337
KÓP MÁNILI SÓZLERDI “NILUFAR GÚLI” USÍLÍNAN
PAYDALANÍP OQÍTÍW USÍLLARÍ
Du ısbe geno a Asiya
Ájiniyaz a ındaǵı NMPI 4-ku s s uden i.
Ilimiy basshı .i.k., docen Allanaza o E.E.
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17704484
Kali so’zla : Tilshunoslik, azeologiya, me odika, inno asiya, ek i alen , seman ka, o ma
Ключевые слова: лигвистика, фразеология, валентность, эквивалент, контекст, образ,
семантика, форма.
Til iliminde, sonıń ishinde qa aqalpaq ilinde kóp mánile ine bay sózle di ámeliy
jaq an qollanıwdaǵı ózgeshe bi ú e inde, seman ialıq máni bi ligi sıpa ında bahalanadı.
Kóp mánilikke iye sózle kó kem sóz us asınıń shebe ligine baylanıslı qáliplesedi,
dó e peniń sapalıq dá ejesiniń a ıwında xızme e edi hám il baylıqla ınıń úlken bi
opa ın payda e ip, opla dıń ishinde ay ıqsha o ındı iyeleydi.
Kóp mánili sózle s illik maqse le de il iliminde kóp ónimli qollanıladı. Ási ese ola
ay ıqsha bi piki bildi iwde, sózdiń ási e iw kúshi a qalı emociyanı kúshey iwde,
sezim allıq ı oya ıwda maqse li qollanılıwı a qalı bi inshiden sózdiń mánilik kúshin
a ı sa, ekinshiden sózdiń s illik qollanılıw ó isin keńey edi. Qa aqalpaq ilinde insan
hám ionıń ábiya ı, haywana la dúnyası, qus a la ı sonday-aq, basqa da qubılıs, há eke
a amala ı awıspalı mánile de kóp mánilik ǵızme a qa ıwsa ási ese, kó kem súw e lewde
sıpa lawshı xızme e paydalanılıp, poe ikalıq qa a la da ob azlılıq kúshi, eksp essi lik-
emo sionallıq mánilik sıpa ı, ola dıń oqıwshıǵa ási sheńligi, adam sezimle ine qa nası
anıq sezilip u ǵanlıǵın ańlawǵa boladı. Áde e ilde ulıwma xalıqqa belgili sózle ,
ábiyiy baylıqla a amala ı, kiyim-kenshek, e ekle menen gúlle a amala ı, ábiya
qubılısla ı hám azıq-awqa ishimlik a amala ı iyka ında me a o ala jiyi payda bolıp,
obek lik qa nasla iyka ında usılayınsha ema ikalıq opa la ǵa bólip sıpa lama be iw
maqse ke muwapıq boladı. Kó kem shıǵa manıń ili, onda kóp mánili sózle di qollanılıw,
sóz seman ikasınıń keńeyiwi, sózdiń ilde paydalanıw unk siyasınıń awajlanıwına
sebepshi boladı hám ay ıqsha bi lik, seman ikalıq máni bi ligi sıpa ında bahalanadı. Kóp
mánili sózle s illik jaq an qollanılǵanda a awshı hám sıpa lawshı xızme a qa adı.
Sonlıq an sóz mánisiniń uw ıdan uw ı iske ası ılıwı emes, al uqsaslıq iyka ında basqa
sáykes obek le di a awda, sıpa lawda ildiń ishki awajlanıw nızamlıqla ına baylanıslı
salıs ı ıwshı obek le diń qa nasına, ú - úsine, o nına, xızme ine hám aǵı basqa da
uqsaslıqla ına qa ay mánilik qu ılısındaǵı mánisi sıpa ında án alınadı.
338
Kóp mánili sózle di s illik maqse le de shebe paydalanıw sózle di us alıq penen
qollanıwshı sóz shebe le iniń úlesine iyisli. Bunda xalqimizdiń súyikli kó kem sóz
shebe i Ájiniyaz babamizdiń dó e pele inen mısalla kel i sek, onda uwılǵan je ge
muhabba , ay aliq hám el ju haqqindaǵı, basqa da ishki sezimle di be iwde onıń kóp
mánili sózle ge bay qosiqla i i iba ǵa ilayıq. Oniń há qıylı mazmundaǵı qosiqla inda
ádep-ik amlılıq úlgile i, insaniylıq, adamge shilik paziyle le i awıspalı mánile a qalı
e eń emociyonallıq awıspalı máni ózgesheligin be ip súw e legenin kó emiz. Misalı,
oniń “Elle im ba dı” qosıǵında:
Sóylegende sheke e e sózińdi,
Kó gende biymaǵ u e e ózińdi,
Báhá i oydı a eki kózińdi,
Láyli Zuleyxaday qızla ı ba dı.
-qa a la ında sózdi sheke qan qa (Sóylegende sheke e e sózińdi) salıs ı ıp kóp
mánilik i payda e se, qızla dı kó seń hay an qalıp ilsiz (Kó gende biymaǵ u e e ózińdi)
qalasań, dep awıspalı kóp mánilik e, sózdiń mánisin bó i ip, onıń qúdi e in
eksp essi lik-emo sionallıq kúǵke aylandı ǵan. Al endi mına qa a la dı alqılap kó sek:
Mal iyesin aba , sóz apsa júye,
Shóbinde shá aá , qusında kiye,..
Jilwa aslap, há ne ba ın saz e ken,
Jigi le diń kewlin báhá -jaz e ken,…
Bul qosıq dizbekle inde shayı qa aqalpaq shóple ine shekem (Shóbinde shá áá )
shıpalı, emge dawalı ekenligin maq anısh e ip, me a o ala payda e se, qusla ınıń
(qusında kiye) kiyeli, kesapa ı iyip ke iwi múmkinligin, obalı awı ekenligin kóp mánilik
a qalı e iw a qalı úsindi gen. Keyingi (Jigi le diń kewlin báhá -jaz e ken) qa a la ında
qızla óz jilwa-nazı (Jilwa aslap) menen, náze aslawı menen, jigi le diń (Jigi le diń
kewlin báhá -jaz e ken) kewilin kó e ip, báhá ge, jazǵa salıs ı ıp kóp mánlik i payda
e kenligin, hám sonıń menen bi ge qosıq a sózdiń qudi e li kúshin a ı ǵanın kó iwge
boladı.
Oqıwshıla ǵa a nalǵan mek ep sabaqla ı hám oqıw qu alla ında, oqıwshıla menen
ú li p ak ikalıq awızeki hám jazba jumısla kóbinese kó kem shúǵa mala dan alınǵan
kó kem eks le ge, mısalla ǵa iyka lanǵan. Bunıń sebebi kó kem shıǵa manıń ili janlı
ildiń ba lıq kó inisle in óz ishine aladı. Oqıwshı bolsa sabaq ba ısında kó kem shıǵa ma
ilin úy eniw a qalı kóp mánilik i uw a mánili sóz benen baylanıs ı ıp úy enedi. Sol
iyka da ana ilden kó kem shıǵa ma ili kóleminde ilimiy hám ámeliy qollanıw boyınsha
bilim alıw múmkinshiligine iye boladı. Muǵallim joqa ǵı klasla ǵa ba ǵan sayın ek
339
anaw, ya mınaw qısqa eks hám mısalla dıń bazasında il qubılısla ı menen ak le ine
analiz isle iw menen ǵana sheklenip qalmas an, belgili bi konk e kó kem shıǵa manıń
ilin baqlaw, ol uw alı oqıwshıla dıń juwmaq shıǵa ıwına da aya law o ınlı. Onıń ús ine
ildegi a iyxıy ózge isle ge, je ilisiwle ge náze awda ıw, ildiń awajlanıwın baqlawdı
kó kem ádebiya shıǵa mala ınıń u qan o nı gi ewli, sózle diń sóz mánisle iniń há
qanday ú le i onda kóbi ek kózge aslanadı. Til ús inde ási ese, kó kem sóz us ala ınıń
shıǵa mala ınıń ili ús inde jumıs islew, - ola ǵa allaw jasaw oqıwshıla dıń du ıs
úsinigin ǵana kel i ip shıǵa ıp qoymay, al ulıwma qa aqalpaq ilindegi illik kóp mánilik
qubılısla dı da e eń úy eniwine, bilim kónlikpele ine iye bolıwına, ola dı allay alıw
uwıbına, e eń biliwge kónligiwin kel i ip shıǵa adı.
Poe ikalıq dó e pele de kó kem sóz shebe iniń dó e iwshilik izleniwle i, apqı lıǵı
menen us alıǵı sheshiwshi ól a qa adı. Onda shayı dıń kó kem suw e lewdegi
o iginallıǵı, na a o lıǵı, ba ı lıǵı usaǵan poe ikalıq sapala qáliplesedi. Eń jaqsı ádebiy
shıǵa mala ǵa án onıń kompoziciyasına, ideyasına, mazmunına, sapalıqqa ob azlılıq
penen ási sheńlikke, es e ikalıq zawıqlıqqa iyka bola uǵın qu ılıslıq elemen le iniń
joqa ı sapada shólkemlesiwine iyka bola uǵın ba lıq elemen le i menen bi qa a da
poe ikalıq ili a qalı dó eydi. Há qanday poe ikalıq shıǵa mada oqıwshıǵa dá hal
sezile uǵın o iginallılıq janalıq, na a o lıq mine poeziyasınıń bahalılıǵın anıqlawshı sol
belgile diń dál kó inisle i a qalı ǵana payda boladı. Onda poe ikalıq ildiń o nı bi bólek.
Til iliminde án alınıwınsha, kóp mánililik sóylewdiń hám onı jazıwdaǵı ob azlılıǵı,
eksp essi liligi menen ikkeley baylanıslı illik s ilis ikalıq, seman ikalıq-s ilis ikalıq
ka ego iyala bola uǵın bolsa, onda ola dıń deno a lıq, signi ika lıq, a amalıq qa nasla ına
hám baylanısla ına iyka lanǵan ema ikalıq opa la ına, ola dıń kó kem shıǵa mada
s illik qollanılıw hala la ın anıq ak le bazasında ling os ilis ikalıq jaq an baha be iw
oǵada zá ú . Óy keni, ob azlı-kó kem eksp essiya ádebiy shıǵa mada
shólkemles i iwshi, poeziya menen p ozanı basqa unkcionallıq s ille den ajı a ıwǵa
sebepshi bola uǵın iyka ǵı dúzilislik elemen le den esaplanadı. Ob azlılıq hám
kó kemlilik a qalı ob azla , ka inala , u mıs saxnala ı anıq sáwlelenedi, ola eń
áhmiye li es e ikalıq sapa bolıp abıladı. Sóylew ob azlıǵı sóylew qu alla ınıń mazmunlıq
ózinshelligi, ola dıń qollanılıw usılla ı hám qollanıla uǵın o nı a qalı dó eydi. Sózde
eksp essiyanıń payda bolıwı, mánilik kú amınıń keńeyiwi hám qospalanıwı, onıń
dúzilisinde qosımsha mánilik boyawla dıń dó ewi menen bi ge iske asadı. Bul
bahalawshı-sıpa lawshı qásiye le menen belgile sóylewdiń áhmiye li belgile inen
iba a .
Oqı ıw me odla ı kóp hám há qıylı. Solayda ola pú in bi sis ema sıpa ında óziniń
iyka ǵı belgile i, wazıypala ı menen xa ak e lenedi. Ay ayıq, oqı ıw me odla ı
340
oqı ıla uǵın pánniń ba lıq á epin qam iy ala uǵınday bolıwı, óz-a a bi bi inen baylanıslı,
bi maqse ke qa a ılıwı oqıwshıla dıń úy eniwge iyisli ma e ailla dı ózles i iwine, onı
olıq meńge e alıwına sáykes kónlikpele di boldı ıwǵa já dem e iw lazım. Muǵallimniń
sózine ómendegi alapla qoyıladı: izbe –izlik hám anıqlıq, kó se pelilik, úsiniksiz
o ınla ın úsindi ip ba ıw, hám bi ak ı mısalla menen dálillew, logikalıq jaq an
baylanıslılıq, ádebiy il no masın saqlaw ildiń kó kemlik qu alla ınan paydalana biliw,
mazmunlı, iyanaqlı, úsinikli, ási li bolıw. Muǵallimniń sózine ómendegi alapla
qoyıladı: izbe –izlik hám anıqlıq, kó se pelilik, úsiniksiz o ınla ın úsindi ip ba ıw, hám
bi ak ı mısalla menen dálillew, logikalıq jaq an baylanıslılıq, ádebiy il no masın
saqlaw ildiń kó kemlik qu alla ınan paydalana biliw, mazmunlı, iyanaqlı, úsinikli,
ási li bolıw.
Kóp mánili sózle di oqı ıwda «Nilu a gúli» usılı qollanǵan sabaq waqı ında
oqıwshıla dıń ózles i genligin in e ak i belgile sis emasın paydalanıw já deminde
anıqlaw ushın qollanıladı. Bul usıldı qollanıw oqıwshıla ǵa eks penen islewdiń
áhmiye liligin bildi iw a qalı ola dıń qábile in ası adı. Nilu a gúli usılınıń belgile
sis eması ómendegidey kó iniske iye bolıwı shá .
«Nilu a gúli» usılı. Kóp mánili sózle di oqı qanda «Nilu a gúli» usılın
qollanǵanda:
1-qádemde kó se ilgen ema boyınsha úsindi iw isle i alúp ba ıladı;
2-qádem - be ilgen mazmun a qalı indi idual oqıw alap e iledi;
3-qádem óz piki le i iyka ında alınǵan ná iyjeni allaw isle i alıp qa aladı;
4-qádemde alınǵan maǵlıwma ı o ganayze ablicası ú inde sis emalas ı adı.
Nilu a gúli usılında bi inshi dáslep belgilengen ema boyınsha «Polli oyın»
exnologiyası paydalanıladı;
1-basqısh a be ilgen mazmun belgile in qollanıw a qalı indi idual oqıw alap
e iledi;
2-basqısh «aqılıy hújim» iyka ında alınǵan ná iyjeni oqıw iyka ında alınǵan
mazmunı menen baylanıs a allaw alıp qa aladı;
3-basqısh a alınǵan maǵlıwma ı İnse ablicası ú inde sis emalas ı ıw ke ek.
Há sózdiń ózine án unkcionallıq-s ilis ikalıq ol a qa ıp u ǵanlıǵın ańsa seziniw
ob azlı kon eks en anıqlawǵa boladı. Ay ayıq, xa , qálem (anıqlıq, du ıslıq) qaha mannıń
ishki sezimine, má ligin sıpa lawshı (bahalaw sezimi), kúshey ip sıpa lawshı mánilik-
s illik boyaw, hadal jan ( azalıq) – bahalaw mánile ine, onnan da ó ki bahalawshı sezimdi
sıpa law xızme inde, esigin ah ıń aqıldıń (maq aw) – quwanısh ıń, qanaa lanıwshılıq ıń
belgisi, quwanǵani, áhá lengeni, olip- asqanliǵi usaǵan s illik boyaw a qalı ondaǵı
psixologiyalıq hala ı, adam sezimin ob azlı ú de kúshey ip kó se iw xızme inde,
341
psixologiyalıq hala ıń, asso sia siyanıń kó inisi hám .b. bolıp abıladı. Til ma e iyalla ın,
sonıń ishinde kóp mánili sózle di qollanıw jasla dı ómi shınlıǵın e eń úsiniwge
úy e e uǵın uwxıyliq qu alla dıń bi i. Oqıwshıla dıń oy-ó isin ósi iwde, ola dıń jazba
hám awızsha sóz baylıǵın, sawa lılıǵın awajlandı ıwda qa aqalpaq ili pániniń o nı
ay ıqsha hám xızme i ullı.
Juwmaqlas ı ıp ay qanda, kóp mánili sózle di Nilu a gúli usılınan paydalanıp
oqı ıw a qalı oqıwshıla ǵa ek ǵana bilim be ilip qoyılmas an, ola dıń oy-ó isiniń
keńeyiwine, dúnya anımalılıǵınıń awajlanıwına ási i joqa ı boladı, dep esaplaymız.
Paydalanılǵan ádebiya la
1. Be dimu a o E. Qa aqalpaq ádebiy ili. Leksikologiya. Nókis-1998.
2. Eфимов А.И. О языке художественных произведений. - Москва,1954, - С.181-216.
3. Ájiniyaz. Tańlamalı shıǵa mala ı. Nókis, “Qa aqalpaqs an”, 2013.
4. Allanaza o E. Qa qalpaq ilin oqı ıw me odikası. Sabaqlıq. “Nókis”, 2023.
