HÁZIRGI QARAQALPAQ TILINDE INGLIS TILINEN ALÍNǴAN SÓZLERDIŃ QOLLANÍLÍWÍ (INTERNET SÓZLIGI MÍSALÍNDA)

376 HÁZIRGI QARAQALPAQ TILINDE INGLIS TILINEN ALÍNǴAN SÓZLERDIŃ QOLLANÍLÍWÍ (INTERNET SÓZLIGI MÍSALÍNDA) Sarsenbaeva Ilmira Usnatdinovna Qaraqalpaqstan awıl xojalıǵı hám agrotexnologiyalar institutı Gumanitar pánler hám tiller kagedrası assistenti DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17704592 Annotaciya. Bul maqalada zamanagóy qaraqalpaq tilindegi inglis tilinen ózlestirilgen sózlerdiń,tiykarınan internet leksikasında ushıraytuǵın ózlestirmelerdiń qáliplesiwi,qollanılıw sebepleri hám olardıń qaraqalpaq tiline beyimlesiw protsessi analiz etiledi.Bul maqlada inglis tiliniń global baylanıs hám texnologiyalar tili sıpatında tutqan ornı,qaraqalpaq tili leksikasındaǵı ózgerislerge tásiri hám ózlestirmelerdiń til sistemasına kiritiw mexanizmleri haqqında sóz etiledi. Tayanısh sózler. inglis tilinen alınǵan ózlestirmeler,qaraqalpaq tili,sózlik,internet sózligi,globalizaciya ,til o‘zgeriwi, neologizm. Аннотация. В статье анализируются структурные и функциональные характеристики англоязычных заимствований в современном каракалпакском языке, особенно тех, которые широко используются в интернет-коммуникации. ююююРассматриваются лексические и морфологические стратегии адаптации, посредством которых данные единицы интегрируются в каракалпакскую языковую систему, а также прагматические и коммуникативные факторы, мотивирующие их употребление. Кроме того, процессы заимствования помещаются в более широкий контекст роли английского языка как глобальной лингва франка и основного средства технологического дискурса, что позволяет выявить его влияние на текущие процессы лексической инновации и языковых изменений в каракалпакском языке. Ключевые слова. Англоязычные заимствования, каракалпакский язык, лексическая адаптация, интернет-лингвистика, глобализация, языковые контакты, неологизм. Annotation. This article analyses the structural and functional characteristics of English borrowings,especially in internet of the modern Karakalpak language. The analysis addresses the lexical and morphological adaptation strategies through which these units are integrated into the Karakalpak linguistic system, as well as the pragmatic and communicative factors motivating their incorporation. Furthermore, the article situates these borrowing processes within the broader context of English as a global lingua franca and a primary medium of technological discourse, highlighting its influence on ongoing lexical innovation and language change in Karakalpak. Keywords. English borrowings, Karakalpak language, lexical adaptation, internet linguistics, globalization, language contact, neologism. Sońǵı on jıllıqlarda inglis tili dúnya kóleminde xalıqaralıq baylanıs,ilimtexnika,biznes hám internet tili sıpatında keń tarqaldı.Bul protsess basqa kóplegen tillerge,ásirese qaraqalpaq tiline hám tuwrıdan-tuwrı tásir kórsetpekte [1]. Inglis tili qaraqalpaq tiliniń leksik quramına aktiz kirip kelmekte,ásirese internet hám xabar texnologiyaları tarawlarında bul halat jáne de anıq kózge túspekte.Internet paydalanıwshıılarınıń arasındaǵı qarım-qatnasta “chat”, “post”, “layk”,“follover”, 377 “strim”, “kontent” sıyaqlı sózler kúndelikli awızeki sóylesiwlerdiń ajıralmas bólegine aylanǵan.Bul sózler tek ǵana lingvistika emes, sonıń menen birge mádeniyattanıw hám jámiyettanıw tárepinen de úyreniwge arzırlı jaǵday bolıp tabıladı.[2]. Maqalanıń maqseti — inglis tilinen kirip kelgen sózlerdiń házirgi qaraqalpaq tili leksikasındaǵı ornın anıqlaw,olardıń internet tarawındaǵı qollanılıw qásiyetlerin de analizlew hám bul protsestiń jámiyetlik hám lingvistikalıq sebeplerin kórsetiwden ibarat bolıp tabıladı. 1. Inglis tilinen alınǵan sózlerdiń qaraqalpaq tiline kirip keliw sebepleri. Filologiyada leksikalıq ózlestirmeler ádetde jámiyetlik,mádeniy hám texnologiyalıq ózgerisler menen tuwrıdan tuwrı baylanıslı boladı. Házirgi qaraqalpaq tiline inglis tilinen alınǵan sózlerdiń kirip keliwine tómendegi faktorlar sebep bolǵan. [3]: 1. Texnologiyalıq rawajlanıw. Kompyuter texnologiyaları, internet hám programmalastırıw tarawınıń terminologiyası tiykarınan inglis tilinde qáliplesken.Sol sebepten de kóplegen atamalar tuwrıdan-tuwrı inglis tilinen ózlestirilgen: browser (brawzer), chat (chat), login (login), download (júklep alıw), post (post) hám basqalar. 2. Global madeniyat hám kommunikaciya . Inglis tili xalıqaralıq til sıpatında ulıwmalasqanlıǵı sebepli, ol arqalı kirip kelgen sózler qaraqalpaq tilinde tábiyiy túrde qollanıla baslandı.Ásirese, sociyallıq tarmaqlar hám ǵalaba xabar quralları da bul procesti tezlestirip jiberdi [1]. 3. Inglis tiliniń abıraylılıq dárejesi. Kóplegen inglis tilindegi sózler «zamanagóy» yaki «professional» túrinde bolǵanlıǵı sebepli, olar ózleriniń qaraqalpaq tilinde sózleri bolsa da inglis tilinde qollanıladı: meeting (miting), deadline (dedlayn), upgrade (apgreyd )hám taǵı basqalar [2]. 2. Internet sózligindegi inglisshe sózlerdiń analizi. Internet tili zamanagóy qaraqalpaq tilindegi eń tez ózgeriwshi leksik qatlamlardıń biri bolıp tabıladı.Tómendegi kestede eń kóp ushıraytuǵın inglisshe sózler hám olardıń qaraqalpaq tilindegi awdarmaları keltirilgen: Inglis Qaraqalpaq forması tilindegi Mánisi Chat Chat Onlayn sáwbet Blog Blog Jeke internet beti Post Post Internetge jaylasqan xabar Like Layk «Unadı» belgisi Stream Strim Janli efir, onlayn kórsetiw Link Link Internetdegi silteme 378 Inglis Qaraqalpaq forması tilindegi Mánisi Content Kontent Internetdegi mazmun Server Server Tarmaqtaǵı xızmet kompyuteri Spam Spam Kereksiz xabar Browser Brawzer Internetti kóriw dástúri Bul sózlerdiń kópshiligi qaraqalpaq tilinde rus tili arqalı kirib kelgen sózler bolıp tabıladı. 3. Ózlestirilgen sózlerdiń til sistemasına beyimlesiwi. Inglisshe sózler qaraqalpaq tiline tómendegi jollar arqalı beyimlesedi [2]: 3.1. Fonetikalıq maslasıw. Sóz aytılıw tárepinen qaraqalpaq tiliniń dawıs siztemasıına maslastırıladı: computer → kompyuter, chat →chat, blog → blog,likelayk,stream-strim. 3.2. Morfologiyalıq beyimlesiwi. Inglisshe sózlerge qaraqalpaq tiliniń qosımtaları qosılıp,olar grammatikalıq jaqtan belsendi boladı: layklardı bastım, layklarǵa iye boldı, layklardı jıynadı sıyaqlı sózler mısal bola aladı. 3.3. Semantikalıq beyimlesiw. Bazıbir ózlestirmeler qaraqalpaq tilinde jańa,milliy kontekstdegi mániske iye boladı. Mısalı, foolover – sotsial tarmaqtaǵı paydalanıwshı,layk – unamlı piker bildiriwshi belgisi [3]. 4. Ózlestirilgen sózlerge bolǵan qarım-qatnaslardıń múnásibeti hám til siyasatı. Qaraqalpaq tili boyınsha alımlar bunday ózgerislerdi hár túrli tárizde baha beredi.bazılar bunı tildiń tábiyiy rawajlanıwı dep baha berse,ayırımları bolsa milliy tildiń “kórinislik tazalıǵı”na qáwip sıpatında kóredi [5]. Búgingi kúnde elimizde rásmiy til siyasatı mámleketlik qaraqalapaq tiliniń normativligin saqlawǵa qaratılǵan bolsa - da,ámelde internet hám jaslar sóylesiwlerinde inglis tilinen kirip kelgen sózler júdá kóp qollanılmaqta. Bul jaǵday global mádeniyat hám texnologiyalar tásiriniń tábiyiy aqıbeti sııpatında qaraladı [1]. 5. Ózlestirilgen sózlerdiń unamlı hám unamsız tárepleri Unamlı tárepleri: • Tildi zaman menen birlestiredi. • Jańa túsiniklerdi sáwlelendiriw imkaniyatın beredi. • Dúnya júzilik qatnasıqlardı ańsatlastıradı. Unamsız tárepleri: • Milliy sóz baylıǵımızdıń qısqarıwına alıp keledi. • Qaraqalpaq tilindegi sózlerdiń joǵalıp ketiw qáwipin asıradı. • Jazba hám awızeki sóylesiwlerdegi normative buzılıwlarǵa sebep boladı [4]. 379 Juwmaqlap aytqanda, inglis tilinen ózlestirilgen sózler qaraqalpaq til leksikasınıń ajıralmas bólegine aynalǵan.Olardıń kópshiligi internet,xabar texnologiyaları hám baylanıs tarawları arqalı kirip kelmekte.Filologlar ushın bul protsess tildiń tábiyiy evolyuciya sı, mádeniy baylanıslar hám globalizaciya natiyjesi sıpatında qızıqlı izertlew jónelisin payda etedi [1]. Eń áhmiyetli tárepi sonda inglisshe sózlerdiń ózlestiriliwi teń salmaqlıqta bolıwı kerek: bir tárepten, zamanagóy atamalardı qabıl etiw zárúr, ekinshi tárepten bolsa qaraqalpaq tiliniń milliy qásiyetlerin hám sóz baylıǵın asırap qalıw áhmiyetli bolıp sanaladı [5]. Ádebiyatlar: 1. Crystal, D. English as a Global Language. Cambridge University Press, 2012. 2. Зализняк, А. А. Современный русский язык и заимствования. Москва, 2018. 3. Иванова, Е. В. Интернет и языковая культура современности. Санкт-Петербург, 2021. 4. Баранников, П. В. Англицизмы в современном русском языке. Москва, 2020.