299
DÓRETIWSHILIK MEKTEPLERINDE ANA TILIN OQÍTÍWDÍ ELE DE
JETILISTIRIWGE QARATÍLǴAN IS ILAJLAR
Kazimbe o a Ziyua Maxse bae na
.i. .d.(PhD), Ájiniyaz a ındaǵı pedagogikalıq ins i u ı dok o an ı (DSc),
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17704352
Anno aciya. Bul maqalada Ózbeks an Respublikasında Mek epke shekemgi hám mek ep
bilimlendi iw minis ligine qa aslı Qánigeles i ilgen bilimlendi iw mákemele i agen ligi qu amındaǵı
dó e iwshilik mek eple indegi ana ili hám ádebiya ı pánle in oqı ıwdı jańa zamanagóy basqıshqa alıp
shıǵıw ushın islenip a ı ǵan qa a is-ilajla hám ola dıń ná iyjele ine sholıw jasalǵan.
Tayanısh sózle i: qánigelik pánle , dó e iwshilik mek ebi, inno aciya-pedagogikalıq usıl, sın
piki lew, shebe lik sabaǵı, indi iduallıq.
Аннотация. В данной статье рассматриваются меры, принимаемые для поднятия
преподавания родного языка и литературы на новый современный уровень в творческих школах
системы Агентства специализированных образовательных учреждений при Министерстве
дошкольного и школьного образования, и их результаты.
Ключевые слова: профильные дисциплины, творческая школа, инновационно-
педагогический метод, критическое мышление, мастер-класс, индивидуальность.
Anno a ion. This a icle examines he measu es aken o aise he eaching o na i e language and
li e a u e o a new mode n le el in c ea i e schools o he Agency o Specialized Educa ional
Ins i u ions unde he Minis y o P eschool and School Educa ion, and hei esul s.
Key wo ds: specialized disciplines, c ea i e school, inno a i e pedagogical me hod, c i ical
hinking, mas e class, indi iduali y.
Qánigeles i ilgen bilimlendi iw mákemele i agen ligi o a a nawlı bilimlendi iwdiń
eń áhmiye li buwını bolıp, oqıwshıla dıń akademiyalıq aya lıǵı hám ola dıń in ellek ual
awajlanıwında sheshiwshi ol oynaydı. Agen lik qu amındaǵı P eziden ,
qánigeles i ilgen, ayanısh qánigeles i ilgen mek eple , spo hám dó e iwshilik
mek eple i ú li baǵda da oqı ıw sis emasın ámelge ası ıp, zamanagóy álim s anda la ın
keń ú de ámeliya qa engizip ba maq a. Bul baǵda la Ózbeks an bilimlendi iw
sis emasınıń básekige shıdamlılıǵın ámiyinlep, onı jáhán álim s anda la ı menen
eńles i ip ǵana qoymas an, jas áwlad ıń sapalı hám ámeliy kónlikpele iyka ında bilim
alıwın ámiyinleydi. Ay ıp ó iw o ınlı, bi ǵana dó e iwshilik mek eple inde ana ili
páninen oqıwshıla ǵa sapalı hám ná iyjege baǵda lanǵan bilim be iw menen bi ge,
ola dıń dó e iwshiligin qollap-quwa lawǵa qa a ılǵan bi qansha is-ilajla hám joyba la
ámelge ası ılmaq a. Bul mek eple joqa ı bilim hám kónlikpele ge iye jasla dı aya lawǵa
qa a ılǵan bolıp, ola dıń akademiyalıq hám dó e iwshilik qábile le in maksimal dá ejede
awajlandı ıwǵa xızme e edi.
300
Qánigeles i ilgen bilimlendi iw mákemele iniń ná iyjeli oqıw hám oqı ıwın
qáliples i iw hám awajlandı ıw mámleke siyasa ınıń baslı maqse le iniń bi i esaplanadı.
2019-jıl 26-noyab de qabıl e ilgen “Zamanagóy mek eple di shólkemles i iw is-ilajla ı
haqqında”ǵı qa a ǵa muwapıq, 2021-jılǵa shekem mek eple diń keminde 3 p ocen in,
2025-jılǵa shekem 20 p ocen in hám 2030-jılǵa shekem 50 p ocen in zamanagóy
mek eple ge aylandı ıw ejeles i ilgen [1]. Usı qa a iyka ında búgingi kúnge kelip
belgilengen bilimlendi iw mákemele i ekons ukciyadan shıǵa ıldı, jańadan qu ıldı hám
qu ılmaq a. Bi qansha dó e iwshilik mek eple i jańadan salınıp, ola da zamanagóy
bilimlendi iw sis eması engizilmek e.
Ózbeks an Respublikası P eziden iniń 2021-jıl 19-iyuldegi PQ-5188-sanlı [2]
qa a ında qánigeles i ilgen mek eple jumısın jáne de awajlandı ıwǵa qa a ılǵan is-ilajla
belgilengen. Usı hújje iyka ında Ózbeks an Respublikası Mek epke shekemgi hám
mek ep bilimlendi iwi minis ligi qu amındaǵı Qánigeles i ilgen bilimlendi iw
mákemele i agen ligi sis emasındaǵı mek eple de sapalı bilim be iw, basqa ıwdı ele de
awajlandı ıw, ma e iallıq- exnikalıq bazasın bekkemlew boyınsha belgilengen jumısla
ámelge ası ılmaq a. Sonday-aq, ana ili hám ádebiya ı baǵda ına qızıǵıwshı, alan lı hám
bilimli jasla dı anıqlaw, ańlaw hám ola dı je ekshi pedagogikalıq exnologiyala
iyka ında je ilis i iwge óz aldına i iba qa a ılǵan. Bul bolsa, dó e iwshilik mek eple inde
ana iline qızıǵıwshı jasla dıń oplanıwı hám qa aqalpaq ili hám ádebiya ı o alıǵınıń
payda bolıwına sebep boldı. Ana ili hám ádebiya sabaqla ınıń ba ısın inno aciylıq
qa nas a shólkemles i iw, oqıwshıla dıń dó e iwshilik hám sın piki lew kónlikpele in
awajlandı ıw ushın sha aya ja a ıp be di.
Dó e iwshilik mek eple inde bilim sapası hám onı qadaǵalaw ıǵız baylanıslı ú de
jolǵa qoyılǵan bolıp, qánigelik pánle di oqı ıwda bilim be iwshi oqı ıwshınıń hám bilim
alıwshı oqıwshınıń da jeke piki hám kózqa asla ı inaba qa alınıp o ı ıladı.
Ózbeks an Respublikası Minis le Keńesiniń 2020-jıl 11-ma aǵı “Dó e iwshilik
mek eple i hám qánigeles i ilgen mek eple iske ligin jáne de je ilis i iw haqqında”ǵı
141-sanlı [3] qa a ına muwapıq I.Yusupo a ındaǵı dó e iwshilik mek ebi Qa aqalpaq
mámleke lik uni e si e i hám Ózbeks an mámleke lik xa eog a iya akademiyası
á epinen a alıqqa alındı. Usı múnásibe penen a alıq oqıw o ınla ına qánigeliginen kelip
shıǵıp mek epke joqa ı oqıw o nınıń ilologiya hám ádebiya baǵda ındaǵı áji iybeli
p o esso -oqı ıwshıla ın shebe lik sabaqla ın ó iwge baǵda law, magis lik hám ilimiy
dá ejesi ba bolǵan kad la sanın kóbey iw, álim p ocesine inno aciya-pedagogikalıq usıl
hám exnologiyala dı engiziwdiń ilimiy iyka la ın jáne de bekkemlew ilajla ın kó iw,
joqa ı klass oqıwshıla ın qánigelik pánle i boyınsha joqa ı oqıw o ınla ında oqıwın
dawam e i iwge baǵda law, oqıwshıla dıń dó e iwshiligin awajlandı ıwda bi ge
301
islesiwdi jolǵa qoyıw apsı mala ı be ildi. Házi gi kúnge kelip bul qa a olıq o ınlanıp,
usı qa a iyka ında qánigelik pánle (qa aqalpaq ili hám ádebiya ı, inglis ili) eki opa ǵa
bólip oqı ılmaq a. Sonday-aq, oqıwshıla da ana iline, dó e iwshilikke bolǵan
qızıǵıwshılıq ı kúshey iw maqse inde sóylew mádeniya ı, xalıq awızeki dó e iwshiligi,
ádebiy p ocess, ádebiya qaǵıydala ı, publicis ika, eks ologiya, d ama u giya sıyaqlı
sabaqla ó ilmek e.
Finlyandiya bilimlendi iw sis eması o aylasqan basqa ıw sis eması menen ajı alıp
u adı. Bul sis emada bilimlendi iw hám mádeniya minis ligi ulıwma s a egiyanı
belgileydi, bi aq Milliy álim agen ligi ǵá ezsiz ú de bilimlendi iw s anda la ın islep
shıǵadı hám ámelge ası adı. Finlyandiya bilimlendi iw sis eması eńlik, biypul álim,
indi iduallıq, ámeliylik, isenim, e kinlik sıyaqlı belgile i menen ajı alıp u adı [4:98].
Házi gi kúnde dó e iwshilik mek eple i menen mádeniya minis ligi wákille iniń bi ge
islesiwiniń jolǵa qoyılıwı, Finlyandiya bilimlendi iw sis eması úlgisinde ámelge
ası ılmaq a. Ak yo lıq dóge egi shólkemles i ilip, Qa aqalpaqs an ele adiokompaniyası
hám baspasózle menen bi ge islesiw shá namala ına qol qoyılǵan, bi gelik e kóplegen
is-ilajla ámelge ası ılmaq a.
Bilimlendi iwdi jolǵa qoyıw hám sis emaǵa úsi iwde AQSh hám Finlyandiya
mámleke le iniń há eke le i eki ú li bolsa da, bul eki mámleke iń de iyka ǵı maqse i –
bilimlendi iw sapasın awajlandı ıw boldı. AQSh a inanslıq jaq an ámiyinlew hám
exnologiyalıq in adúzilis kúshli bolsa, Finlyandiyada pedagogikalıq e kinlik hám
isenim p inciple i áhmiye li o ın u adı [5:140]. Solay e ip, ná iyjeli bilimlendi iw
sis eması ek ǵana inanslıq esu sla ǵa emes, al isenim, inno acion qa nas jasaw hám
pedagogikalıq e kinlikke de iyka lanıwı ke ek.
2024-jıl 1-ap elde kó kem ádebiya hám basqa dó e iwshilik a awla ına mehi
qoyǵan alan lı jasla dı ańlaw hám á biyalaw, ola dıń dó e iwshiligin awajlandı ıw,
keleshek e ádebiya hám kó kem óne , ǵalaba xaba qu alla ı ushın múnásip kad la dı
aya law, milliy ózligimiz, ana Wa anımız hám xalqımızǵa sadıq dó e iwshile diń jańa
áwladın kamalǵa kel i iw maqse inde Ózbeks an Respublikası P eziden iniń
“Dó e iwshilik mek eple i iske ligin jáne de je ilis i iw is-ilajla ı haqqında”ǵı PQ-147-
sanlı qa a ı qabıl e ildi. Usı qa a iyka ında ómendegi is-ilajla ámelge ası ılmaq a:
1. Ózbeks an Jazıwshıla Awqamı menen bi ge islesiw jolǵa qoyıldı;
2. jámiye lik hám dó e iwshilik á ep en belsendi, keń jámiye shilik o asında
abı ayǵa iye sóz shebe le i hám xalqımızǵa anılǵan insanla qa nasında
shebe lik sabaqla ı ó ilip ba ılmaq a;
3. jáhán ádebiya ı klassik shıǵa mala ın kó kem awda ma islew maqse inde “Jas
awda mashıla ” klubla ınıń jumısla ı jolǵa qoyıldı;
302
4. há jılı eki e oqıwshıla dıń “Dó e iwshilik baǵınan gúldás e” a lı oplamla ın
baspadan shıǵa ıw jolǵa qoyıldı;
5. oqıwshıla da á biyalıq, jámiye lik-emocionallıq hám es e ikalıq alǵamın
awajlandı ıw maqse inde “Súw e lew óne i hám sızıw” pánle iniń iyka ında
“Kó kem óne ” (ART) páni oqıw saa la ına ki gizildi;
6. oqıwshıla dıń jasalma in ellek hám obo o exnika baǵda ına qızıǵıwshlıǵın
qollap-quwa law hám ola dıń ja a ıwshılıq kónlikpele in qáliples i iw
maqse inde 7,9-klasla dıń “Texnologiya” páni o nına Robo o exnika iyka la ı
ó ilip baslandı;
7. 10,11-klasla dı ejissyo já demshisi, ejissyo assis en i, gid, edak o ,
es a a o , dizayne lik .b. sıyaqlı kásiple ge baǵda law maqse inde ola ǵa
“Ak yo lıq óne i” páni oqı ılıp baslandı;
8. há jılı “Meniń bi inshi ki abım” joyba ı iyka ında há bi dó e iwshilik
mek ebinen keminde eki oqıwshınıń dó e iwshilik jumısla ı oplamı basıp
shıǵa ıla basladı;
9. dás ú iy ó ke ile uǵın “Zomin semina i”nda há bi dó e iwshilik mek ebinen
keminde 5 dó e iwshi oqıwshıla dıń qa nasıwı ámiyinlenbek e;
10. xaba hám ǵalaba kommunikaciyala agen ligi á epinen há bi dó e iwshilik
mek ebi “Tú kiy ádebiya dú danala ı” a lı 100 omnan iba a ki apla oplamı
menen ámiyinlendi;
11. a alıqqa alǵan joqa ı oqıw o ınla ı á epinen há jılı belgili shaxsla a ı menen
baylanıs ı ıp ańlaw hám olimpiadala shólkemles i ilmek e;
12. dó e iwshilik mek eple in awajlandı ıwdıń maqse li kó se kishle iniń 2027-
jılǵa shekemgi jol ka ası islep shıǵıldı.
Paydalanılǵan ádebiya la dizimi:
1. Ózbeks an Respublikası P eziden iniń 2019-jıl 26-noyab degi PQ-4537-sanlı qa a ı
2. Nızamshılıq maǵlıwma la ı milliy bazası, 19.07.2021-y., 07/21/5188/0687-son; 15.04.2022-y.,
06/22/106/0314-son; 31.05.2023-y., 06/23/79/0302-son.
3. Ózbeks an Respublikası Minis le Keńesiniń 2020-jıl 11-ma aǵı 141-sanlı qa a ı
4. Ib agimo Sh. Finlyandiya a O‘zbekis onda a‘lim izimini si a ini solish i ma axlili. Mias o
P zyszłości Kielce 2022. –348 b.
5. To‘ aye R., Abilo S. P o essional a’lim izimida inlandiya aj ibasini qo‘llash a zallikla i.
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal. VOLUME 3 | SPECIAL ISSUE 4 | 2024.
