346
8-KLASTA «QÍRÍQ QÍZ» DÁSTANÍNDAǴI ARÍSLAN HÁM GÚLAYÍM
OBRAZLARÍN OQÍTÍW USÍLLARÍ
Xudaybe gano a Zami a Bal abae a
Ámiwdá ya ayonı 40-sanlı mek ep ıń qa aqalpaq (mámleke lik il) páni oqı ıwshısı
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17704511
Anno aciya: Qa aqalpaq xalıq dás anı “Qı ıq qız” dás anındaǵı A ıslan hám Gúlayım ob azla ı”
oqı ıw usılla ı, dás anla dı úy e iw, ola dıń ú le i, dás an qaha manla ına sıpa lama be iwi kel i ip
ó iledi. K ea i me odla dan “Sayaxa ” me odınan paydalanıp a iyx menen baylanıs ı ılǵan.
Zamanagóy “5 kad ” me odla ınan paydalandıq. Bul maqalada in eg aciya, pánle a a baylanıs
qa aqalpaq ili, a iyx, á biya geog a iya pánle i menen jaqın ó ile uǵın emala menen bi qa a da
kásiple a alıq baylanısla be ilgen.
Tayanısh sózle : in e ak i , k ea i , mediasawa xanlıq, kad , sayaxa , slaydla , kes ele ,
sxemala .
Аннотация: Приводятся методы обучения «Образам Арыслана и Гулайым в
каракалпакском народном эпосе «Сорок девушек,» обучение эпосам, их виды и описание героев
эпоса. Креативные методы связаны с историей с использованием метода «Путешествие.» Мы
использовали современные методы «5 кадров.» В этой статье рассматриваются интеграция,
межпредметная связь, каракалпакский язык, история, воспитание, география, а также
межпрофессиональные связи.
Ключевые слова: интерактивный, креативный, медиаграмотность, кадр, путешествие,
слайды, таблицы, схемы.
Anno a ion: The eaching me hods o he Ka akalpak olk epic «The Images o he Lion and
Gulayim in he Epic o he Fo y Gi ls,» he eaching o he epics, hei ypes, and he cha ac e iza ion
o he epic he oes a e ci ed. C ea i e me hods a e connec ed wi h his o y using he «Jou ney» me hod.
We used mode n «5 ames» me hods. This a icle p esen s in e disciplina y connec ions alongside
opics closely ela ed o in eg a ion, in e disciplina y connec ions, he Ka akalpak language, his o y,
and educa ion, as well as geog aphy.
Keywo ds: in e ac i e, c ea i e, media li e acy, ame, a el, slides, ables, diag ams.
Qa aqalpaq hám basqa xalıqla dıń awızeki dó e pele iniń ishinde dás anla úlken
o ın u adı. Dás anla xalıq ıń alabın, á manın, um ılıwla ın óz ishine alıp, pú ini menen
bi eldiń, xalıq ıń jı ın jı lawǵa qa a ılǵan. Dás anla da kóbinese xalıq óziniń wa andı
súyiwshiligin, ádillik hám ba ı lıǵın jı laydı. Wa andı dushpanla dan qo ǵawda
qaha manlıq kó se ken ba ı la jı lanadı.Dás anla bizge kóp zamanla dan be i áwlad an
áwladqa, awızdan awızǵa ó ip kelgen hám usı kúnge shekem saqlanıp qalǵan.
Qa aqalpaq xalqınıń dó e iwshilik uqıbınan ájayıp gúwalıq be e uǵın «Qı ıq qız» dás anı
dúnya ádebiya ı ǵáziynesiniń al ın qo ınan bekkem o ın alǵan es elikle diń bi i. Dás an
1939 – 1940-jılla ı a aqlı Qu banbay jı awdan jazıp alındı hám 1949-jılı baspadan shıq ı.
Soń qa aqalpaq, ózbek, qazaq, ú kmen ille inde basıldı. Dás annıń xalıq súyiwshiligine
347
iye qunlı miy as ekenligin onıń us ilinde úsh e basılıp shıqqanlıǵı jaqsı dálilleydi.
Dás an she elle de de keńnen belgili.
«Qı ıq qız» dás anınıń basqa qa aqalpaq dás anla ınan ayı mashılıǵın,
kó kemligin, qa aqalpaq qızla ınıń ózine án milliy ózgesheligin, úwılǵan je ge degen
sadıqlıq ı, súyispenshilik i há ú li usılla da in e ak i , k ea i me odla da úy enemiz.
Házi gi kúnde álim p ocessinde in e ak i me odla dı (inno aciyalıq,
pedagogikalıq hám xaba exnologiyala ı) paydalanıp, álimniń sapasın a ı ıwǵa bolǵan
qızıǵıwshılıq, i iba kúnnen-kúnge kúsheyip ba maq a. Zamanagóy pedagogikalıq
exnologiyala dan paydalanıp ó ilgen sabaqla oqıwshıla iyeley uǵın bilimle in ózle i
izlep abıwına, óz be inshe úy enip alqılawına, há e juwmaqla ın da ózle i islewine
qa a ılǵan. Bul p ocess e oqı ıwshı jeke adam hám opa dıń qáliplesiwi, bilim alıwı hám
á biyalanıwına shá iya ja a adı, sonıń menen bi ge basqa ıwshı, shólkemles i iwshi hám
baǵda lawshı wazıypasın a qa adı. Bunday oqıw p ocessinde oqıwshı iyka ǵı igu aǵa
aylanadı.
Mek eple de xalıq dás anla ın ó iwde oqıwshıla ǵa maǵlıwma be iwdiń
me odikalıq usılla ı e ekle di ó iwge qa aǵanda, basqasha aq boladı. 8-klass Qa aqalpaq
(mámleke lik) ili sabaǵında Qa aqalpaq xalıq dás anı “Qı ıq qız” dás anındaǵı A ıslan
hán Gúlayım ob azla ı” úy eniw be ilgen, pán oqı ıwshısı bul emanı ó iw ushın dáslep
dás anla dıń da kó kem ádebiya qa ki e uǵının,onı da e ek ey óz aldına kó kem
shıǵa manıń ú i,jan ı ekenligin úsindi iw ke ek. Oqı ıwshı dás andı úsindi gende júdá
jeńil, ápiwayı úsinikli e ip dás an haqqında bi inshi maǵlıwma la dı be iwi ke ek boladı.
Usı je de be ilgen dás an haqqındaǵı bilimle di bekkemlewde ómendegi me od an
paydalansaq boladı.
“Sayaxa ” me odı. Bul me od ba lıq emala da qollana be iwge boladı. Bul me od ı
qollanıw a qalı oqıwshıla dıń dıqqa la ı jámlenedi,há eki bos ózles i iwshi oqıwshıda
belsene qa nasadı.Oqıwshıla dıń es e saqlap qalıw,yadlaw kónlikpele i qay a
awajlandı adı.
Me od ı qollaw: Bunda oqı ıwshı sabaq baslanbas an bu ın oqıwshıla ǵa, sizle
menen búgin sayaxa shólkemles i emiz dep eske iw be edi. Búgin sizle menen
bi gelik e Nókis qalasında jaylasqan I.B.Sa ickiy muzeyine sayaxa qa ba amız.
348
Endi bul bólimle diń ba ine so awla jaylas ı ıp shıǵamız hám oqıwshıla be ilgen
so awla ǵa gezek penen juwap be iw a qalı muzeydi sayaxa e ip shıǵamız;
Me od ıń maqse i: Bul oqıwshıla da milliy dás ú de qa aqalpaq ili hám ádebiya ın
oqı ıwda 4 ú li kónlikpe qáliples i iledi.
Oqıp úsiniw – dás anla haqqında so awla menen anısadı;
Tıńlap úsiniw – dás anla haqqında maǵlıwma ı úy enedi;
Sóylew – dás anla haqqında so awla ǵa anıq juwap be edi;
Jazıw – dás anla haqqında maǵlıwma la dı jazıp aladı;
Bul me od a qalı oqıwshıla maǵlıwma la dı qalay yadlap alǵanım ózle i de bilmey
qaladı, klass ishinde oqıwshıla dıń kewila ı kó e ińki boladı, shaqqanlıq penen há eke
e edi;
Kú ile uǵın ná iyje:
Oqı ıwshınıń hám oqıwshıla ıńızdıń súyikli me odına aynalıp qaladı;
• Há qanday emanı ańsa ,jeńil úsindi e alasız;
• Basqa da pánle menen baylanıs o na asız;
• Sabaqqa i iba sız o ı ǵan oqıwshını da sabaqqa a a alasız;
Endi bul me od ı ó iwimiz ushın nele ke ek bola uǵının belgilep alamız;
Sabaq a ó e uǵın emamızdan kem degende 20 dana so awla , qaǵıydala , ak le
jazıp alasız;
Usı so awla dı ay ım qaǵazla ǵa yamasa ka ochkala ǵa jazıń;
Me od ı baslamas an aldın aza ema úsindi ilgen bolıwı ke ek;
349
Me od haqqında: “5 kad ” me odı — bul álim a awında in e ak i jan asıwǵa
mólshe lengen me od bolıp, o oplenka kó inisinde 5 bos kad ǵa iye shablon iyka ında
isleydi. Bul me od já deminde oqıwshıla ma e ialdı dodalaw, juwmaqlaw hám e kin
piki le in, kónlikpele in awajlandı adı.
Me od ıń maqse i: Oqıwshıla dı e kin piki lewge, óz piki in awızeki hán jazba
á izde anıq hám úsinikli bayan qıla alıw, emadan kelip shıgıp so awla ǵa du ıs juwap
be e alıw; Jańa xaba la (xaba ) menen islesiw; ba bolǵan xaba de ekle inen (in e ne ,
ele izo , adio (audio ideo, yozu )), ele on, kompyu e , elek on poch a a boshqa)
paydalana alıw;
Media qu alla ınan ke ek bolǵan xaba la dı aba alıw, ańlaw, qay a islew, uza ıw,
saqlaw, qáwipsizligin ámiyinlew hám paydalanıwda media mádeniya ına ámel qılıw;
Oqıp úy engenle i hám ómi áji iybesinen paydalanǵan halda kúndelikli u mıs a
ushı asa uǵın mashqalala dı sheshe alıw kónlikpele i awajlanadı; Sabaq qızıqlı hám
mazmunlı ó edi;
Me od ı qollaw: “5-kad ” shablonında há bi kad o oplenka kó inisinde
súw e lenedi hám bos je le i qaldı ıladı.
Dás anla daǵı qaha manla , waqıyala haqqında maǵlıwma ı izbe – izlik e jazıp
ba adı.
1-kad ǵa dás annıń a ı jazıladı;
2-kad ǵa bas qaha manla ǵa á iyp be iledi;
3-kad ǵa unamsız qaha manla ǵa a iyp be iledi;
4-kad ǵa waqıyala dıń iyka ı;
5-kad ǵa dás annıń juwmaqlanıwı jazıladı;
Kú ile uǵın ná iyje: Oqıwshıla ózle in ejesyo la day, jazıwshıla day u ıp izbe –
izlik i saqlaydı, shaxs sıpa ında óz-ózin awajlandı adı, izikalıq, uwxiy hám in ilik yal
je iskenlikle ge um ıladı, k ea i piki lew qábile in awajlandı adı, óz ús inde islew,
maǵlıwma ı abıw kónlikpesi qáliplesedi, izleniw, pánle a a baylanısadı.
Juwmaqlap ay qanda, qa aqalpaq ili hám ádebiya ı pánin oqı ıw ba ısında
zamanagóy oqı ıw exnologiyala ı menen me odla dan, kó gizbeli qu alla dan
350
paydalanıw oqıwshıla da ayanısh kompe ensiyala menen pánge baylanıslı
kompe enciyala dıń da qáliplesiwinde ay ıqsha ol oynaydı.
Ádebiya la :
1. Yusupo “Qa aqalpaq ádebiya ın oqı ıw” Tashken -2018
2. Q. O azımbe o , B.Genjemu a o , G. Begmu a o a. Ulıwma o a bilim be iw mek eple iniń 6-
klası ushın sabaqlıq. Tashken -2022
3. U. Embe geno “Qa aqalpaq ilin oqı ıw me odikası”. Nókis-2016
4. Ǵulomo A. Ona ilin óqi ish p incpla i. Toshken -1995
5. Isabae Q. Qazaq ilin oqı ıw me odikası. Tashken -2003
Be dimu a o E., Pi niyazo Q. O a mek eple de qa aqalpaq ilin oqı ıw me odikası. Nókis
