313
SANLÍ BILIMLENDIRIW TEXNOLOGIYALARÍNÍŃ OQÍWSHÍ
LEKSIKASÍNA TÁSIRI
Ka ama dino a Gawha Tayı o na
Ajiniyaz a ındaǵı NMPI ayanısh dok o an ı
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17704416
Anno aciya: Bul maqalada sanlı bilimlendi iw exnologiyala ınıń oqıwshıla dıń sózlik baylıǵın
a ı ıwdaǵı o nı, leksikalıq kompe enciyanı awajlandı ıwda jasalma in ellek , mul imedia hám
in e ak i pla o mala dı qollanıw ná iyjesi allanadı. Sonday-aq, oqıwshıla dıń óz be inshe sóz
úy eniw, sózlik baylıǵın ası ıw hám kommunika i lik qábile in awajlandı ıwdaǵı sanlı qu alla dıń
imkaniya la ı sáwlelendi iledi.
Tayanısh sózle : Sanlı bilimlendi iw, leksikalıq awajlanıw, jasalma in ellek , in e ak i
exnologiyala , sóz baylıǵı, mul imedia, onlayn bilimlendi iw.
Аннотация: В данной статье анализируется роль цифровых образовательных технологий
в повышении словарного запаса учащихся, а также результаты использования искусственного
интеллекта, мультимедийных и интерактивных платформ в развитии лексической
компетенции. Также отражаются возможности цифровых инструментов в самостоятельном
изучении слов, повышении словарного запаса и развитии коммуникативных способностей
учащихся.
Ключевые слова: цифровое образование, лексическое развитие, искусственный интеллект,
интерактивные технологии, словарный запас, мультимедиа, онлайн-образование.
Anno a ion: This a icle analyzes he ole o digi al educa ional echnologies in inc easing
s uden s' ocabula y and he e ec i eness o using a i icial in elligence, mul imedia, and in e ac i e
pla o ms in de eloping lexical compe ence. Fu he mo e, he possibili ies o digi al ools o s uden s'
independen ocabula y acquisi ion, ocabula y en ichmen , and he de elopmen o hei
communica ion skills a e highligh ed.
Keywo ds: Digi al educa ion, lexical de elopmen , a i icial in elligence, in e ac i e echnologies,
ocabula y, mul imedia, online educa ion.
Búgingi kúnde bilimlendi iw sis emasında sanlı exnologiyala dı qollanıw, oqıw
p ocesin ná iyjeli shólkemles i iwdiń áhmiye li ak o ına aylandı. Oqıwshıla dıń il
baylıǵın a ı ıw, ola dıń sózlik qo ın keńey iw hám sózle di du ıs qollanıw qábile in
awajlandı ıwda sanlı bilimlendi iw exnologiyala ı úlken áhmiye ke iye.
Zamanagóy sanlı o alıq a oqıwshı ek ǵana muǵallim menen emes, al jasalma
in ellek iyka ındaǵı in e ak i baǵda lamala , onlayn pla o mala hám mul imedia
qu alla ı menen de belsene baylanıs a boladı. Bul bolsa oqıwshınıń leksikasınıń a ıwına
xızme e edi.
Sońǵı jılla ı Cha GPT, G amma ly, DeepL, Replika, Claude sıyaqlı jasalma in ellek
iyka ında isley uǵın qu alla dıń oqıw p ocesine ki ip keliwi, ola dı oqı ıwda, bahalawda
hám indi idual bilim alıwdı shólkemles i iwde ná iyjeli qollanıw imkaniya la ı ba ǵan
sayın a ıp ba maq a. Bul qu alla já deminde oqıwshıla da e kin piki lew, ez maǵlıwma
314
abıw, jazba hám awızeki sóylewdi je ilis i iw, g amma ika hám awda ma kónlikpele in
awajlandı ıw múmkin. Solay bolsa da, bul exnologiyala dan ná iyjeli paydalanıw ushın
qánigele den jasalma in ellek kompe enciyası qáliplesken bolıwı zá ú . Bul
kompe enciya ek exnikalıq kónlikpele menen emes, al me odikalıq piki lew, ádep-
ik amlılıq qa nas, sın kózqa as an piki lew hám zamanagóy bilim be iw qu alla ın ańlap
qollanıw kónlikpesi menen ıǵız baylanıslı.
Bilim be iwdegi in o maciya-kommunikaciya exnologiyala ı iyka ında ja a ılgan
elek on bilim be iw esu sla ın awajlandı ıw endenciyala ın esapqa alıp, B.E.
S a ichenko ómendegile di a ap ó edi: «In o maciya-kommunikaciya exnologiyala ı
bilimlendi iwiniń mazmunı, oqıw p ocesinde paydalanıw múmkin bolgan zamanagóy
in o maciya exnologiyala ınıń jaǵdayı hám ola dıń awajlanıw pe spek i ala ın
úsiniwden kelip shıǵıp anıqlanıwı ke ek» [5].Búgingi kúnde oqıw ba ısında keń
qollanılıp a ı gan zamanagóy bilim be iw exnologiyala ı (Web 3.0, i ual bilimlendi iw
o alıqla ı, onlayn oqıw ku sla ı hám basqala ) menen bi qa a da mobil qu ılmala la da
in o maciya-kommunikaciya exnologiyala ın awajlandı ıwdıń zamanagóy
bagda la ınan bi i esaplanadı. Ola dıń abzallıqla ı ómendegishe kó inedi [6]:
• a maq a jaylas ı ılgan hám onda saqlanıp a ı gan bilim be iw esu sla ınan
paydalanıp oqıw sabaqla ın (lekciya, ámeliy hám labo a o iya sabaqla ı, sonıń ishinde, óz
be inshe bilim alıw) shólkemles i iwde a nawlı kompyu e le menen úskenelengen
klassla alap e ilmeydi;
• paydalanıwshı bul exnologiyala dan óz imkaniya la ına qa ap, qálegen je de hám
qálegen waqı a paydalanıwı múmkin;
• óz be inshe bilim alıwdı kompyu e a qalı shólkemles i iwge zá ú lik qalmaydı,
onı Wi-Fi yamasa in e ne ba bolgan qálegen je de ámelge ası ıw múmkin;
• ke ekli maǵluwma la dı ez abıw imkaniya ı ba ;
• oqıwshıla da oqıw pánine hám ondaǵı ma e ialla ǵa bolǵan mo i aciyanıń a ıwı.
Usı kózqa as an qa aǵanda, oqıw sabaqla ında mobil exnologiyala dan
paydalanıwdı awajlandı ıw keleshegi bilimlendi iw sis emasın beyimlesiwsheńlik
p incipine iyka lanǵan, indi iduallas ı ılǵan bilimlendi iwge baǵda lanǵan halda
je ilis i iw zá ú ligin júzege kel i mek e. Bi aq, sonıń menen bi ge ómendegishe sınlı
piki bildi ilip kelinbek e. Ulıwma bilim be iw mek eple inde oqıw p ocesinde mobil
ele onla hám usıǵan uqsas basqa qu ılmala dan paydalanıwdı qadaǵan e edi. Bunı
pú killey du ıs dep bahalaw o ınsız, sebebi mobil oqı ıw me odla ı bilim alıwshıla dıń sóz
baylıqla ınıń keńeyiwine, eks li, dawıslı hám ideo kó inisindegi xaba la a qalı piki
alısıw, oqı ıwshı á epinen shólkemles i ile uǵın mobil so awnamala da qa nasıw,
sonday-aq, audi o iyadaǵı óz-a a baylanıs ı awajlandı ıw imkaniya ın be edi. Bul bolsa,
315
óz gezeginde, bilim alıwshıla a asındaǵı a ınshaqlıq ı, piki bildi iwden ózin she ke
alıwdı azay ıwǵa já dem be edi hám úy enilip a ı ǵan pánle ge bolǵan qızıǵıwshılıq ı
a ı adı.
Oqıwshı leksikasınıń awajlanıwı - bul onıń sózle di biliw, úsiniw hám ola dı du ıs
kon eks e qollanıw qábile i bolıp abıladı. Sanlı exnologiyala bul p oces i ómendegi
jolla menen kúshey edi:
Wo dwall, Lea ningapps pla o masında «Sinonimle di abıń» yamasa «Sózle di
juplas ı ıw» sıyaqlı shınıǵıwla oqıwshıla dıń sózlik baylıǵın jedelles i edi.
Quizle a qalı oqıwshıla óziniń jeke sózlik ka o ekasın ja a ıp, óz be inshe sózle
yadlaydı.
Cha GPT já deminde oqıwshı jańa sózle den iba a gáple dúzedi, sinonimle hám
an onimle di ámeliy qollanıwdı úy enedi.
YouTube bilimlendi iw kanalla ı yamasa podkas la a qalı oqıwshı ay ılıwı hám
kon eks i esi ip úy enedi.
Máselen: «Sinonim» eması ó ilgende lea ningapps. p og ammasında aya lanǵan
«mozayka» me odında aya lanǵan shınıǵıwdı o ınla ıw a qalı oqıwshıla da
sinonimle diń a ian la ın abıw a qalı sózlik baylıǵı keńeyedi.
h ps://lea ningapps.o g/display? =ppdp34 ya25 usı be ilgen QR kodın
skane e iw a qalı yamasa sil eme menen ki edi. Ná iyjede ómendegishe apsı ma úlgisi
payda boladı.
Bunnan basqa mul emiedia qu alla ınan súw e li apsı mala , es le , sóz
oyınla ınan paydalanıp apsı mala o ınla ıw oqıwshıa dıń sabaqqa qızıǵıwshılıǵın
hámde sózle di eslep qalıw kónlipele i qáliplesedi.
316
Sanlı bilimlendi iw exnologiyala ı oqıwshıla dıń leksikalıq awajlanıwında
áhmiye li o ın u adı. Ola oqıwshını sóz baylıǵın a ı ıw, óz be inshe islew, sóylesiwde
jańa sózle den belsene paydalanıw hám óz piki in anıq bayanlawǵa úy e edi.
Zamanagóy bilim be iwde sanlı esu sla dan maqse li paydalanıw oqı ıwshıǵa
oqıwshı ushın mo i aciyalıq, in e ak i hám ná iyjeli il úy eniw o alıǵın ja a ıw
imkaniya ın be edi.
Paydalanılǵan ádebiya la
1. Allaniyazo a. SH, J.Táńi be geno . Qa aqalpaq ilin oqı ıwda inno aciyalıq exnologiyala
(oqıw qollanba) Nókis. «Bilim» 2015.
2. Be dimu a o .E. Házi gi qa aqalpaq ili.Leksikalogiya. Nókis. “Bilim.” 1994.
3. Pi iniyazo a A., Shınnaza o a S. Házi gi ádebiy il(leksikologiya)di oqı ıwda inno aciyalıq
usılla . Toshken : Ta akku qano i, 2020.
4. Mi ziyoye .SH.M. «Raqamli O‘zbekis on – 2030» s a egik das u i. – O‘zbekis on Respublikasi
P eziden ining 2020-yil 5-ok ab dagi
5. PQ–4884-sonli qa o i.
6. Qálende o .M.Qa aqalpaq ili sinonimle iniń qısqasha sózligi. Nókis. «Qa aqalpaqs an».1990.
7. S a ichenko B. E. Pedagogning p o essional s anda i a AKT kompe ensiyala i. Rossiyada
pedagogik a’lim. 2015.
