351
JANAPAYLARDÍ «VENN DIAGRAMMASI»N QOLLANÍW ARQALÍ OQÍTÍW
Xalmu a o a Indi a
Ájiniyaz a ındaǵı NMPI 4-ku s s uden i.
Ilimiy basshı: Allanaza o E. .i.k., docen
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17704520
Tayanısh sózle : ling is ika, azeologiya, alen lik, ek i alen , kon eks , seman ika, me od.
Ключевые слова: лингвистика, фразеология, валентность, эквивалент, контекст,
семантика, метод.
Key wo ds: linguis ics, ph aseology, language, kon eks , conce ning, peculia i ies, seman ical,
me hod.
Ulıwma o a mek ep bilimlendi iwindegi bul inno aciya dep abılǵan máselege
aldıńǵı pedagogikalıq áj iybeni, jańalıq ı, úy eniw, ulıwmalas ı ıw hám a a ıw
máselele i pedagogikalıq me odikalıq ilimle degi jańalıq e inde mek ep e oqıw
sis emasına ki giziw bul inno aciyanıń haqıyqıy ekenligin ilimniń moyınlawı degen sóz.
Bul bilimlendi iw máselele indegi, ási ese mek ep e qa aqalpaq ilin oqı ıwdaǵı
inno a ciyanıń awajlanıwın abıslı iske asıwın pán oqı ıwshısı menen bi ge ana ildi
oqı ıw me odikası ilimi de abıslı iske asıp ba adı. Bul máselele de pándi oqı ıwda
pedagogikalıq shebe lik, úlken áj iybe de ay ıqsha ol a qa adı.
Janapayla dıń ózine án o malıq kó se kishle i joq. Bi aq solay bolsa da, ola bi
qa a mo ologiyalıq ózgeshelikle ge iye. Janapay qanday sóz shaqabınıń mánisin
olıq ı ıwda qollanılsa, sol sóz shaqabına án bolǵan o ma jasawshı hám sóz
ózge i iwshi a iksle di qabıl e e be edi. Usınday qásiye ine baylanıslı janapayla úlken
eki opa ǵa: 1. P edme lik (subs an i lik): 2. P edme iń belgisin bildi iwshi (a ibu i lik)
janapayla bolıp bólinedi.
Házi gi qa aqalpaq ilinde qollanılıp kiya ı ǵan janapayla shıǵısı jaǵınan eki
opa ǵa bólinedi. Bi inshisi- úpkilikli janapayla , ekinshisi – basqa sóz shaqapla ına
qáliplesken janapayla . Túpkilikli janapayla ǵa sı qı ú i jaǵınan pú in sózdiń ja ım-
ja ısı bólegi ú inde qollanıla uǵın janapayla , yaǵnıy janapaylıq xızme e ǵana
qolanıla uǵın janapayla ek, aw, a, á, ǵana, da, dá, she, shı, shi, ós, úwe, ap, qap, kúpá
hám .b. janapayla ki edi. Basqa sóz shaqabınan qáliplesken janapayla ǵa eń, júdá, dım,
sa as, misli, bi , ǵoy, e, hám da, de janapayla ı ki edi. Ola mánili sóz shaqapla ınan
yamasa kómekshi sózle diń basqa ú le inen janapaylıq xızme e qollanılǵan kómekshi
sózle .
Oqıwshıla dıń ulıwma bilimlendi iwde janapayla dıń mánisin, gáp egi o nın, s illik
qollanıwın ózles i iw házi gi zaman qa aqalpaq ili me odikasındaǵı eń áhmiye li
352
máselele diń bi i bolıp kelmek e. Óy keni janapayla dı úy eniw a qalı ádebiy bilim, ádep-
ik amlılıq hám es e ikalıq á biyaǵa, sózdiń emocionallıq ási i uw alı piki le i
qáliplesedi.
Til - adamla a asında óz a a piki alısıwdıń eń áhmiye li qu alı. Adamla dıń piki
alısıwı ek gáple a qalı ǵana ámelge asadı. Sonlıq an sin aksis iń iyka ǵı bi ligi gáp bolıp
esaplanadı. Gáp piki di adamla dıń sezimin basqala ǵa je ke iwde xızme qıla uǵın
iyka ǵı bi lik. Sonday-aq, gáp a qalı ıńlawshı basqanıń piki in úsinip qabıl e edi. Bul
gáp iń adamla a asındaǵı kommunika i lik xızme i bolıp esaplanadı.
Qa aqalpaq ilinde jay gáple diń iyka ǵı belgisi p edika i lik hám in onaciya
esaplanadı. P edika i - bayanlawısh (p edika i lik – gáp iń, piki diń bayanlanıwı degen
mánide ilimiy miyne le de alınǵan) jay gáp iń sózden, sóz dizbeginen hám qospa gáp en
ay ılıp u a uǵın belgisi bolıp abıladı. Qa aqalpaq ilinde jay gáple mánisine qa ay úsh
ú ge bólinedi. Bi inshisi xaba gáp bolıp, bul haqqında ilmiy miyne le de, mek ep
sabaqlıqla ında, ilimpazla dıń ize lewle inde belgili dá ejede piki le ay ılǵan.
Qa aqalpaq ádebiy ilinde janapayla dı úy eniwde ondaǵı leksikologiyalıq
ózgeshelikle diń s illik qollanılıwı hám mádeniya lı sóylewde sózle di du ıs qollanıw
usılına, s illik ózgeshelikle ine, sózle di du ıs jazıp hám sóylew qaaǵıydala ına ay ıqsha
i iba lı bolıw maqse ke muwapıq boladı hám i iba ǵa alıw alap e iledi. Bunıń ushın
qa aqalpaq ilin oqı ıwda onıń usılla ı sis emalas ı ıladı hám in eg allas ı ıp oqı ıwdıń da
iyka ı qáliplesedi. Óy keni, oqıwshı óz ana ilinde eo iyalıq bilim alıw menen bi ge
basqa ilimle uw alı da qanday da bi mazmundaǵı maǵlıwma qa iye bolıwı lazım. Usı
kóz qa as an oqıwshı qa aqalpaq ilinen belgilengen baǵda lama kólemindegi bilimdi
ózles i ip qoymas an, sol a qalı basqa pánle iyka la ın úy eniw dá ejesine je isiwi
maqse ke muwapıq boladı.
Janapayla dı Venn diag ammasınan paydalanıp oqı qanda op imal ná iyjege
e isiledi. Anıq alapla ǵa hám shamalanǵan ná iyjele ge emes, al anıq wazıypala ǵa
súyengen halda jobalas ı ılıp, konk e juwapla alınadı. Ná iyjele qay a kó ilip shıǵıladı.
Bilim, kóniklikpele ge iye bolıwda jeke hám bi gelik e islesiwdiń a qasında onıń unamlı
ná iyjele ine e isiledi. Oqıwshıla dı jeke piki lewge, allawǵa hám uw ı juwmaq
shıǵa ıwǵa, ózin ózi bahalawǵa úy e edi.
Janapayla dı oqı ıwda ilimiy eo iyalıq bilimle menen ámeliya ı baylanıs ı ıw
a qalı keń kólemdegi máni kelip shıǵıp, oqı ıwdı u mıs penen baylanıs ı ılsa , jasla
alǵan bilimi hám ámeliya ı u mıs a keleshek e qollanıw kónikpele i payda boladı. Sonıń
menen bi ge mısalla u mıs an, ádebiy shıģa mala dan alınıp, mısalla menen
dálillengen, isenimli bolıwı maqse ke muwapıq boladı. Oqıwshıla ózle iniń iyelegen
353
eo iyalıq bilimle in dó e iwshilik penen du ıs paydalana biliwi, alǵan bilimle i iyka ında
jámiye lik u mısqa degen iske ligine aya lanıw p ocesiniń awajlanıwına e isiledi.
Qollanılıwı sheklengen usılla : aya eks le menen islesiw me odla ı ba . Usıl
ańlawda ómendegile ge i iba be iwi ke ek.
- Tańlaģan usıldıń oqı ıwdıń didak ikalıq p incipine juwap be iwi.
- Oqı ıwdıń maqse i menen wazıypasına sáykes keliwi.
- Temanıń mazmunına sáykesligi.
- Balala dıń qabıl e iw ózgesheligine, bilimine, múmkinshiligine sáykes
keliwi.
- Oqı ıwǵa be ilgen waqı qa baylanıslıǵı.
Venn diag ammasınan paydalanıp oqı ıwda joqa ıdaǵıla dı esapqa alǵanda jaqsı
ná iyje be edi. Janapayla dı oqı ıwda zaman alapla ınan kelip shıǵıp, jańa usılla dı
izles i iw a qalı bilim be iwdiń sapasın a ı ıw hám ol a qalı oqıwshıla da e eń bilim
kónlikpele in qáliples i iwdi maqse e kenbiz. Onda in e ak i á izde ba lıq oqıwshıla dı
qam ıy ala uǵın me odla dan paydalanıwdıń jolla ın úy endik hám alqılawǵa há eke
e ik.
Uliwmalas ı ıp ay qanda, janpayla dı «Venn diag amması»sınan paydalanıp
oqı ıwdı shólkemles i iwdiń iyka ǵı o ması sabaq bolıp esaplanadı. Bul
shólkemlesken sabaq ba ısında oqı ıwshıla dıń sabaq islenbesi, gú ińi, oqıwshıla dıń
bayana la ı .b. boladı. Oqı ıwdıń klas a shólkemleskenlik penen ó iliwi sabaq ıń
sapalı ó iliwiniń de egi bolıp esaplanadı. Sonıń ushın qa aqalpaq ili me odı
qu amınıń bólegi, yamasa belgili bi me od qollanǵanda, oqıwshıla ǵa bilim be iw
hám oǵan kónlik i iw jolla ı esaplanadı.
Ádebiya la
1. Abdimu a o P. Pedagogikalıq exnologiya. 2010 j. Nókis, QMU
2. Allanaza o E. Qa aqalpaq ilin oqı ıw me odikası.Sabaqlıq. Nókiks, 2023.
3. Be dimu a o E. Qa aqalpaq ádebiy ili. Leksikologiya. Nókis, 1998.
4. Yúldoshe J. Zamona iy pedagogik exnoliyala ni amaliyo ga jo iy qilish Toshken ,2009.
5. Qa aqalpaq olklo ı. 1- om -,2018.
