321
«ÓYLEW/SPEECH» KONSEPTOSFERASÍNÍŃ
LINGVOKULTUROLOGIYALÍQ TIYKARLARÍ
(INGLIS HÁM QARAQALPAQ TILLERI MÍSALÍNDA)
A adjano a Dilnu a Ajibe na
Ájiniyaz a ındaǵı NMPI ayanısh dok o an ı
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17704433
Anno aciya: Bul jumıs sóylew konsep os e asınıń ling okul u ologiyalıq iyka la ın inglis hám
qa aqalpaq ille i mısalında analizleydi.
Tayanısh sózle : sóylew konsep os e ası, ling okul u ologiya, azeologiyalıq bi likle ,
ling is ika.
Аннотация: В данной работе анализируются лингвокультурологические основы
концептосферы речи на примере английского и каракалпакского языков.
Ключевые слова: концептосфера речи, лингвокультурология, фразеологические единицы,
лингвистика.
Anno a ion: This wo k analyzes he linguocul u al ounda ions o he speech concep osphe e
h ough he examples o English and Ka akalpak languages.
Key wo ds: speech concep osphe e, linguocul u ology, ph aseological uni s, linguis ics.
Zamanagóy il biliminde konsep le eń áhmiye li bi likle esaplanıp, mádeniya
penen ıǵız baylanısqan. Há qanday il ek ǵana baylanıs qu alı bolıp qalmas an, ol
xalıq ıń dúnyaqa asın, mádeniya ın, á iyxın, social jaǵdayın ózinde jámleydi.
Sonlıq anda, konsep ual bi likle di úy eniw ling is ikada áhmiye li máselele diń bi i
bolıp, ilimpazla á epinen e eńnen ize lenip kelinbek e. Usıǵan baylanıslı
«sóylew/speech» konsep ide insannıń óz a a piki almasıwın, sáwbe in, bi -bi i menen
qa ım-qa nas qılıwı sıyaqlı is-há eke le in bildi ip, inglis hám qa aqalpaq xalqı
o asındaǵı ózgeshelikle di, bi deylikle di ańlawǵa já dem be edi.
Rus ilimpazı V.A.Maslo anıń piki inshe «Konsep – il hám oylaw a asındaǵı
bi ik i iwshi buwın», - dep ay adı. Ilimpaz konsep i insan oyında ba bolǵan men al bi lik
dep esaplap, ol ilde bildi ile uǵının hám sol a qalı oylaw, haqıyqa hám mádeniya
sáwlelene uǵının ay ıp ó edi. Bunnan basqada, ol «konsep os e a» úsinigine de ay ıqsha
oq alıp ó edi: «Konsep os e a – bul milliy mádeniya qa say bolǵan ba lıq iyka ǵı
konsep le diń dizimli bi ligi». Há bi mádeniya , il óz konsep os e asına iye bolıp, ola da
iyka ǵı dizimli konsep le ba . Ol konsep le di mádeniy, kogni i hám emocional á eple
menen óza a baylanǵan bi likle sıpa ında kó edi [Маслова В.А. 2008: 44-59]. Buǵan
mısal e inde, «sóylew» konsep in alıp qa ay uǵın bolsaq, onıń mádeniy ayı mashılıǵı há
bi mille iń mádeniya ında social qádi iya la ı hám kommunikaciya dás ú le i menen
baylanıslı boladı. Inglis ilinde ol kóbinese piki bildi iw, shaxs e kinligi, indi iduallıq ı
322
bildi se, qa aqalpaq ilinde hú me , ádep, jámiye ke maslasıw iyka ǵı o ındı iyelep,
uw ıdan- uw ı bi ewdiń piki in biyka law hú me sizlik belgisi sıpa ında qa aladı. Bi aq,
inglis ilinde bul áde egidey jaǵday esaplanadı. Kogni i á ep en bolsa, insannıń oylawı,
piki jú i iwi, úsiniwi, seziwi, biliwi sıyaqlı belgile menen baylanıslı boladı. Bul konsep
inglis ilinde indi idual piki lewge, oylawǵa iy e meleydi, bi aq qa aqalpaq ilinde
jámáá ke, kon eks ke qa ap maslasıladı. Al, emocional belgisi bolsa inglisle óz piki le in
emociya menen e kin, ashıq ay ıwga ı ısadı. Qa aqalpaqla bolsa kóbinese ikkeley óz
sezimle in basqa adamla ǵa bildi meydi hám a alıq ı saqlawǵa há eke e edi.
«Sóylew/speech» konsep os e asın úy eniwde eyille áhmiye li ol oynaydı. Eki
ilde da eyil sózle a qalı ek ǵana gáp iń mánisin úsinip qoymas an, onıń mádeniy hám
social qádi iya la ında úsiniwge boladı. Buǵan mısal e inde ay a uǵın bolsaq, inglis
ilindegi speak hám alk sózle i mánisi jaǵınan jaqın bolıp sóylew, sóylesiw degendi
bildi ip, bi aq mádeniy á ep en há ú li kon eks le de qollanıladı. Speak sózi kóbi ek
ásmiy jaǵdayla da, jámáá bolıp sóylewde qollanılsa, alk sózi bolsa kúndelikli, ásmiy
emes sáwbe le de qollanıladı. Exp ess sózi bolsa insan óziniń piki in emin-e kin ay ıwı,
jeke sóz e kinligine iye ekenligin bildi edi. Jáne de announce sózi já iyalaw dep
awda malanıp, ásmiy ú de ay ıw, xaba be iw mádeniya ın bildi edi. Qa aqalpaq ilinde
de sóylew eyiline iyisli sózle bi qansha opa la ǵa bólinip, gáp iń xaba be iwin,
sáwbe lesiwge qosılıwın, sózdi baslawın yamasa sózdi bóliwin bildi iwi sıyaqlı
jaǵdayla dı súw e lewi múmkin. Mısalı ushın, sóylew, ay ıw, waz oqıw, bayan e iw
eyille i xaba mánisin bildi se, gáp i bóliw, sózdi bóliw, sózin awzınan alıw sıyaqlı
eyille sáwbe i oq a ıw mánisinde sóylewshiniń sózin bóliw mánisin ańla adı.
Ronald Langake kogni i il bilimi a awınıń awajlanıwına óziniń úlken úlesin
qosqan ilimpazla dan bi i bolıp, ol óz sózinde mádeniy bilim hám g amma ika o asındaǵı
múnasibe i ay ıp ó i. Onıń ay ıwınsha, «Kogni i il biliminiń payda bolıwı mádeniy il
bilimin qay a paydalanıw sıpa ında payda bolıwı múmkin. Kogni i ling is lik eo iyala
mádeniy bilimle di ek ǵana leksikanıń iyka ı emes, bálkim g amma ikanıń o aylıq
ózgeshelikle i sıpa ında da án aladı». Sebebi, il ek ǵana baylanıs qu alı bolıp qalmas an,
bálkim ol insannıń dúnyaqa asın, mádeniya ın, áji iybesin kó se edi. Tildegi
g amma ikalıq qu alla , eyille , a lıqla sıyaqlı úsinikle , milliy mádeniya a ba bolǵan
haqıyqıy ómi den alınǵan áji iybele ge juwap sıpa ında qáliplesken bolıwı múmkin.
Ilimpazdıń piki i boyınsha mánis konsep ualizaciya sıpa ında anıqlansada, ol óz ishine
ba lıq dá ejedegi úsinik i jámlegen bolıp, mádeniy á ep en sińdi ilgen dep ay adı
[Langacke R.W. 1991: 28-33]. Bul piki il menen oylaw o asındaǵı baylanıs ı ańlawǵa
já dem be edi. Mádeniy dúnyaqa asla dı awajlandı ıwda hám ola dı bekkemlewde il
áhmiye li mexanizm esaplanadı.
323
Há qanday ildeda azeologiyalıq bi likle diń áhmiye i ay ıqsha bolıp, ola ilde
jánede ob azlı, janlı e ip kó se iwde, milliy men ali e , á iyx, ú ip-áde hám qádi iya la dı
jámles i iwde hám il a qalı mádeniya ı ańlawǵa óziniń úlesin qosadı.
Qa aqalpaq ilinde sóylewdi bildi e uǵın azeologizmle ba bolıp, ola ózle iniń
há ú li mádeniy mánisle ine iye. Bula dıń qu amında iyka ınan awız, il, is leksemala ı
iyka ǵı xızme i a qa adı. Mısalı e inde, awız ashıw, awızdan úsi mew, awız ol ı ıp
sóylew, awzı bosamaw, awzı gójedey qaynaw, awzı jabılıw awzı jıyılmaw, awzına kúshi
je pew, awzına bek bolıw, áńgime qozǵaw, áńgime dúkan qu ıw, ba ılı ba ıw, búlbil
bolıw, gápke a alasıw, gáp qozǵaw, gáp i balala ıp jibe iw, ju qa jayıw, illa demew, illa
dep awzın ashpaw, qulaq qaǵıs e iw, qulaǵına yasiyn oqıw, miydi aylandı ıw, miydi jep
qoyıw, ilge keliw, is ja ıw h. .b. kel i ip ó sek boladı [Táni be geno J. 2021:26]. Bunda
awzı gójedey qaynaw azeologiyalıq bi ligi kóp sóz sóylew mánisinde kelse, illa dep
awzın ashpaw bolsa sóz sóylemew mánisinde qollanıladı. Inglis ilinde da usınday sózle
ba bolıp, ola mánisine qa ap ke ekli o ınla da qollanıladı: open one’s mou h o speak –
awız ashıw, gáp i baslaw, close one’s mou h quickly – sóylemey qalıw, use ha sh ongue
– suwıq jaǵdayda sóylew, con ol one’s ongue – sózge i iba lı bolıp abaylap sóylew
sıyaqlı bi likle sáwbe dawamında ushı asadı. Kel i ilgen azeologiyalıq bi likle sóz
a qalı bildi ile uǵın qu amalı mánili sózle di anıq hám qısqa e ip je ke iwde áhmiye li
esaplanadı.
Juwmaqlap ay qanda, sóylew/speech konsep os e asın ling omádeniy á ep en
úy eniw il hám mádeniya o asındaǵı baylanıs ı e eńnan ańlawǵa já dem be edi. Eki
ildińde sóylew mádeniya ı oǵan iyisli azeologiyalıq bi likle i ózine án ling is ik
ózgeshelikle ine iye bolıp, piki le di, ishki sezimle di e kin bildi iw imkaniya ın be edi.
Ádebiya la :
1. Langacke R.W. Concep , Image and Symbol: The Cogni i e Basis o G amma . Be lin; N.Y., 1991.
p.28-33
2. Маслова В.А. Введение в когнитивную лингвистику: учебное пособие. Москва:Флинта:Наука
2008 С.44-59
3. Táni be geno J. Qa aqalpaq ilindegi eyil azeologizmle . Monog a iya, Nókis, Ilimpaz baspası,
2021. 26 b.
4. Common ph aseological uni s ela ed o speech concep s collec ed om a ious linguis ic sou ces
(e.g., Camb idge Ph aseology Dic iona y, Ox o d Ph aseology Resou ces).
