ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-
2.889, 2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-11
826
YOSHLAR ORASIDA RUHIY TUSHKUNLIK (DEPRESSIYA) VA UNING OLDINI OLISH
YO‘LLARI
Te miz Da la pedagogika ins i u i pedagogika
Psixologiya aʼlim yoʻnalishi 2-ku s alabasi
Musu mono a Mahliyo Bobomu od qizi
93 690 07 06
Anno a siya: Ruhiy ushkunlikning sababla i, oqiba la i a uni oldini olish yo‘lla i, psixologik
yondashu la , ij imoiy omilla a oila iy muhi , uhiy hola , mus ahkamlash,ijobiy
ik lash,psixologik madaniya ,dep essiya,s ess.
Kali so‘zla : Ruhiy ushkunlik, dep essiya, yoshla psixologiyasi, s ess, ij imoiy omilla ,
p o ilak ika, psixologik madaniya , mo i a siya.
Anno a ion: Causes, consequences and ways o p e en dep ession, psychological app oaches,
social ac o s and amily en i onmen ,men al s a e, ein o cemen ,posi i e hinking,psychological
cul u e,dep ession,s ess.
Keywo ds: Dep ession, dep ession, you h psychology, s ess, social ac o s, p e en ion,
psychological cul u e, mo i a ion.
Ki ish
Hozi gi globallashu a axbo o exnologiyala i da ida yoshla hayo i keskin o‘zga ishla , yuqo i
alabla a kuchli aqoba bilan o‘qnash kelmoqda. Shu bilan bi ga, ezko u mush a zi, ij imoiy
bosim a o‘zini anglashdagi mu akkablikla ko‘plab yoshla o asida uhiy ushkunlik hola la ini
kel i ib chiqa moqda. Dep essiya — bu aqa kay iya ning pasayishi emas, balki insonning bu un
uhiy hola ini, ik lash a zini a hayo ga bo‘lgan munosaba ini o‘zga i u chi mu akkab hola di .
Yoshla o asida bu muammoning keng a qalishi na aqa shaxsiy, balki ij imoiy ahamiya ga ega
bo‘lib, uni o‘z aq ida aniqlash a ba a a e ish jamiya saloma ligi uchun muhim hisoblanadi.
Yoshla ning uhiy ushkunlikka ushish hola la i so‘nggi yilla da bu un dunyoda o ib bo moqda.
Jahon sog‘liqni saqlash ashkilo i ma’lumo la iga ko‘ a, ha o‘ inchi yosh inson hayo ining ma’lum
bosqichida dep essi hola ni boshdan kechi adi. Bunga sabab si a ida global o‘zga ishla , aqamli
muhi ning kuchayishi, hayo su ’a ining ezlashu i a shaxsla a o munosaba la ning
mu akkablashu i ko‘ sa ilmoqda. O‘zbekis on jamiya ida ham bu ja ayonla o‘z aksini opmoqda.
Ayniqsa, shaha sha oi ida yasho chi, aqamli a moqla dan aol oydalanadigan yoshla uhiy
bosimga ez oq duch kelmoqda.
Dep essiya ko‘pincha sezilmasdan, as a-sekinlik bilan i ojlanadi. Yosh a lod o asida u “ichki
cha choq”, “umidsizlik”, “hayo dan ma’no opmaslik” ko‘ inishida namoyon bo‘ladi. Ba’zi holla da
bu hola o‘ziga shubha, jamiya dan che lashish yoki ajo uzko lik shaklida i odalanadi. O‘smi lik
da ida bu ja ayon yanada kuchli bo‘lishi mumkin, chunki bu yoshda hissiyo la keskin, o‘zini
anglash esa mu akkab bosqichda kechadi.
Ij imoiy omilla yoshla ning uhiy hola iga eng kuchli a’si ko‘ sa u chi jiha la dan bi idi . Oila
muhi idagi be a qlik, doimiy anqid, o a-onala o‘ asidagi nizola yoki meh ye ishmasligi yoshla
uhiya iga salbiy a’si qiladi. O a-onala omonidan haddan o iq alabchanlik, yoki aksincha,
e’ ibo sizlik yoshni o‘ziga nisba an ishonchsiz qiladi. Shuningdek, ij imoiy a moqla da boshqala
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-
2.889, 2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-11
827
hayo iga qa ab o‘z hayo ini solish i ish, “ideal” ob azla ni ko‘ ish ham ichki no ozilik hissini
kuchay i adi. Bu ja ayonni psixologla “ aqamli solish i ish sind omi” deb a aydila .
Ta’lim muassasala idagi uhiy muhi ham muhim omil sanaladi. O‘qu yuklamasining o iqligi,
baholashdagi adola sizlik, sin doshla o‘ asidagi aqoba , o‘qi u chila ning qa iqqo‘lligi yoki
be a qligi yoshla ning o‘zini qad siz his qilishiga sabab bo‘ladi. Shu sababli, a’lim izimida
o‘qi u chila psixologik madaniya ini oshi ish, ha bi o‘qu chiga indi idual yondashu ni yo‘lga
qo‘yish za u . Ha bi pedagog na aqa bilim be u chi, balki o‘qu chining uhiy i ojlanishini
kuza u chi, unga mo i a siya be u chi shaxs bo‘lishi ke ak.
Zamona iy psixologik yondashu la shuni ko‘ sa adiki, dep essiyani oldini olishning eng sama ali
yo‘li — e a ashxis a psixologik yo dam izimini yo‘lga qo‘yishdi . Ha bi mak ab a oliygohda
malakali psixolog ishlashi, yoshla uchun max iy maslaha ma kazla i aoliya yu i ishi ke ak.
Ko‘plab yoshla muammola ini boshqala bilan bo‘lishishdan uyaladila , ammo aga ula o‘z his-
uyg‘ula ini e kin i oda e a oladigan muhi ya a ilsa, bu ula ning uhiy yengilligiga olib keladi.
Ruhiy saloma likni mus ahkamlashda jismoniy aollik juda ka a ol o‘ynaydi. Spo bilan
shug‘ullanish, oza ha oda say qilish, yoga, medi a siya kabi aoliya la miya aoliya ini yaxshilaydi,
s ess go monla ini kamay i adi a “bax go moni” — se o oninning ishlab chiqilishini kuchay i adi.
Shuning uchun mak ab a oliy a’lim muassasala ida spo a madaniy adbi la ni ko‘pay i ish
na aqa jismoniy, balki uhiy saloma likni ham mus ahkamlaydi.
Madaniy-ma’na iy aoliya ham uhiy ushkunlikning da o yo‘lla idan bi idi . Ki ob o‘qish, san’a
bilan shug‘ullanish, ea , musiqa, ij imoiy loyihala da ish i ok e ish yoshla ning hayo da ma’no a
ilhom opishla iga yo dam be adi. Shaxs o‘zini oydali, ijodko a jamiya ga ke akli inson si a ida
his e gan sa i, dep essi hola la dan uzoqlashadi.
Omma iy axbo o osi ala i a in e ne da sog‘lom psixologik muhi ya a ish ham muhim masaladi .
A suski, ba’zi bloge la yoki ij imoiy a moqla da mashhu likka e ishgan shaxsla yoshla o asida
no o‘g‘ i qad iya la ni a g‘ib qilishadi. Shu sababli, yoshla bilan ishlo chi mu asaddi ashkilo la
omonidan uhiy saloma likka oid ijobiy kon en la ni, mo i a sion ideola ni, hayo iy hikoyala ni
ko‘p oq a g‘ib e ish za u .
Da la da ajasida uhiy saloma likni qo‘llab-qu a lash s a egiyala ini ishlab chiqish dolza bdi .
Ruhiy ushkunlik ibbiy emas, balki ij imoiy muammo si a ida ko‘ ilishi lozim. Yoshla uchun bepul
psixologik yo dam liniyala i, “ishonch ele onla i”, mobil psixologik ma kazla ashkil e ilishi ke ak.
O‘zbekis onda ham so‘nggi yilla da yoshla bilan ishlash izimi akomillashib, “Yoshla ishla i
agen ligi”, “Yoshla da a i”, “Yoshla o umi” kabi das u la o qali ula ning uhiy, ij imoiy a
ma’na iy qo‘llab-qu a lanishi yo‘lga qo‘yilmoqda.
Dep essiyaning oldini olishda psixologik immuni e ushunchasi alohida o‘ in u adi. Bu insonning
hayo dagi s ess, salbiy aj ibala a bosimla ga ba dosh be ish qobiliya idi . Psixologik immuni e
kuchli bo‘lishi uchun yoshla hayo da maqsadga ega bo‘lishla i, o‘z qobiliya la ini i ojlan i ishla i,
mu a aqiya sizlikla ni abiiy hol si a ida qabul qilishni o‘ ganishla i ke ak.
Yoshla o asida uhiy ushkunlikning sababla i u licha bo‘lishi mumkin. Eng asosiy omilla si a ida
oila muhi idagi ziddiya la , o‘z-o‘zini pas baholash, o‘qishdagi yoki mehna dagi
mu a aqiya sizlikla , ij imoiy a moqla dagi bosim a shaxsla a o munosaba la dagi muammola ni
ko‘ sa ish mumkin. Ko‘plab yoshla o‘z his- uyg‘ula ini boshqa ish, s essni yengish a
muammola ga o‘g‘ i yondashish ko‘nikmala iga ega emasligi sababli, ula uhiy iz i obni ichida
yashi ishga moyil bo‘ladila . Bu esa aq o‘ ishi bilan dep essi hola ning chuqu lashishiga olib
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-
2.889, 2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-11
828
keladi. Bugungi kunda yoshla o asida uhiy ushkunlik muammosi global miqyosda dolza b
masalaga aylangan. Ri ojlangan mamlaka la da ham, i ojlanayo gan jamiya la da ham bu hola
yoshla ning o‘qishdagi, oiladagi a ij imoiy hayo dagi aolligiga salbiy a’si ko‘ sa moqda.
Dep essiya ko‘pincha as a-sekin i ojlanadi — das labki bosqichda insonda kay iya pasayishi,
qiziqishning yo‘qolishi, sababsiz cha choq a yolg‘izlik hissi kuza iladi. Aga bu hola o‘z aq ida
e’ ibo ga olinmasa, u uhiy izolya siyaga, o‘zini qad siz his e ishga, ha o og‘i oqiba la ga olib kelishi
mumkin.
Yoshla uhiya ining o‘ziga xosligi shundaki, bu da da shaxsiylik shakllanadi, hayo iy yo‘l anlanadi
a mus aqil qa o qabul qilish ko‘nikmala i i ojlanadi. Shu ja ayonda ha qanday bosim, no o‘g‘ i
anqid yoki ij imoiy azyiq kuchli psixologik za ba bo‘lishi mumkin. Ayniqsa, in e ne a ij imoiy
a moqla ning a’si i ka a. Yoshla ko‘pincha o‘zini boshqala bilan solish i ib, ideal hayo su a la iga
qa ab o‘z hayo idan no ozilik hissini boshdan kechi adi. Bu esa o‘z na ba ida o‘ziga bo‘lgan
ishonchni pasay i adi a uhiy ushkunlikni kuchay i adi.
Zamona iy psixologik adqiqo la shuni ko‘ sa adiki, yoshla o asida dep essiyaning keng
a qalishiga sabab bo‘ladigan omilla ni uch asosiy gu uhga aj a ish mumkin: biologik, ij imoiy a
shaxsiy-psixologik. Biologik omilla miya kimyo iy mu ozana ining buzilishi, i siya yoki go monal
o‘zga ishla bilan bog‘liq. Ij imoiy omilla esa oila no inchligi, ishsizlik, iq isodiy bosim, do‘s la
bilan nizola , jamiya dagi engsizlik yoki ij imoiy ad e ilish bilan izohlanadi. Shaxsiy-psixologik
omilla esa insonning o‘z-o‘ziga ishonchsizligi, maqsad yo‘qligi, doimiy xa o i a pessimizm bilan
bog‘liq.
Dep essiyaning oldini olishda ij imoiy qo‘llab-qu a lash a mog‘ining oli beqiyos. Ha bi yosh
inson o‘zini ushunadigan, inglaydigan a qo‘llab-qu a laydigan muhi da bo‘lishi ke ak. Buning
uchun oila, do‘s la , us ozla a jamiya ning ijobiy oli juda ka a. Mak ab a oliy a’lim
muassasala ida aoliya yu i u chi psixologla , ij imoiy pedagogla a a biyachila yoshla bilan
mun azam suhba la o‘ kazib, ula ning uhiy hola ini nazo a qilishla i lozim.
Shuningdek, psixologik p o ilak ika das u la ini yo‘lga qo‘yish muhimdi . Bunday das u la s essni
boshqa ish, ijobiy ik lash, o‘zini baholash a kommunika siya ko‘nikmala ini i ojlan i ishga
qa a ilgan bo‘lishi ke ak. Mak abla a oliygohla da “Ruhiy saloma lik ha alikla i”, “Mo i a siya
kunla i” yoki “Psixolog bilan ochiq muloqo ” kabi adbi la ni ashkil e ish yoshla ning o‘z
muammola ini yashi masdan, ochiq muhokama qilishla iga yo dam be adi.
Ruhiy ushkunlikni kamay i ishda sog‘lom u mush a zi ham muhim ahamiya ga ega. Mun azam
jismoniy mashqla , o‘g‘ i o qa lanish, ye a li uyqu, abia qo‘ynida aq o‘ kazish a ij imoiy aol
bo‘lish kay iya ni yaxshilaydi. Spo aoliya i a ijodiy mashg‘ulo la (musiqa, asm chizish, yozu ,
ea ) o qali yoshla o‘z ene giyasini ijobiy yo‘nalishga sa lab, ichki bosimni yengillash i adila .
Shuningdek, diniy a ma’na iy qad iya la ham yoshla ning uhiy ba qa o ligini saqlashda ka a ol
o‘ynaydi. Allohga bo‘lgan ishonch, sab , shuk a ijobiy ik lash oda i inson uhiya ini
mus ahkamlaydi. Odamning hayo dagi sino la ni o‘g‘ i qabul qilishi, ma’na iy qad iya la asosida
yashashi uni uhiy inqi ozla dan himoya qiladi.
Zamona iy sha oi da aqamli psixologik xizma la ham keng i ojlanmoqda. Onlayn psixologla ,
mobil ilo ala a i ual maslaha pla o mala i yoshla uchun qulay yo dam manbaiga aylanmoqda.
Bi oq bu ja ayonda si a nazo a i a mu axassislik da ajasi muhim. Ha qanday pla o ma ishonchli
a malakali psixologla omonidan boshqa ilishi lozim.
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-
2.889, 2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-11
829
Shuningdek, da la a noda la ashkilo la i omonidan yoshla ga qa a ilgan psixologik qo‘llab-
qu a lash loyihala ini kengay i ish ham dolza bdi . Masalan, “Yoshla da a i” das u i, psixologik
maslaha ma kazla i, ij imoiy yo dam liniyala i — bula ning ba chasi yoshla ning uhiy hola ini
yaxshilashda amaliy na ijala be moqda.
Dep essiyani e a bosqichda aniqlash ham muhim ahamiya ga ega. Aga yoshda kay iya ning uzoq
mudda li pasayishi, diqqa ning susayishi, ij imoiy aollikning yo‘qolishi, ish aha o‘zga ishi yoki
o‘ziga nisba an salbiy ik la paydo bo‘lsa, bu hola ni jiddiy qabul qilish ke ak. Bunday pay da
psixolog, psixia yoki ishonch ele oni o qali yo dam so‘ ash za u . Yo dam so‘ ash zai lik emas,
balki uhiy sog‘lomlik yo‘lida ashlangan jaso a li qadmdi .
Zamona iy psixologiyada uhiy ushkunlikning kelib chiqishida biologik, ij imoiy a psixologik
omilla bi -bi i bilan chamba chas bog‘liq deb qa aladi. Biologik jiha dan, o ganizmda se o onin,
dopamin kabi ney omedia o la ning ye a li da ajada ishlab chiqilmasligi kay iya ni pasay i adi.
Ij imoiy omilla esa, masalan, oila qo‘llo ining ye ishmasligi, ishsizlik, moddiy qiyinchilikla , yoki
ij imoiy a moqla da boshqala bilan o‘zini solish i ish hola la i, yoshla ning o‘ziga bo‘lgan
ishonchini susay i adi. Psixologik omondan esa, hayo iy maqsadning yo‘qligi, o‘z imkoniya la ini
qad lamaslik a doimiy ash ish hola la i dep essiyaning i ojlanishiga zamin ya a adi.
Ruhiy ushkunlikning oldini olishda psixologik madaniya ni oshi ish muhim o‘ in u adi. Bu degani,
yoshla o‘z his- uyg‘ula ini anglash, ula ni boshqa ish a yo dam so‘ ashdan uyalmaslikni
o‘ ganishla i za u . Mak abla da a oliy a’lim muassasala ida psixologik xizma la ni kuchay i ish,
s essni yengish bo‘yicha eningla o‘ kazish, mo i a sion suhba la ashkil e ish yoshla ning uhiy
saloma ligini saqlashda ka a ahamiya ga ega.
Shuningdek, oila muhi ining iliqligi, o a-onaning meh ibonligi a ushunishi yosh inson uchun eng
kuchli psixologik ayanch hisoblanadi. O a-onala a zandla ining uhiy hola iga be a q
bo‘lmaslikla i, ula ning his- uyg‘ula ini inglash, ag‘ba lan i ish a za u pay da psixologik
yo damga yo‘nal i ishla i za u . Chunki oiladagi e’ ibo a ushunish dep essiyaning eng kuchli
p o ilak ik omilla idan bi idi .
Ij imoiy hayo da aol bo‘lish, spo bilan shug‘ullanish, ijodiy aoliya ga jalb e ilish ham uhiy
ushkunlikning oldini olishda sama ali yo‘ldi . Faol u mush a zi o ganizmda “bax go monla i”
ishlab chiqilishini kuchay i adi a kay iya ni yaxshilaydi. Bundan ashqa i, ijobiy ik lashni
shakllan i ish, o‘zini i ojlan i ish a kichik yu uqla ni qad lash yoshla uchun uhiy mus ahkamlik
manbai bo‘ladi.
Bugungi kunda aqamli exnologiyala ham uhiy saloma likni saqlashda yo damchi osi a si a ida
ishla ilmoqda. Masalan, mobil ilo ala o qali medi a siya mashqla i, onlayn psixologik maslaha la
a s essni kamay i u chi das u la yoshla o asida keng a qalmoqda. Ammo bunday osi ala dan
oydalanishda mu anosiblik za u , chunki in e ne a ij imoiy a moqla ga o iqcha qa amlik o‘z
na ba ida yangi s ess manbai bo‘lishi mumkin.
Xulosa
Yoshla o asida uhiy ushkunlik — zamona iy jamiya ning dolza b muammola idan bi idi . Uni
aqa ibbiy yoki psixologik muammo si a ida emas, balki ij imoiy a a biya iy masala si a ida ham
ko‘ ish lozim. Dep essiyaning oldini olish uchun ha bi yosh insonning uhiy eh iyojla ini ushunish,
unga meh a e’ ibo ko‘ sa ish, ijobiy muhi ya a ish za u . Oila, a’lim muassasala i a jamiya
bi galikda ha aka qilgan aqdi dagina yoshla ning uhiy ba qa o ligi a’minlanadi. Ruhiy sog‘lom
a lod esa ha qanday jamiya ning kelajagi a kuchidi .
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-
2.889, 2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-11
830
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Wo ld Heal h O ganiza ion (WHO). Dep ession and O he Common Men al Diso de s:
Global Heal h Es ima es, Gene a, 2023.
2. Ka imo a M. Psixologiya asosla i, Toshken , 2021.
3. Bekmu odo a D. Yoshla psixologiyasi a a biyasi, Toshken , 2022.
4. Ame ican Psychological Associa ion (APA). You h Men al Heal h in he Digi al Age,
Washing on, 2023.
5. O‘zbekis on Respublikasi Sog‘liqni saqlash azi ligi ma’lumo la i – www.minzd a .uz.
6. Ka imo a V.M. Ij imoiy psixologiya. –T.: 2012.
7. 3. Ананьев Б.Г. Человек как предмет познания. –СПб.: Питер. 2000. - 288
