıs p ak ikasında óz a a piki alısıwında
sinonimdi ańlap onnan o ınlı paydalanıwǵa múmkinshilik be edi. Qaysı ildi alıp
qa asań da onıń sóz qu amındaǵı sinonimlik baylanısına qa ap, sol ildiń qaysı dá ejede
awajlanǵanlıǵı uw alı piki jú giziwge boladı, óy keni ilde sinonimle diń kóbeyiwi bul
ildiń a iyxıy awajlanıw dá ejesi menen ikkeley baylanıslı. Házi gi dáwi degi
qa aqalpaq ádebiy ili uw alı da biymálel joqa ıdaǵı piki di ay ıwǵa boladı. Bi aq
ilimizde qollanılıp jú gen sinonim sózle mánilik ózgesheligi, qu ılısı boyınsha bi dey
emes ola bi -bi inen ayı ılıp u adı.
Tu mıs shınlıǵın kó kem shınlıqqa aylandı ıwda sinonim sózle úlken ol oynaydı.
Sebebi, ola kó kemlew qu alla ınıń bi i sıpa ında xızme e edi. Sonlıq an ola kó kem
shıǵa mala leksikası ushın ay ıqsha áhmiye ke iye, óy keni sinonimle di du ıs ańlaw,
ola dı óz o nında shebe paydalanıw a qalı piki ob azı úylesimli dó eydi. Bul ná se óz
gezeginde ay ılayın degen oydıń anıq je ke iliwine sebepshi boladı. Mısalı:
- Hámmeniń de balası ózine áshi epi. (59-be ).
Bul mısalda jazıwshı á epinen, áshi epi degen sóz shebe lik penen awıp
qollanılǵan. Máselen, áshi epi dewdiń o nına jaqsı kó edi, dep qollanıw múmkin edi,
bi aq dáslepkidey kúshli ob azlı bolıp shıqpas edi. Sonlıq an jazıwshı sózle a asındaǵı
285
máni ay ıqshalıǵın olıq esapqa alǵan halda ola dı óz shıǵa masınıń leksikasına du ıs
endi ip o ı . Bunday mısalla dı omannan kóplep kel i iwge boladı. Mısalı: Onıń shı ayı
bop-boz bolıp ke i. Ózi de sınaqqa úskenin sezedi. Onıń qa sı aldında asıwı kóp dumanlı
aw buldı ap u ǵanday elesledi. Ol qáy se de sansız ó kelden ó ip, asqa shıńla dı asıp sol
awdıń óbsine je pegenshe sınaq an ó e almasın bildi. Onıń boyında kúsh-quwa
asqınladı. Jedelin oplap, shıńǵa ó lew ushın bekkem belin buwdı (59-be ).
Bul mısalla dan kó ip ó kenimizdey, shı ayı, sınaq, asıwı, ó kel, asqa , asqınlaw
sinonimle i jazıwshı á epinen du ıs ańlanǵan hám qollanǵan. Máselen, shı ayı o nına
u i, sınaq o nına ekse iw, asıw o nına ó iw, asqa o nına biyik, bálen , asqınlaw
o nına olıw, kóbeyiw dep e qollanǵanda bola edi. Bi aq dáslepkidey ási li, ob azlı
bolıp shıqpas edi.
Demek, jazıwshı sinonimle di qollanıwdı shebe lik penen du ıs ańlay bilgen.
Shıǵa mada u aqlı sinonimle ; shá li yaki kon eks lik sinonimle ; sonday-aq s illik
sinonimle de o ınlı qollanılǵan. E iniń kelbe ine igilip qa ap edi, «gáp iń shını sol»
degendey úne ip u eken. (59-be ). Onıń shı ayı bop-boz bolıp ke i. (59-be ). Ayday
júzine ay ılmas ay qalıń shi kew shımıldıǵı ús i. (17-be ). Mısalla daǵı «kelbe , shı ay,
júzi» degen sinonim da a u ǵanda da, kon eks e de bi iniń o nına bi i qollanıla be edi,
shıǵa mada bunday u aqlı sinonimle júdá keń o ın alǵan.
Úyde sandıqqa súyenip, oshaq basında osha ılıp, úne ip, sa ǵayıp o ı ǵansha-
deydi ol kelgenle ge-kópshilik iń ishinde bolsańız kewil kó e esiz (70-be ). Uwayımdı
umı asız, qoldan kelgenshe já dem be esiz (70-be ). Mısalla daǵı sa ǵayıp, uwayım degen
sózle belgili bi kon eks e ǵana sinonim bolıp kele aladı, al jeke u ǵanda uw a mánile i
menen bi sinonimlik qa a da qu awǵa bolmaydı, bunday sózle diń sinonimlik qásiye i
shá li hám belgili bi kon eks e ǵana anıq kó inedi, sol sebepli kon eks lik sinonimle
sanaladı. Mısalı:
Gúde úzsem de jas nasha dıń bax ına kesi bolmay, uxsa be emen dep jú edim
(25-be ). Bul mısaldaǵı «kesi » degen sóz awızeki sóylew iline án, al osqınlıq sıyaqlı
sinonimle jazba ilde ak i qollanıladı. Degen menen ola awızeki sóylew iline án
leksikalıq elemen le den esaplanadı.
Romandı oqıp o ı ıp ek jazıwshınıń óziniń jazba s iline án sinonimle di de
ushı a ıwǵa boladı. Mısalı: Uzaq ómi di qı shın e i (40-be ). Al oylasayıq, seniń
múddáń ne? - dep ózine salmaq aslap, aǵı i kildi (40-be ). Mısalla da kó genimizdey,
jazıwshı óz dó e pesinde qı shın, múddáń degen sózle paydalanǵan.
Bunda qı shın-qısqa, múddáń-maqse iń, niye iń, sa sańkesek-qıynalıw degen
sózle menen sinonimlik qa a dúzedi.
286
Sinonimle qu ılısı jaǵınan da ay ıladı. Sinonim bi sózden de, bi neshe sózden de
u ıwı múmkin. Usıǵan baylanıslı ola da a hám qosa lı sinonimle bolıp eki opa ǵa
bólinedi. Da a sinonimle ge bi sózden u a uǵın sinonimle ki edi. Mısalı: Sonı izlep
bi az je ge asıp ke ip joldan adasıppız (48-be ).
Joqa ıdaǵı mısaldaǵı kóp hám bi az sinonimle i óz a a sáykes ú de da a
sinonimle bolıp esaplanadı. Tolqınlaǵan qa a shash ıń ó imi jayılıp kók jelkesin basıp
ol ı ıp u dı (16-be ).
Qosa lı sinonimle eki hám onnan da kóp sózle den u adı. Mısalı:
Ol da kewil olǵanday: - qanday jaqsı qosıq dep qayıqqa u ǵan olqınnıń a asında
eskek i esiw menen boldı (40-be ).
Bul mısaldaǵı kewli olǵan degen sóz, sonday-aq kúndelikli u mısımızda
qollanıla uǵın qo ıq ı sóziniń mánisin be e uǵın óbe shashı ik u dı degenge usaǵan
sinonimle de qosa lı sinonimle dep a aladı.
Bul máhálde asaw olqın paseńlep ınǵanday boldı (41-be ).
Bul mısaldaǵı uwlaǵan olqın - asaw olqın sinonimle i eki hám onnanda sóz
dizbeginen dúzilgen qosa lı sinonimle bolıp esaplanadı.
Qa aqalpaq ilinde sinonimle sóz shaqapla ı kózqa asınan alıp qa aǵanda há ú li
sóz shaqapla ın óz ishine ala uǵının kó iwge boladı.
Mısalı: Mańlay-peshana, kásip-ká , o ın-mákan- a lıq sózle den, sulıw-shı aylı-
kó kem-gózzal- kelbe lik sózle den, qa aw-kóz igiw-náze salıw - eyil sózle den,
mudamı-bá hama-bá qulla-ás e-jay-asıqpay - áwish sózle den, gúllán-ba lıq-pú kil-bá i-
almasıq sózle den jasalǵan hám aǵı basqa sinonimlik qa a la belgili bi sóz shaqabınıń
ishinde ǵana payda boladı. Máselen, a lıq an bolǵan bi sinonimlik qa a ǵa ekinshi bi sóz
shaqabınan sinonimle diń ki iwi yamasa ekinshi bi sóz shaqabınan u a uǵın sinonimlik
qa a ǵa a lıq an jasalǵan sinonimniń ki iwi múmkin emes. Sinonimle diń bi qásiye in
ola dıń mánilesligi a asındaǵı baylanıs an uwǵan qásiye dep úsiniwge boladı. Tildiń
basqa da qubılısla ı sıyaqlı sinonimle de qalay bolsa solay payda bola be meydi.onıń
belgili bi ózine án nızamlılıqla ı ba .
Ádebiya la :
1. Бердимуратов Е. Ҳәзирги қарақалпақ тили, лексикология, Нөкис, 1994.
2. Ш.Сейтов. Халкабад. Нокис, 1993.
3. Қалендеров М. Қарақалпақ тили синонимлериниң қысқаша сөзлиги, Нөкис, 1990.
4. Қалендеров М. Қарақалпақ тилинде синонимлер, Нөкис, 1985.
