376
HÁZIRGI QARAQALPAQ TILINDE INGLIS TILINEN ALÍNǴAN
SÓZLERDIŃ QOLLANÍLÍWÍ (INTERNET SÓZLIGI MÍSALÍNDA)
Sa senbae a Ilmi a Usna dino na
Qa aqalpaqs an awıl xojalıǵı hám ag o exnologiyala ins i u ı
Gumani a pánle hám ille kaged ası assis en i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17704592
Anno aciya. Bul maqalada zamanagóy qa aqalpaq ilindegi inglis ilinen ózles i ilgen
sózle diń, iyka ınan in e ne leksikasında ushı ay uǵın ózles i mele diń qáliplesiwi,qollanılıw sebeple i
hám ola dıń qa aqalpaq iline beyimlesiw p o sessi analiz e iledi.Bul maqlada inglis iliniń global
baylanıs hám exnologiyala ili sıpa ında u qan o nı,qa aqalpaq ili leksikasındaǵı ózge isle ge ási i
hám ózles i mele diń il sis emasına ki i iw mexanizmle i haqqında sóz e iledi.
Tayanısh sózle . inglis ilinen alınǵan ózles i mele ,qa aqalpaq ili,sózlik,in e ne
sózligi,globalizaciya , il o‘zge iwi, neologizm.
Аннотация. В статье анализируются структурные и функциональные характеристики
англоязычных заимствований в современном каракалпакском языке, особенно тех, которые
широко используются в интернет-коммуникации. ююююРассматриваются лексические и
морфологические стратегии адаптации, посредством которых данные единицы
интегрируются в каракалпакскую языковую систему, а также прагматические и
коммуникативные факторы, мотивирующие их употребление. Кроме того, процессы
заимствования помещаются в более широкий контекст роли английского языка как глобальной
лингва франка и основного средства технологического дискурса, что позволяет выявить его
влияние на текущие процессы лексической инновации и языковых изменений в каракалпакском
языке.
Ключевые слова. Англоязычные заимствования, каракалпакский язык, лексическая
адаптация, интернет-лингвистика, глобализация, языковые контакты, неологизм.
Anno a ion. This a icle analyses he s uc u al and unc ional cha ac e is ics o English
bo owings,especially in in e ne o he mode n Ka akalpak language. The analysis add esses he
lexical and mo phological adap a ion s a egies h ough which hese uni s a e in eg a ed in o he
Ka akalpak linguis ic sys em, as well as he p agma ic and communica i e ac o s mo i a ing hei
inco po a ion. Fu he mo e, he a icle si ua es hese bo owing p ocesses wi hin he b oade con ex
o English as a global lingua anca and a p ima y medium o echnological discou se, highligh ing i s
in luence on ongoing lexical inno a ion and language change in Ka akalpak.
Keywo ds. English bo owings, Ka akalpak language, lexical adap a ion, in e ne linguis ics,
globaliza ion, language con ac , neologism.
Sońǵı on jıllıqla da inglis ili dúnya kóleminde xalıqa alıq baylanıs,ilim-
exnika,biznes hám in e ne ili sıpa ında keń a qaldı.Bul p o sess basqa kóplegen
ille ge,ási ese qa aqalpaq iline hám uw ıdan- uw ı ási kó se pek e [1]. Inglis ili
qa aqalpaq iliniń leksik qu amına ak iz ki ip kelmek e,ási ese in e ne hám xaba
exnologiyala ı a awla ında bul hala jáne de anıq kózge úspek e.In e ne
paydalanıwshııla ınıń a asındaǵı qa ım-qa nas a “cha ”, “pos ”, “layk”,“ ollo e ”,
377
“s im”, “kon en ” sıyaqlı sózle kúndelikli awızeki sóylesiwle diń ajı almas bólegine
aylanǵan.Bul sózle ek ǵana ling is ika emes, sonıń menen bi ge mádeniya anıw hám
jámiye anıw á epinen de úy eniwge a zı lı jaǵday bolıp abıladı.[2].
Maqalanıń maqse i — inglis ilinen ki ip kelgen sózle diń házi gi qa aqalpaq ili
leksikasındaǵı o nın anıqlaw,ola dıń in e ne a awındaǵı qollanılıw qásiye le in de
analizlew hám bul p o ses iń jámiye lik hám ling is ikalıq sebeple in kó se iwden iba a
bolıp abıladı.
1. Inglis ilinen alınǵan sózle diń qa aqalpaq iline ki ip keliw sebeple i.
Filologiyada leksikalıq ózles i mele áde de jámiye lik,mádeniy hám exnologiyalıq
ózge isle menen uw ıdan uw ı baylanıslı boladı. Házi gi qa aqalpaq iline inglis ilinen
alınǵan sózle diń ki ip keliwine ómendegi ak o la sebep bolǵan. [3]:
1. Texnologiyalıq awajlanıw. Kompyu e exnologiyala ı, in e ne hám
p og ammalas ı ıw a awınıń e minologiyası iyka ınan inglis ilinde qáliplesken.Sol
sebep en de kóplegen a amala uw ıdan- uw ı inglis ilinen ózles i ilgen: b owse
(b awze ), cha (cha ), login (login), download (júklep alıw), pos (pos ) hám basqala .
2. Global madeniya hám kommunikaciya . Inglis ili xalıqa alıq il sıpa ında
ulıwmalasqanlıǵı sebepli, ol a qalı ki ip kelgen sózle qa aqalpaq ilinde ábiyiy ú de
qollanıla baslandı.Ási ese, sociyallıq a maqla hám ǵalaba xaba qu alla ı da bul
p oces i ezles i ip jibe di [1].
3. Inglis iliniń abı aylılıq dá ejesi. Kóplegen inglis ilindegi sózle
«zamanagóy» yaki «p o essional» ú inde bolǵanlıǵı sebepli, ola ózle iniń qa aqalpaq
ilinde sózle i bolsa da inglis ilinde qollanıladı: mee ing (mi ing), deadline (dedlayn),
upg ade (apg eyd )hám aǵı basqala [2].
2. In e ne sózligindegi inglisshe sózle diń analizi. In e ne ili zamanagóy
qa aqalpaq ilindegi eń ez ózge iwshi leksik qa lamla dıń bi i bolıp abıladı.Tómendegi
kes ede eń kóp ushı ay uǵın inglisshe sózle hám ola dıń qa aqalpaq ilindegi
awda mala ı kel i ilgen:
Inglis
Qa aqalpaq o ması ilindegi
Mánisi
Cha
Cha
Onlayn sáwbe
Blog
Blog
Jeke in e ne be i
Pos
Pos
In e ne ge jaylasqan xaba
Like
Layk
«Unadı» belgisi
S eam
S im
Janli e i , onlayn kó se iw
Link
Link
In e ne degi sil eme
378
Inglis
Qa aqalpaq o ması ilindegi
Mánisi
Con en
Kon en
In e ne degi mazmun
Se e
Se e
Ta maq aǵı xızme kompyu e i
Spam
Spam
Ke eksiz xaba
B owse
B awze
In e ne i kó iw dás ú i
Bul sózle diń kópshiligi qa aqalpaq ilinde us ili a qalı ki ib kelgen sózle bolıp
abıladı.
3. Ózles i ilgen sózle diń il sis emasına beyimlesiwi. Inglisshe sózle qa aqalpaq
iline ómendegi jolla a qalı beyimlesedi [2]:
3.1. Fone ikalıq maslasıw. Sóz ay ılıw á epinen qa aqalpaq iliniń dawıs
siz emasıına maslas ı ıladı: compu e → kompyu e , cha →cha , blog → blog,like-
layk,s eam-s im.
3.2. Mo ologiyalıq beyimlesiwi. Inglisshe sózle ge qa aqalpaq iliniń qosım ala ı
qosılıp,ola g amma ikalıq jaq an belsendi boladı: laykla dı bas ım, laykla ǵa iye boldı,
laykla dı jıynadı sıyaqlı sózle mısal bola aladı.
3.3. Seman ikalıq beyimlesiw. Bazıbi ózles i mele qa aqalpaq ilinde jańa,milliy
kon eks degi mániske iye boladı. Mısalı, oolo e – so sial a maq aǵı paydalanıwshı,layk
– unamlı pike bildi iwshi belgisi [3].
4. Ózles i ilgen sózle ge bolǵan qa ım-qa nasla dıń múnásibe i hám il siyasa ı.
Qa aqalpaq ili boyınsha alımla bunday ózge isle di há ú li á izde baha be edi.bazıla
bunı ildiń ábiyiy awajlanıwı dep baha be se,ayı ımla ı bolsa milliy ildiń “kó inislik
azalıǵı”na qáwip sıpa ında kó edi [5].
Búgingi kúnde elimizde ásmiy il siyasa ı mámleke lik qa aqalapaq iliniń
no ma i ligin saqlawǵa qa a ılǵan bolsa - da,ámelde in e ne hám jasla sóylesiwle inde
inglis ilinen ki ip kelgen sózle júdá kóp qollanılmaq a. Bul jaǵday global mádeniya
hám exnologiyala ási iniń ábiyiy aqıbe i sııpa ında qa aladı [1].
5. Ózles i ilgen sózle diń unamlı hám unamsız á eple i
Unamlı á eple i:
• Tildi zaman menen bi les i edi.
• Jańa úsinikle di sáwlelendi iw imkaniya ın be edi.
• Dúnya júzilik qa nasıqla dı ańsa las ı adı.
Unamsız á eple i:
• Milliy sóz baylıǵımızdıń qısqa ıwına alıp keledi.
• Qa aqalpaq ilindegi sózle diń joǵalıp ke iw qáwipin ası adı.
• Jazba hám awızeki sóylesiwle degi no ma i e buzılıwla ǵa sebep boladı [4].
379
Juwmaqlap ay qanda, inglis ilinen ózles i ilgen sózle qa aqalpaq il leksikasınıń
ajı almas bólegine aynalǵan.Ola dıń kópshiligi in e ne ,xaba exnologiyala ı hám
baylanıs a awla ı a qalı ki ip kelmek e.Filologla ushın bul p o sess ildiń ábiyiy
e olyuciya sı, mádeniy baylanısla hám globalizaciya na iyjesi sıpa ında qızıqlı ize lew
jónelisin payda e edi [1].
Eń áhmiye li á epi sonda inglisshe sózle diń ózles i iliwi eń salmaqlıq a bolıwı
ke ek: bi á ep en, zamanagóy a amala dı qabıl e iw zá ú , ekinshi á ep en bolsa
qa aqalpaq iliniń milliy qásiye le in hám sóz baylıǵın ası ap qalıw áhmiye li bolıp
sanaladı [5].
Ádebiya la :
1. C ys al, D. English as a Global Language. Camb idge Uni e si y P ess, 2012.
2. Зализняк, А. А. Современный русский язык и заимствования. Москва, 2018.
3. Иванова, Е. В. Интернет и языковая культура современности. Санкт-Петербург, 2021.
4. Баранников, П. В. Англицизмы в современном русском языке. Москва, 2020.
