VOLUME-3, ISSUE-10
188
XORAZM VOHASINING TARIXIY GEOGRAFIYASI VA AMUDARYONING
O‘ZANLARI SUG‘ORISH TIZIMLARI VA IQLIM O‘ZGARISHLARI
KONTEKSTIDA ILMIY TADQIQOTLAR TAHLILI
F.I.SH_Ma yaqubo a Nozima Maksa baye na
U ganch da la uni e si e i, Ta ix ka ed asi, o’qi u chisi
E-mail: ma yaqubo ohi jon4717
Tel: 97 091 78 48
Anno a siya. Ushbu maqolada Xo azm ohasining a ixiy geog a iyasi, Amuda yoning
o‘zanla i, qadimgi sug‘o ish izimla i a iqlim o‘zga ishla i kon eks ida olib bo ilgan ilmiy
adqiqo la ahlil qilingan. Amuda yoning Uzbo‘y o‘zani o qali Kaspiy dengiziga quyilishi,
Sa iqamish ha zasi a O olbo‘yi hududla ining paleogeog a ik xususiya la i ilmiy manbala
asosida yo i ilgan. Ya.G‘.G‘ulomo , B.V. And iano , V.I. Vayinbe g kabi olimla ning ishla i
asosida sug‘o ish izimla i, iqlim o‘zga ishla i a inson aoliya ining abiiy muhi ga a’si i ahlil
qilingan.
Kali so‘zla . Xo azm ohasi, Amuda yo o‘zanla i, Uzbo‘y, Sa iqamish, sug‘o ish izimi, iqlim
o‘zga ishla i, paleogeog a iya, a xeologiya, geomo ologiya, mig a siya, Ma kaziy Osiyo.
ИСТОРИЧЕСКАЯ ГЕОГРАФИЯ ХОРЕЗМСКОЙ ДОЛИНЫ И РУСЛА
АМУДАРЬИ: АНАЛИЗ НАУЧНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ В КОНТЕКСТЕ
ИРРИГАЦИОННЫХ СИСТЕМ И КЛИМАТИЧЕСКИХ ИЗМЕНЕНИЙ
Ф.И.О Матяқубова Нозима Максатбаевна
Ургенчский государственный университет,
преподаватель кафедры истории,
E-mail: _ ma yaqubo ohi jon4717
Tel: 97 091 78 48
Аннотация. В данной статье представлен анализ научных исследований по исторической
географии Хорезмской долины, руслам Амударьи, древним ирригационным системам и
климатическим изменениям. Рассмотрены вопросы стока Амударьи через русло Узбоя в
Каспийское море, палеогеографические особенности Сарыкамышского бассейна и
Приаралья на основе научных трудов. На основе работ Я.Г. Гулямова, Б.В. Андрианова,
В.И. Вайнберга проанализированы ирригационные системы, климатические изменения и
влияние человеческой деятельности на природную среду.
Ключевые слова. Хорезмская долина, русла Амударьи, Узбой, Сарыкамыш,
ирригационная система, климатические изменения, палеогеография, археология,
геоморфология, миграция, Средняя Азия.
F.M.L Ma yakhubo a Nozima Makhsa baye na
U gench s a es uni e si y
eache acul y o his o y
E-mail: _ ma yaqubo ohi jon4717
Tel: 97 091 78 48
Anno a ion. This a icle analyzes scien i ic esea ch conduc ed on he his o ical geog aphy
o he Kho ezm oasis in he con ex o he Amu Da ya’s i e beds, ancien i iga ion sys ems, and
clima e change. Based on schola ly sou ces, i explo es he low o he Amu Da ya in o he
Caspian Sea ia he Uzboy channel, and he paleogeog aphic ea u es o he Sa ykamysh basin
VOLUME-3, ISSUE-10
189
and he A al Sea egion. D awing on he wo ks o schola s such as Ya.G. Ghulamo , B.V.
And iano , and V.I. Vainbe g, he a icle examines i iga ion sys ems, clima e changes, and he
impac o human ac i i y on he na u al en i onmen .
Key wo ds: Kho ezm oasis, Amu Da ya i e beds, Uzboy, Sa ykamysh, i iga ion sys em,
clima e change, paleogeog aphy, a chaeology, geomo phology, mig a ion, Cen al Asia.
Ki ish. Ma kaziy Osiyoning eng qadimiy a boy a ixiy-madaniy hududla idan bi i bo‘lgan
Xo azm ohasi o‘zining abiiy-geog a ik xususiya la i, Amuda yo da yosining o‘zani a
sug‘o ish izimla i bilan insoniya si iliza siyasining shakllanishida muhim ol o‘ynagan.
Vohaning geog a ik joylashu i, iqlimi a su esu sla i qadimdan dehqonchilik madaniya i a
shaha sozlik ja ayonla ining asosini ashkil qilgan. Ayniqsa, Amuda yoning o‘zani, uning a ixiy
o‘zga ishla i a sug‘o ish izimla i min aqaning iq isodiy a ij imoiy a aqqiyo iga be osi a a’si
ko‘ sa gan. Mazku adqiqo da Xo azm ohasining a ixiy geog a iyasi, Amuda yoning o‘zani,
sug‘o ish izimla i a iqlim o‘zga ishla i kon eks ida olib bo ilgan ilmiy izlanishla ahlil qilinadi.
Ushbu ma zu hududning ekologik, iq isodiy a demog a ik i ojlanishini ushunishda dolza b
ahamiya kasb e adi.
Adabiyo la ahlili. Xo azm ohasi a Amuda yo o‘zanla i bo‘yicha olib bo ilgan ilmiy
adqiqo la uzoq a ixga ega bo‘lib, bu bo adagi das labki ma’lumo la Abu Rayhon Be uniy
asa la ida uch aydi. Be uniy Amuda yoning Kaspiy dengiziga quyilishi haqidagi ik ni ilga i
su gan bo‘lsa-da, bu g‘oya aqa XX as ning 50-yilla ida Uzbo‘y a Sa iqamish ha zala ida olib
bo ilgan adqiqo la na ijasida ilmiy asosga ega bo‘ldi.
Ya.G‘. G‘ulomo a B.V. And iano la ning adqiqo la i Xo azmning sug‘o ish izimla i a
geog a ik xususiya la ini o‘ ganishga bag‘ishlangan bo‘lib, ula Amuda yoning quyi oqimidagi
dehqonchilik madaniya i a sun’iy sug‘o ish izimla ining shakllanish ja ayonla ini ahlil
qilganla .
V.I. Vayinbe g esa ohaning ekologik a paleogeog a ik a ixini, iqlim o‘zga ishla i a
mig a siya ja ayonla ini chuqu o‘ gangan. Uning ishla i Amuda yo a Si da yoning qadimgi
o‘zanla i, O ol-Kaspiy hududla ining iqlim ekons uksiyasi a e nogeog a ik masalala ni o‘z
ichiga oladi.
Me odologik asosla . Tadqiqo a ixiy-geog a ik, a xeologik, paleogeog a ik a ekologik
yondashu la asosida kompleks uslubda olib bo ildi. Asosiy e’ ibo yozma manbala , a xeologik
opilmala , geomo ologik a ka og a ik ma e ialla ahliliga qa a ildi. Iqlim o‘zga ishla i,
sug‘o ish izimla i a mig a siya ja ayonla i o‘za o bog‘liq holda qiyosiy ahlil qilindi. Ushbu
in eg allashgan yondashu Xo azm ohasi a ixining mu akkab geog a ik a ekologik
ja ayonla ini ha omonlama yo i ish imkonini be di.
Tahlil. Xo azm ohasini geog a ik jiha dan o‘ ganishda olimla o‘ asidagi eng munoza ali
masala Amuda yoning Kaspiy dengiziga quyilishi, ya’ni Uzbo‘y o‘zani masalasi bo‘lgan.
Amuda yoning Kaspiy dengiziga quyishi das lab Abu Rayxon Be uniyning “Qadimgi xalqla dan
qolgan yodgo likla ” asa ida be ilgan. Bu g‘oya uzoq aq la da omida no o‘g‘ i ma’lumo deb
hisoblangan. XX as ning 50- yilla ida Uzbo‘y a Sa iqamish ha zala ida olib bo ilgan
adqiqo la Abu Rayxon Be uniy omonidan yozib ke ilgan bu ik ning o‘g‘ iligini ilmiy jiha dan
asosladi a Uzbo‘yning su bilan a’minlangan da la ini ham yo i ib be di. Mil.a . IV – III
ming yillikla da Amuda yo Uzbo‘y o‘zani o qali Kaspiy dengizi bilan bog‘langan. Mil.a . II
ming yillik boshla idan kelib, u ye da su oqimi bo‘lmagan[5,B.21,280-281.]. Mil. a . I ming
yillik boshla ida Sa iqamish del asi su bilan qay a a’minlana boshlagan. Mil. a . VII as
VOLUME-3, ISSUE-10
190
boshla idan Sa iqamish del asida su ko‘p bo‘lgan. Bu hola milodiy IV–V as la gacha da om
e gan[2]. Yozma manbala da qayd qilinishicha, shu da la da Uzbo‘ydan Kaspiy dengiziga
kemala qa nagan[8]. Uzbo‘yga su ning doimiy quyishi mil.a . I ming yillikning boshla idan
o‘x agan. Amuda yoning su la i shimol omonga yo‘nalib, O ol o‘zaniga quyila boshlagan.
Qadimgi Xo azm ohasining sug‘o ilish a ixi Ya.G‘.G‘ulomo a B.V.And iano la omonidan
maxsus adqiqo doi asiga o ilgan. Bu adqiqo la da sug‘o ish izimla ining yo‘nalishla i
yo i ish ja ayonida hududning geog a ik asni i bayon qilingan. Shu jiha dan olib ka alganda
hududning geog a ik joyla ini yo i ishda bu ilmiy asa la ham muhim ahamiya kasb e adi.
Ya.G‘.G‘ulomo ning adqiqo ishida eng qadimgi da la dan XX as ning 50 -yilla igacha
bo‘lgan da dagi sun’iy sug‘o ish izimi bilan bog‘liq masalala adqiq qilingan. Olim Amuda yo
a uning o‘zanla ini geog a ik jiha dan ahlil qilganda, o‘ a as mualli la i asa la idagi
ma’lumo la bilan aqqoslab, o‘z xulosasani be gan. Abu Rayxon Be uniyda be ilgan geog a ik
ma’lumo la ni lokaliza siya qilgan. Amuda yoning oshqinla i, ula ning xa i a aholi shu
oshqinla dan qanday himoyalanib, qay a zda dehqonchilikda sama ali oydalanganlikla i
kel i ilgan.
B.V. And iano ning “O olbo‘yining qadimgi sug‘o ish inshoo la i izimi” asa ida
Amuda yoning quyi oqimla i a o‘zanla i bo‘yidagi abiiy sha oi ga alohida o‘h alib o‘ gan. Bu
ha bi xududning o‘ziga xos abiiy sha oi ga egaligini a shu asosda dehqonchilik madaniya i
shakllanganligi ko‘ sa gan. Quyi Amuda yo bo‘yla i sah o bilan o‘ algan bo‘lib, keskin
kon inen al bo‘lib, xa oning o‘ a da ajada qu uqligi, kuchli shamolla ning bo ligi a su ning
bug‘lanish da ajasi ham kuchli ekanligini ko‘ sa ilib, bunday abiiy sha oi da aqa sun’iy
sug‘o ishga asoslangan dehqonchilikni shakllan i ish mumkin ekanligi qayd e ilgan[1,С. 96.].
O olbo‘yidagi qu uq iqlim uchlamchi da ning oxi ida shakllangan deb ko‘ sa gan.
Na ijala . V.I.Vayinbe g Xo azm ohasining mil.a . VII as dan milodiy VIII as gacha bo‘lgan
da ini ekologik a paleogeog a ik jiha dan chuqu ahlil qilgan a ha bi masala
a ixshunosligini ham yo i gan. Uning adqiqo ishida ham Amuda yoning o‘zanla i, Uzbo‘y,
sha qiy Kaspiy dengizi qi g‘oqla i hududla i, Si da yoning qadimgi o‘zanla i masalala i XX
as ning ikkinchi ya mida olib bo ilgan a xeologik adqiqo ishla ini jamlagan holda yo i ib
o‘ ilgan. O ol bo‘yi hududla i iqlimining o‘zga ishla i masalala iga alohida o‘h algan. Xo azm
ohasida yashagan u li qabilala ning joylashgan ye la i, ko‘chib yu ish ja ayonla i ham bayon
qilingan. Geog a ik ma’lumo la yozma manbala dagi ma’lumo la asosida ham ahlil qilinib,
e nogeog a iya masalala iga ka a e’ ibo qa a ilgan. Amuda yo o‘zanla i xa i asi, qadimgi
qabilala ning geog a ik joylashgan hududla i xa i asi ishlanib, asa ga ilo a qilingan.
V.I.Vaynbe g Amuda yo quyi qismini hududla ini geog a ik jiha dan Tu on pas ekisligi deb
a alishini inoba ga olib, shu hududla ni Tu on deb be adi. Geog a ik jiha dan unga g‘a bda
Kaspiy dengizigacha, sha qda Ma kaziy Qozoqis ongacha, shimolda Qozoqis on cho‘ligacha,
janubda Qizilqum a Qo aqumning chekkasigacha bo‘lgan hududla qi gan[3]. O‘ a Osiyo a
Ma kaziy Osiyo ushunchala iga a’ i be ib, ula ning geog a ik hududla iga ushuncha be ib,
O‘ a Osiyoning geog a ik koo dina ala i, iqlimi, o‘simlik dunyosi, qishloq ho‘jaligining asosi,
hay ona olami, oqib o‘ gan da yola i, ye ele ining o‘ziga xosligi, up og‘i kabi masalala ahlil
qilingan. Shu asosda O‘ a Osiyoda a ixiy-madaniy iloya la shakllanganligini ko‘ sa gan.
Amuda yo o‘zanla i O olbo‘yi, Uzbo‘y, Sa iqamish hududla ining paleogeog a iyasini chuqu
ahlil qilgan. Ula ga su kelish aq la i a insonla omonidan o‘zlash i ilishi masalala i ahlil
qilingan. O ol- Kaspiy hududla ining mil.a . 900 -300 iqlimini ekons uksiya qilgan[4,B.59.].
Bu hududga shu da la da ko‘chmanchi qabilala ning ki ib kelish ja ayoni iqlimda bo‘lgan
VOLUME-3, ISSUE-10
191
o‘zga ishla ekanligi asoslab be ilgan. Ilk emi da ida O‘ ae dengizi bo‘yla idagi iqlim
qu uqlashib, shimoliy Ye oosiyo hududla ida namga chilik yuqo i bo‘lganligi sababli, qadimgi
e oniy qabilala O‘ a Osiyo hududiga ki ib kelganla . Shu da da Xo azm ohasida Sa iqamish
hududla ida su ko‘payib, Uzbo‘y oqimida ham su bo‘lgan. Bu hududga a o dagi ko‘chmanchi
qabilala kelib joylashgan, Us yu da ham qo‘chmanchi qabilala paydo bo‘lgan. Quyi Si da yo
bo‘yidagi Inka da yo qu ib, uning o‘ nida Qu onda yo shakllangan.
Mil.a . IV-III as la da issiq a qu uq iqlim hukm on bo‘lganligi sababli Amuda yoning
shimoliy Do don i mog‘i a Qanxada yo qu igan. Shu da da Xo azm ohasiga Qozoqis on
hududidagi ko‘chmanchi qabilala ning das labki yu ishi kuza iladi. Ko‘chmanchila ning
ikkinchi yi ik oqimi mil.a . II as da boshlangan. Si da yoning quyi oqimi qu iganligi sababli
dax qabilala i boshqa hududla ga ko‘chib ke ishgan. Siyosiy aziya na ijasida O‘ a Osiyoga
ki ib kelgan yuedji qabilala i shimol omonga emas, balki janub omonga yu ish qilib, Baq iya
hududla ini egallaganla [6,С.61.].
B.I.Vayinbe g shimoliy O olbo‘yi hududla ining lansha i a aunasi iqlim sha oi i bilan bog‘liq
ekanligini asoslagan. Iqlim qu uq issiq bo‘lsa, hududda qu g‘oqchilik boshlangan, o‘simlik a
hay ono dunyosi ham kamayib ke gan. Sah o o‘simlikla i a qalgan. Aksincha, namga chilik
yuqo i bo‘lib, yog‘inga chilik ko‘p bo‘lgan da la da bu hududning lansha ida ub o‘zga ishla
bo‘lgan. O‘simlik a hay ono dunyosi boyigan. Sah o chega asi ham o‘zga gan. Milodiy IV
as dan iqlim yana so iy boshlaydi, bu sah oda yasho chi qabilala ga yanada mu akkablik
ug‘di gan. Sa iqamish a Uzbo‘y o‘zanla i qu ib qoladi. Ma kaziy Osiyodagi Ta im da yosi
su ning sa hi ushib ke gan, Lobno ko‘li qu igan. Bu ja ayon xunla ning g‘a bga ko‘chib
ke ishiga sabab bo‘lgan deb ko‘ sa adi olima. Tadqiqo ishida qadimgi a o‘ a as la dagi iqlim
o‘zga ishla i ahlil qilingan a iqlim bugungi kundagidan bu unlay boshqacha bo‘lgan deb xulosa
be gan.
Xulosa. 2020 yilda A.S.Sagdullae muha i ligi os ida Ma kaziy Osiyodagi a ixiy – madaniy
iloya la ning shakllanishi a e nik geog a iyasi muammola iga bag‘ishlangan jamoa iy
monog a iya chop e ildi[7,Б.236.]. Unda osh, b onza a ilk emi da i yodgo likla ining
geog a iyasi, ka og a iyasi, u li abiiy geog a ik sha oi da madaniya ning i ojlanishi,
mig a siyala a a ixiy geog a iya masalala i yo i ilgan. Asa da Xo azm ohasining
o‘zlash i ilishi, Amuda yo o‘zanla ining aoliya i a yozma manbala dagi ma’lumo la
yo i ilgan.
XX as ning ikkinchi ya mida ulkan cho‘l min aqasida og‘i sha oi da olib bo ilgan a xeologik
adqiqo ishla ining muhim na ijala i bugungi kunda ham adqiqo doi aga o ilib, yangi ik la
ilga i su ilmoqda, Xo azm ohasi a ixining muammoli masalala i o‘z yechimini opmoqda. Shu
masalala dan eng muhimi hududning geog a ik jiha dan o‘ ganilishi bo‘lib, bunda Amuda yo a
uning o‘zanla ining shakllanishi, su bilan a’minlanish ja ayonla i a cho‘llashish oqiba la i
keng ahlil qilingan. Adabiyo la
1. Андрианов Б.В. Древние оростельные системы Приаралья. – С. 96.
2. Вайнберг Б.И. Этнография Турана в древности. – С. 37; Пьянков И.В. Средняя Азия
и Евразийская степь в древности. – С. 98.
3. Вайнберг Б.И. Этнография Турана. – С.3.
4. Вайнберг Б.И. Этнография Турана. - C. 59.
5. Вайнберг Б.И. Этнография Турана. - C.21, 280-281.
6. Вайнберг Б.И. Этнография Турана. – С. 61.
7. Марказий Осиёда тарихий-маданий вилоятларнинг шаклланиши ва этник
географияси муаммолари. Монография. -Т.: “Университет”, 2020. –Б. 236.
8. Страбон. XI, VII. 3
