385
EVFEMIZM TERMININIŃ EVROPA MÁMLEKETLERINDE
IZERTLENIWI
Babaniyazo a Nu sulıw Konısbaye na
Ájiniyaz a ındaǵı NMPI ayanısh dok o an i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17704620
Anno aciya: Házi gi awajlanıp a ı ǵan dáwi de e emizmle ilde ádep-ik amlılıq no mala ın
saqlawǵa hám de jámiye egi ildiń awajlanıwına já dem be e uǵın enomen sıpa ında qa aladı.
Jámiye e insanla a asında ushı asıp a ı ǵan qolaysız, qopal yáki unamsız mánile ge iye bolǵan
sózle diń o nına , almas ı ılıp , jumsa ıp qollanıla uǵın sózle ge bolǵan alap a ı. Bul maqalada
e emizmle diń il ilimindegi oli, ola dıń úy eniliw á iyxı hám ilimpazla dıń e emizm haqqında
bildi gen óz piki le i be ilgen.
Tayanish sozle : e emizm úsinigi, e emiya qubılısı, e emizm ka ego iyala ı, e emizm ú le i,
il mashqalası.
Anno a ion: In he cu en e a o de elopmen , euphemisms a e iewed as a phenomenon ha
helps main ain no ms o poli eness and e ique e in language while con ibu ing o he e olu ion o
language in socie y. The e has been an inc easing demand o wo ds ha can be used as subs i u es,
so ening and eplacing uncom o able, c ude, o nega i ely conno a ed e ms encoun e ed in
in e ac ions be ween people. This a icle p esen s he ole o euphemisms in linguis ics, he his o y o
hei s udy, and schola s' pe spec i es on euphemisms.
Key wo ds: he concep o euphemism, he phenomenon o euphemism, ca ego ies o euphemism,
ypes o euphemism, language p oblem
Аннотация: В современном развивающемся мире эвфемизмы рассматриваются как
феномен, способствующий сохранению этических норм в языке и развитию языка в обществе. В
обществе возрос спрос на заменяющие и смягчающие слова вместо неприятных, грубых или
негативных слов, встречающихся среди людей. В данной статье рассматривается роль
эвфемизмов в лингвистике, история их изучения и мнения ученых об эвфемизме.
Ключевые слова: понятие эвфемизма, явление эвфемии, категории эвфемизма, виды
эвфемизмов, языковая проблема.
E emizmle diń il iliminde payda bolıwı eski jámiye le diń gende olle ine hám
hayal adamla ǵa bolǵan múnasibe le ge baylanıslı bolıp, bunda hayal adamla dı
bildi e uǵın sózle há dáwi de ú li mádeniya la da awajlanıp ba ǵan.
O a asi le de hayal adamnıń oli iyka ınan úyde bolǵan hám bul «náziklik» yáki
«múlayımlıq» sıpa la menen be ilgen. Bı aq XIX asi de eminis ic há eke le diń
awajlanıwı hám hayal adamla dıń huqıqla ı ushın gú es baslanıwı menen, e emizmle
hám gende ge iyisli sózle kóbi ek sociallıq hám siyasıy áhmiye ge iye bola basladı.
Hayalla dıń jámiye degi o nı ózge gen sayın, bul sózle diń ba ǵan sayın ú lenip, gende
eńligi á epinen án alına uǵın jaǵdayǵa keldi. Usınday máselele eminis ilshile
386
á epinen máselen Debo ah Came on,[2.388] Robin Lako [5.48]hám de basqa
izleniwshile á epinen úy enilgen.
E emizm a aması g ek ilinde «euphȇmismo» sózinen alınǵan bolıp, «eu –jaqsı,
phemi - soyleymen» degen mánini ańla adı. Til iliminde áde e qopal, unamsız yáki
jaǵımsız bolıp esi ile uǵın sózle diń o nına almasıwı sıpa ında qa aladı.
«E emizm» e mininiń bi inshi sózlik jazıwında be iliwine kelsek, bul waqıya
XVII ási diń o ala ında júz be gen dep esaplanadı. 1656-jılı Tomas Blaun [1. 224]
«Glossog aphia O A Dic iona y In e p e ing All Such Ha d Wo ds O Wha soe e
Language, Now Used In Ou Re ined English Tongue» a lı sózligin baspadan shıǵa ǵan,
onda e emizm úsinigine ómendegishe sıpa lama be ilgen edi: «euphemism
(euphemismus) a good o a ou able in e p e a ion o a bad wo d», bunıń mánisi:
«e emizm - jaman sózdiń jaqsı yamasa paydalı úsindi mesi» degendi ańla adı. Sonday-
aq, inglis hám us il biliminde de e emizmle di úy eniwge a nalǵan kóplegen
ize lewle ba . A ap ay qanda, R.W.Holde diń [3.416] «How No o Say Wha You
Mean: A.Dic iona y o Euphemisms» shıǵa mala ı e emizmle diń leksikog a iyalıq
á eple in úy eniwde áhmiye li de ek bolıp xızme e edi. Bul shıǵa mala da ú li
emala daǵı e emizmle jıynalǵan bolıp, ola dıń seman ikalıq hám p agma ikalıq
ózgeshelikle i analizlengen. Lako bolsa e emizmle diń illik hám jámiye lik
áhmiye in analiz e ip, ola dıń ek ǵana il emes, al jámiye lik dúzilisle menen de
baylanıslı ekenligin a ap ó edi. Onıń piki inshe, e emizmle jámiye egi abula dı
jumsa ıw hám názik emala dı alqılaw ba ısında áhmiye li o ın u adı. Lako ıń
kózqa ası boyınsha, awda mashı e emizmle di mádeniya la a asındaǵı
ayı mashılıqla dı esapqa alǵan halda awda ıwda , náziklik i saqlawı ke ek degen piki di
ay adı.
XIX ási ge kelip ózgeshe mádeniy u mıs á izi júzege keledi , e adamla islep
shiǵa ıw jumısla ı menen bán bolıwı, hayal adamla bolsa ózle in ómi lik joldasla ına
hám de shańa aǵına baǵıshlawı lazım edi. Ádep-ik amlılıq hám ásmiy senzu a kúsheyip,
náziklik, sóylew mádeniya ı jáne de awajlana basladı. Shekspi dıń dó e pele inde
ushı ay uǵın «ádepli shańa aqla da qollanılmay uǵın hám dawıs shıǵa ıp oqıw múmkin
bolmaǵan» degen sózle di analiz qılǵan Tomas Bodle áyne usı dáwi le de úlken abı oy
a ı dı. Ol jazıwshınıń 10 omlıq shıǵa mala oplamına edak o lıq qıldı.
E emizmle di úy eniw a iyxında XIX ási diń aqı ı jańa basqısh boldı, sebebi dál
sol waqı a nemis ize lewshisi G. Pauldiń [11.499] miyne le i já iyalandı. Ol
e emizmle di seman ikalıq ózge isle sxemasında me a o a hám me onimiya menen bi
qa a da ajı a ıp kó se ken . XX ási ge kelip ek ǵana adam aǵzala ı, haywanla hám
janlikle , kesellikle , ná sele hám hádiysele a ın e emiyles i iw háwij alıp basladı.
387
Sebebi jáhán u ısı dáwi inde adam sawdası, je imlilik kóbeyip ba ǵan sayın e emikalıq
bi likle hám a go izmle de kóbeyip ba dı. Ola diń uwxıy ózine án ózgeshelikle i
zaman hám mákánda, adamza ıń is há eke le i hám jaǵdayı menen baylanıslı halda amı
jaya basladı. XX ási diń o ala ına kelip e emizm haqqındaǵı piki le 1961-jılı
akademik I.I.Meshchanino ıń 75 jıllıǵına baǵıshlanǵan «Til bilimi p oblemala ı»
oplamında ja ıq kó gen B. A. La inniń [9.101] «E emizmle haqqında» a lı miyne inde
be ilgen. Házi gi zamanagóy ling is ikada e emizmle di ize lew jumısla ı ek ǵana
leksikog a iyada ǵana emes, ling is ikaliq jaq an da keńnen ize lewle alıp ba ıldi.
E emizmle di úy eniw ba ısında ola dı opa la ǵa bóledi máselen, e emizmle diń
siyasa qa , diniy, medicina a awla ına baylanıslı ekenligi ay ıp ó ilgen.
Ulıwma il iliminde J.Vand yes sıyaqlı ling is le á epinen a aw menen baylanıslı
ádebiya la da ay ıp ó ilgen bolıp, ola dıń piki le i e emizm mazmunı awajlanıwında
úlken áhmiye ke iye. Usı hádiyseni ay ıqsha mille , ayı ıqsha jınıs wákille i mısalında
be gen alımla dıń qa a ına A.N.Samoyi ich [12.167], Baskako [7.3] la dı ki i iw
múmkin. V.P.Mosk in [10.264] «Эвфемизмы в лексической системе современного
русского языка» a lı miyne inde e emizmle diń ka ego ıyalıq maqami, e emizaciya
usılınıń qollanılıw s e ası, sonday-aq e emizmle diń qa a kelgen hádiysele menen óz
a a múnásibe in úy endi.
XX ási diń 70-80-jılla ında e emizaciya máselele i boyınsha A.M.Kace iń jańa
iyka ǵı miyne le i payda boldı. L.M. Kace [8.22] óziniń «Házi gi inglis ilindegi
e emizmle . Sociallıq-ling is ikalıq súw e lew áji iybesi» degen disse aciyasında bul
il qubılısın ek ǵana abu menen baylanıs ı ıp qoymadı. Ilimpaz e emizmle diń
s uk u alıq-seman ikalıq hám úsinik aspek le i boyınsha óz klassi ikaciyasın usındı.
E emikalıq mániniń mashqalalı a awla ın ize lewge Es emadu a uni e si e iniń
p o esso ı Luiza Ma iya A men o Mo eno [4.744] áhmiye li úles qosqan. Ol «E emizm
kóbinese sóylew mádeniya ına ilden ısqa ı jan asıw bolıp esaplanadı» dep jazadı.
Rus ilshi ilimpazı p o esso V.P. Mosk inniń bi qa a miyne le i ay ıqsha dıqqa qa
ılayıq. A o dıń «Házi gi us iliniń leksikalıq sis emasındaǵı e emizmle » a li
monog a iyası bi neshe má e qay a basılıp shıǵa ılǵan. Bul jumıs a e emizaciya
usılla ınıń ka ego iyalıq jaǵdayı hám qollanılıw a awı úy enilgen bolıp, e emizmle diń
basqa da uqsas úsinikle menen baylanısı anıqlas ı ılǵan. Bul bolsa e emizmle di
olıǵı aq klassi ikaciyalaw, ola dıń payda bolıw usılla ın anıqlaw hám á ipke salıwǵa
já dem be edi.
F ancuz il biliminde Y.Meye hám J.Vand iyesle [6.259] bi inshile den bolip bul il
mashqalasına i iba qa a qan. Máselen, Joze Vand ies iń piki inshe, e emizm sóylewge
unamlı jan asıwdı júzege kel i iw maqse inde qollanıladı, bunday qay a a alıwdıń payda
388
bolıwı qadaǵan e ilgen sózlik qu amın sıpayı aq hám mádeniya lı aq o mada bildi iw
alabı menen boladı dep esaplaydı. Bul piki den J.Vand ies iń de e emiya qubılısı hám
e emizmniń ling is ikalıq ábiya ın du ıs alqılaǵanlıǵı úsiniledi. Bul eki ling is
e emizmle di jámiye aǵzala ınıń ilden paydalana alıw kónlikpesi menen baylanıslı
halda úy engen.
XXI ási den baslap us il biliminde e emizm eması sheńbe inde 156 ǵa jaqın
kandida lıq disse aciyala jaqlanǵanı bul qubılıs ı úy eniwdiń awajlanıwınan de ek
be edi.
Ádebiya la :
1. Bloun T. Glossog aphia Newcomb, 1656. 224 p.
2. Debo ah Came on. The Feminis C i ique o Language. 1985; p.388
3. Holde , R. W. A dic iona y o euphemisms. How no o say wha you mean / R. W. Holde . – Ox o d:
Ox o d uni e si y p ess, 2008. – 416 p.
4. Mo eno L.M.A. La in e dicción lingüís ica: es a egias del lenguaje polí icamen e co ec o en ex os
legales educa i os selección de leyes educa i as (1986-2006). Cáce es, 2009. 744 p
5. Robin Lako . Language and Woman's Place. Camb idge Uni e si y P ess 1973 pp.45-80
6. Vend yes J. Le Langage. Pa is, 1921. 259 p.
7. Баскаков Н.А. Пережитки табу и тотемизма в языках народов Алтая //Советская тюркология. –
Баку, 1974. – №2. – С.3-9.
8. Кацев А.М. Эвфемизмы в современном английском языке: опыт социолингвистического
описания: автореф. дис. … канд. филол. наук: 10.02.04 / Кацев Анри Матвеевич. Л., 1977. 22 с.
9. Ларин Б. А. Об эвфемизмах //Ученые записки ЛГУ.-Л, 1961. С. 101-114.
10. Москвин В. П. Эвфемизмы в лексической системе современного русского языка. М.: ЛЕНАНД,
2010. 264 с.
11. Пауль Г. Принципы истории языка. Москва, 1960. 499 c.
12. Самойлович А.Н. Запретные слова в языках казах- киргизской замужней женщины. – СПб: Рус.
вост. отд. общество. – 1915. – С. 167.
