333
ULIWMA BILIM BERIW MEKTEPLERINDE PROZALÍQ
SHÍĠARMALARDA OQÍTÍWDÍŃ ÁHMIYETLI MÁSELELERI
Dila uz ABDIJAMILOVA
Ájiniyaz a ındaǵı NMPI 2-ku s magis an ı
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17704470
Anno aciya: Maqalada ulıwma bilim be iw mek eple inde qa aqalpaq ádebiya ın oqı ıwǵa
baylanıslı eo iyalıq miyne le ge sholıw jasaladı. Sonıń menen bi ge mek eple de p ozalıq
shıǵa mala dı oqı ıw boyınsha me odikalıq usınısla bildi iledi.
Tayanch so‘zla : Mak ab, adabiyo ani, nas iy asa la , das u , za u iya .
Аннотация: В статье представлен обзор теоретических работ, связанных с
преподаванием каракалпакской литературы в общеобразовательных школах. Кроме того,
будут разработаны методические рекомендации по преподаванию прозаических произведений в
школах.
Ключевые слова: школа, литература, прозаические произведения, программа,
необходимость.
Anno a ion: The a icle p o ides an o e iew o heo e ical wo ks ela ed o he eaching o
Ka akalpak li e a u e in gene al educa ion schools. A he same ime, me hodological ecommenda ions
will be p o ided o he eaching o p ose wo ks in schools.
Key wo ds: School, li e a u e, p ose wo ks, p og am, necessi y.
Házi gi waqı a ulıwma bilim be iw mek eple inde qa aqalpaq ádebiya ı sabaqla ı
ádebiy oqıw (I-IV), baslanǵısh ádebiy ku s (V-VII klass hám VIII-IX klass), a iyxıy-
ádebiy iyka ında ku s (X-XI klass yaki o a a nawlı, kásip-óne mek eple i, exnikumla )
oqı ıladı hám óz aldına qu amalı mek ep ádebiy bilimlendi iw sis emanı qu aydı.
Usı ulıwma o a bilimlendi iw mek ep sis emasın qu awshı qa aqalpaq ádebiya ı
pánine baylanıslı ózles i ile uǵın bilim, kónlikpe hám uqıplılıqla dı oqı ıwshı hám
oqıwshınıń óz-a a bi gelik egi iske ligi iyka ında onıń izbe-izligin hám úzliksizligin
ámiyinlew zá ú boladı. Óy keni, «oqıwshınıń je ik kásip iyesi sıpa ında qáliplesiwinde
onıń jeke sıpa la ı júdá úlken áhmiye ke iye. Jeke sıpa la indi id iń shańa aq hám
úzliksiz bilimlendi iw sis emasında, iyka ınan, ádebiy bilimlendi iw a qalı ala uǵın
á biyası p ocessinde awajlanadı. Bunday sha aya a
olıq ná iyjege e isiw ushın ádebiy bilimlendi iwde izbe-izlik hám úzliksizlik
p incipin qollanıw unamlı ná iyje be edi». [1.31] Alımla dıń as ıyıqlawınsha, bul p incip
bilimlendi iwde zá ú li iziologiyalıq-psixologiyalıq nızamlıq esaplanıp, bilimle di
logikalıq baylanıslılıq a úy eniwdi ámiyinleydi. Bul nızamlıq bilimlendi iwdi
shólkemles i iwdiń iyka ı bolıp abıladı. [2.324-325] Bilimlendi iwde izbe-izlik eki ú li
kó inis e qollanıladı. Bi inshisi-bilimlendi iw ú le i a asındaǵı izbe-izlik. Bunda
334
bilimlendi iwdiń keyingi ú i mazmunı aldıńǵısın ja ım-ja ı á izde áki a lap, mazmun
á epinen mazmunı jaǵınan izbe-iz baylanısqan halda keyingisinde dawam e edi.
Ekinshisi – oqıw pánle i a asındaǵı izbe-izlik bolıp, áde e, pánle a alıq hám p edme le
a alıq baylanıs a qalı ámelge ası ıladı. [3.9] Sol sıyaqlı ilimiy-pedagogikalıq
ize lewle de anıqlanıp hám
úy enilgenindey, mek eple de qa aqalpaq ádebiya ı pánin oqı ıw ba ısında pán
oqı ıwshısınıń iske ligi ómendegi aqle e sáwlelenedi:
a) klas aǵı há bi oqıwshınıń ádebiy bilim dá ejesin anıqlaw hám jańa bilimle di
ózles i iwdegi boslıq hám úzilisle di saplas ı ıwda já dem be edi;
b) ádebiy bilimlendi iw mazmunında MBS, oqıw ejesi hám oqıw baǵda laması
boyınsha izbe-izlik hám úzliksizlik p incipine ámel qıladı;
) oqıwshıla ǵa qa aqalpaq ádebiya páninen ó ile uǵın ema hám oǵan baylanıslı
izbe-izligin, soǵan maslas ı ıp basqa pánle degi ámeliy áhmiye in úsindi ip ba adı;
g) sabaq p ocesinde emala dıń izbe-izligin úsinikli hám
u mıslıq mısalla ǵa baylanıs ı ıp bayanlaydı;
d) aza emaǵa baylanıslı ma e ialla dı ápiwayıdan qu amalıqqa qa ay izbe-iz
úy eniw usılla ın úsindi iw, úyge apsı ma, klass, klas an ısqa ı jumısla dıń izbe-izligin
ámiynleydi.
e) bapla boyınsha ádebiy bilimle diń sis emalı, bi pú in, u as qálipleskenligin
anıqlaw ushın oqıwshıla dan bap ıń ádebiy úsinikle sheji esin qáliples i edi hám oǵan
baylanıslı baylanıslı apsı mala sis emasın dúziwge úy e edi.
Al, mek ep oqıwshısınıń iske ligi bolsa:
a) ó ilgen emala ǵa baylanıslı bilimle di ózles i iw, emaǵa baylanıslı ku amalı
úsinikle di anıqlawı, oqı ıwshıdan há qashan ámeliy já dem alıwı;
b) emala dıń óz-a a baylanıslılıǵın úsiniw hám ańlawı. Ádebiy bilimle , belgili bi
ema júzinen úsinikle sheji esin qıyal e e alıwı;
) ó ilgen emanıń kó kem, ideyalıq-es e ikalıq bahalıǵın úy eniwi,
oqıw ma e ialınıń basqa pánle menen baylanıslılıǵına mısal kel i e alıwı;
g) ó ilgen emanıń izbe-izligin ańlaw hám onıń mazmunmánisiniń shıǵa mala daǵı
bayanlanıwın úsiniwi;
d) jazıwshı dó e iwshiligin, ádebiya qa qa naslı eo iyalıq úsnikle menen
baylanıs ı ıp úy eniwi, kó kem shıǵa manıń alqılanıwınıń logikalıq ejesin dúziwi hám
óz be inshe alqılay alıwdı úy eniwi;
e) bap yaki bólimle boyınsha be ilgen ekse iwshi apsı mala dıń mazmunın ańlawı,
bapla boyınsha úsinikle sheji esin ja a ıwı hám ondaǵı baylanıslılıq ı ámeliya a
kó gizbeli á izde úsindi e biliwi hám apsı mala dı o ınlay alıwı lazım boladı. Solay
335
e ip, mek eple de qa aqalpaq ádebiya ın oqı ıwda bi inshi baslı o ında onıń izbe-izligi
hám úzliksizligin ámiynlew zá ú ligi óz-ózinen
belgili. Ilimiy ize lewle de a ap kó se ilgenindey-aq, mek eple de oqıwshıla ǵa
be ile uǵın bilimle hám ola ǵa sińdi ilgen ámeliy kónlikpele sis eması belgili bi
hújje le , sabaqlıqla hám qollanbala da sáwlelenedi. Tap usı ná sele álim mazmunın
degen úsinik i ańla a aladı. Sola dan, joqa ıdaǵı hújje le , qollanba hám sabaqlıqla
qanshelli qu amalı bolsa álim mazmunı da sonshelli e eńlesip ba adı. Tálim mazmunı
haqqındaǵı ilimiy koncepciya (jol jo ıq) la qanshelli iyka lı bolsa, al bul
koncepciyala ǵa súyenip islep shıǵılǵan oqıw ejele i kay dá jede pux a hám
oqıwshıla dıń ábiya la ına mas, há bi oqıw p edme i boyınsha aya lana uǵın
baǵda lamala kanshelli qu amalı, baǵda lamaǵa iyka lanıp dúzilgen sabaqlıqla
oqıwshıla dı piki lewǵe um ıldı a u aǵın, bul sabaqlıqla dan paydalanıw jolla ı bayan
e ilgen hám de oqı ıwshıla hám oqıwshıla ushın sabaqlıqla da sáwlelendi e almaǵan
maglıwma la dı da usınıs e e uǵın qollanbala kanshelli iyka lı bolsa, mek ep áliminiń
mazmunı sonshelli e eń, u mıslıq hám oqıwshıla ulǵasın qáliples i iwge qa a ılǵan
iske lik e ná iyjelili ek boladı.[4.49]
Usı kózqa as an alıp qa aǵanımızda, mek eple de qa aqalpaq ádebiya ın oqı ıwdıń
mazmunın belgilewge xızme e e uǵın hám ná iyjeliligin ası ıwda, qalabe se, ádebiy
bilimlendi iwin je ilis i ip ba ılıwında bul pán ushın dúzilgen oqıw baǵda lamasınıń sapa
dá ejesi hám onıń ishinde be ilgen p ozalıq shıǵa mala dıń úy eniliw baǵda la ı ay ıqsha
o ın u adı. Sebebi, ádebiya oqıw páni sıpa ında «oqıwshıla da emocional, dó e iwshilik,
uwxıy-manawayiy sıpa la dı bayı ıp, dúnyaqa asın qáliples i edi. Ádebiya
sabaqla ındaǵı oqıw ma e ialla ın úy eniw oqıwshıla ǵa ek ǵana bilim be ip qoymas an,
ola dıń uwxıy-es e ikalıq alǵamın da á biyalaydı». [5.57] Oqıw qa aqalpaq ilinde alıp
ba ıla uǵın mek eple ushın dúzilgen «Qa aqalpaq ádebiya ı» páni baǵda lamasınıń
didak ikalıq, me odikalıq jaq an pux alıq á eple i ba . Sola dan, baǵda lamada ádebiya
pániniń iyka ǵı maqse i sıpa ında milliy hám dúnya ádebiya ınıń ájayıp úlgi le in oqı ıw
a qalı oqıwshıla dıń uwxıy, ádep-ik amlılıq dúnyası ádebiy es e ikalıq kózqa asın
qáliples i iw hám ola da e kin piki lew, ob azlı sanalı baylanıslı bilim, kónlikpe,
uqıplılıqla dı payda e iw hám awajlandı ıw, oqıwshıla dı kó kem ádebiya qa qızıq ı ıw,
shıǵa mala dı úy e iw ba ısında álem hám insan ábiya ı, milliy hám ulıwma insanıylıq
qadi iya la , sonday-aq, ki ap oqıw mádeniya ın qáliples i iw a qalı oqıwshıla dıń uwxıy
dúnyasın, dúnya anımın bekkemlep ba ıw haqqında sóz e ilgen. Sonıń menen bi ge pándi
usı oqı ıwdıń baylanıslı kelip shıǵa uǵın iyka ǵı wazıypala a ap kó se ilgen. Oǵan
muwapıq ulıwma o a bilim be iw mek eple inde qa aqalpaq ádebiya ı pánin okı ıwdıń
baslı iyka ǵı wazıypala ı qa a ında oqıwshıla dıń awızeki hám sóylewi ádebiy il
336
ólshemle i negizinde qáliplesiwi hám awajlanıwın ámiyinlew, sóylew kompe enciyasın
ósi iw, jazba sóylewde joqa ı sawa xanlıq, ádebiy il ólshemle ine ámel e iw, s illik áń-
bá eńlik en paydalana alıw, kónlikpe hám uqıplılıqla ın awajlandı ıw hám qa aqalpaq
ádebiya ı páni mazmunınan kelip shıqqan halda oqıwshıla da ayanısh hám pánge iyisli
kompe enciyala dı qáliples i iw ekenligi uw alı oq alıp ó iledi. Bunnan basqa onda
qa aqalpaq ádebiya ı boyınsha mámleke lik bilimlendi iw s anda la ınıń mazmunın,
kólemin du ıs kó se ip be iwge há eke e ilgen. Sonday-aq, bul baǵda lamada ádebiya
pánine ayanısh hám pánge baylanıslı kompe enciyala dıń elemen le i qáliples i iliwi
jóninde oq alıp ó iledi.
Ulıwmalas ı ıp ay qanda, mek eple de qa aqalpaq p ozasın oqı ıw boyınsha ilimiy-
ize lew jumısla ınıń azlıǵına baylanıslı usı salanıń zamanagóy milliy me odikalıq
bazasın awajlandı ıw búgingi kúnniń pedagogikasınıń aldında u ǵan áhmiye li
wazıypala ınan bolıp esaplanadı.
Ádebiya la :
1. Файзуллаева Г. Адабий таълимда узлуксизлик қандай таъминланади? //
2. Тил ва адабиёт таълими. – Т,2015, №.7.31-б
3. Хасанбоев Ж ва бошқалар. Педагогика. Тошкент: 2011, 324-325-бетлер.
4. Ҳимматов Е. Таълимда узвийлик ва узликсизли муаммолари // Узликсиз
5. Таълим,.-Тошкент, 2009, №1. 9-бет.
6. Йўлдошев Қ. Адабиёт ўқитишнинг илмий–назарий асослари . -Тошкент, 1996.49-бет
7. Тўйчиева М. Адабиёт дарсларида педагогик вазифалар: мазмун,
8. моҳият // Халқ таълими. – Тошкент, 2017, №6. 57-бет.
