ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261, 2022-2.889, 2023-
5.384, 2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-11
779
TARAQQIYOT STRATEGIYASI DOIRASIDA MAKTABGACHA YOSHDAGI
BOLALARNI O’YINLAR ORQALI AXLOQIY RIVOLANISHIDA MARKAZLAR
FAOLIYATINING O’RNI
Naza o a Dilnoza E aliye na
Nizomiy nomidagi O’zbekis on milliy pedagogika uni e si e i
Ta ix ka ed asi do sen i, a ix anla i alsa a dok o i (PhD).
Aliqulo a Madina Eshno qizi
Taʼlim a a biya naza iyasi a me odikasi
( Mak abgacha aʼlim) 1-ku s magis i
Anno a siya: Ushbu maqolada O‘zbekis on Respublikasining 2022–2026 yilla ga
mo‘ljallangan “Yangi O‘zbekis onning a aqqiyo s a egiyasi” doi asida mak abgacha a’lim izimini
akomillash i ish, unda mak abgacha yoshdagi bolala ni o’yinla o qali axloqiy i ojlanish, bolala ni
axloqiy a biyalash yo’lla i, axloqiy a biya haqida mu a akki la qa ashla i bundan ashqa i axloqiy
a biya ja aonida ma kazla aoliya ining o’ ni haqida dolza b masalala yo i ilgan. Mak abgacha
yoshdagi bolala hayo ida ma kazla aoliya ining o’ ni, ula ni axloqiy a biyalashda o’yin
aoliya ining ahamiya i a pedagogik ja ayonda qo’llaniladigan “Aqliy hujum”, “Klas e ”, “Inse ”
kabi inno a sion me odla ham ilmiy asosda ochib be ilgan. Shuningdek bolala ni axloqiy a
umuminsoniy qad iya la uhida a biyalashda pedagogning oli zamona iy inno a sion muhi
ya a ishning dolza b jiha la i ham kel i ib o‘ ilgan.
Kali so‘zla : mak abgacha a’lim, o’yin, axloqiy i ojlanish, axloqiy ong, inno a sion
me odla , a aqqiyo s a egiyasi, pedagogik exnologiyala , in e aol yondashu , umuminsoniy
qad iya .
Anno a ion: This a icle highligh s he imp o emen o he p eschool educa ion sys em wi hin
he amewo k o he "De elopmen S a egy o New Uzbekis an" o he Republic o Uzbekis an o
2022-2026, he mo al de elopmen o p eschool child en h ough games, ways o mo al educa ion o
child en, he iews o hinke s on mo al educa ion, as well as opical issues abou he ole o cen e s
in he p ocess o mo al educa ion. The ole o he ac i i ies o cen e s in he li e o p eschoole s, he
impo ance o play ac i i ies in hei mo al educa ion, and inno a i e me hods used in he pedagogical
p ocess, such as "B ains o ming," "Clus e ," "Inse ," a e also e ealed on a scien i ic basis. The ole
o he eache in educa ing child en in he spi i o mo al and uni e sal alues, he cu en aspec s o
c ea ing a mode n inno a i e en i onmen a e also p esen ed.
Keywo ds: p eschool educa ion, game, mo al de elopmen , mo al consciousness, inno a i e
me hods
Аннотация: В данной статье освещены актуальные вопросы совершенствования
системы дошкольного образования в рамках "Стратегии развития Нового Узбекистана"
Республики Узбекистан на 2022-2026 годы, включая нравственное развитие детей
дошкольного возраста посредством игр, пути нравственного воспитания детей, взгляды
мыслителей на нравственное воспитание, а также роль центров в процессе нравственного
воспитания. На научной основе раскрыты роль деятельности центров в жизни детей
дошкольного возраста, значение игровой деятельности в их нравственном воспитании и
инновационные методы, такие как "Мозговой штурм," "Кластер," "Инсерт," используемые в
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261, 2022-2.889, 2023-
5.384, 2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-11
780
педагогическом процессе. Также приводится роль педагога в воспитании детей в духе
нравственных и общечеловеческих ценностей, актуальные аспекты создания современной
инновационной среды.
Ключевые слова: дошкольное образование, игра, нравственное развитие, моральное
сознание, инновационные методы
Ta aqqiyo a yuksak i ojlanishga e ishgan da la la aj ibasiga ko’ a ha bi xalq o’z
oldiga ulug’ a is iqbol maqsadla ni qo’yishi hamda uni amalaga oshi isg salohiya la i bilan jahon
hamjamiya la iga ki ib keladi. S a egik a akkuga ega, uzoqni ko’ u chi siyosa chila , om
ma’nodagi xalqning haqiqiy xizma ko la i jamiya da sodi bo’ladigan muammola ni oldinda ilg’ab,
ula ning sama ali a is iqbolli yechimla ini opa bilganla .
Hozi gi da da O‘zbekis on Respublikasida a’lim izimini mode niza siya qilish, yosh
a lodni ha omonlama ye uk, axloqiy i ojlangan, mus aqil ik lo chi, ijodko a ashabbusko shaxs
si a ida a biyalash da la siyosa ining us u o yo‘nalishla idan bi i hisoblanadi. O‘zbekis on
Respublikasining 2022–2026 yilla ga mo‘ljallangan “Yangi O‘zbekis onning a aqqiyo s a egiyasi”
da ham mamlaka ni ha omonlama i ojlan i ish, inson kapi alini yuksal i ish a a’lim izimini
ubdan isloh qilish masalala i us u o yo‘nalish si a ida belgilangan.
Mak abgacha a’lim izimi ba kamol shaxsni shakllan i ishning eng muhim bosqichi bo‘lib,
unda bolala ning a’lim- a biya olishi, ha omonlama i ojlanishi, axloqiy o’sishi, aqliy a akku i,
nu qi, a ij imoiy ko‘nikmala i i ojlanadi. Shu boisdan, s a egiyada mak abgacha a’lim si a ini
oshi ish, inno a sion pedagogik exnologiyala ni jo iy e ish hamda a biyachila ning kasbiy
salohiya ini kuchay i ish asosiy maqsadla dan bi i e ib belgilangan.
Ta aqqiyo s a egiyasining 4-yo‘nalishida ya’ni “Adola li ij imoiy siyosa yu i ish a inson
kapi alini i ojlan i ish” deb nomlangan bo‘limi masadla ining bi ida shunday kel i ilgan:
39-maqsad : Mak abgacha a’lim izimida a’lim si a ini yangi bosqichga olib chiqish.
Bog‘cha xodimla ining p o essional ayyo ga ligi a maho a ini oshi ib bo ishning
akomillash i ilgan izimini jo iy e ish.
2022 — 2026-yilla da 160 mingdan ziyod pedagog kad la ning malakasini oshi ish.
Mak abgacha a’lim- a biya ja ayonla ini ilmiy asoslangan yondashu la asosida
akomillash i ish.
Mazku yo‘nalishdan kelib chiqib, a’lim ja ayonini mode niza siya qilishda bolala ning
o’yin o qali ha omonlama shu jumladan axloqiy i ojlan i ishga e’ ibo kuchay i ildi. Chunki o’yin
mak abgacha yoshdagi bolala ning asosiy aoliya i bo’lib, ma kazla dagi aoliya bilan uz iy
bog’liqdi . Bu ja ayon, bi omondan, a’lim ashkilo la ini mode niza siya qilishni, ikkinchi
omondan, pedagogla ning kasbiy salohiya ini oshi ishni aqozo e adi.
Shuningdek, da la das u la ida ha bi bola uchun indi idual yondashu , o’yin o qali axloqiy
i ojlan i ish bilan bi qa o da, ma kazla dagi aoliya ni ham o’g’ i ashkil qilishga yo‘nal i ilgan
a’lim me odla ini jo iy e ish za u ligi qayd e ilgan. Demak, pedagogla aoliya ida an’ana iy
yondashu la dan ashqa i, zamona iy, inno a sion a’lim exnologiyala ini a biq e ish muhimdi .
Mak abgacha a’lim uyg’un i ojlangan shaxsni a biyalash, bolani bu un kelajagini belgilab
be adigan bilim a qad iya la ni yosh a lod qalbiga singdi ishda juda muhim ahamiya ga ega bo’lgan
muassasadi . O’yin mak abgacha a’lim yoshidagi bolala ning asosiy aoliya i bo’lib, u o qali bola
shaxs si a ida shakllanadi. O’yin bolaning o’qu , mehna aoliya i, kishila ga munosaba ning qay
da ajada shakllanganligimi belgilab be adi. O’yin bolala ning jismoniy i ojlanishi, mak abgacha
a'lim ashkilo ining a’lim- a biya ishida, bolala ni aqliy-axloqiy, mehna a es e ik a biyalashda
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261, 2022-2.889, 2023-
5.384, 2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-11
781
ka a ahamiya ga ega. O`yin aloiya i bola hayo ining asosiy mazmunini ashkil e adi, u mehna a
a`lim bilan uz iy aloqada bo`lgani holda ye akchi aoliya si a ida namoyon bo`ladi. Tadqiqo chila
o`yinning ahamiya i, qad i, uning sha liligini hamda ij imoiy xulqni shakllan i ishda shaxsning
jamiya dagi o`z o` nini belgilab olishi, uning muomala chog`idagi ha i-ha aka ini aniqlab olishi
hamda miyaning keyingi o` ganiladigan ma zuga ayyo lanishida juda ka a ahamiya ga ega
ekanligini a`kidlaydila . O`yin inson o`zligining namoyon qilishi, ha omonlama i ojlanishi,
axloqiy-ma’nan o’sishi, usulidi . U mak abgacha yoshdagi bolala hayo ining asosini ashkil qiladi.
O`yinda shaxsdagi ma jud ba cha jiha la ishga ushadi: Bola ha aka qiladi, gapi adi, id ok qiladi,
o`ylaydi, o`yin da ida bolaning hayoli, xo i asi aol ishlaydi, a`si chanlik a i oda si a la i namoyon
bo`ladi.
O‘yin me odi bolala uchun eng sama ali o‘ ga ish osi asi si a ida qa aladi, chunki u
bolala ning axloqiy o’sishi, ijodiy a in ellek ual qobiliya la ini i ojlan i adi, ij imoiy ko‘nikmala ni
shakllan i adi a emo sional hola ini yaxshilaydi. Ma`lumki, axloqiy me`yo la siz shaxsning uhiy a
jismoniy ye ukligi, ma`na iy kamolo ga e ishishi mushkuldi . Axloq so‘zi a abcha –xulq-a o
ma`nosini bildi ib, ij imoiy munosaba la a shaxs xa i-ha aka ini a ibga solib u u chi qonun-
qoidala majmui, ma`na iya ning a kibiy qismi si a ida shaxs kamolo ining yuqo i bosqichi bo`lib
xizma qiladi. Axloq ushunchasi umumiy xa ak e ga ega bo`lib, alohida munosaba la ni emas, balki
ba cha sohadagi munosaba la ni o`z ichiga oladi. Bu esa, axloqiy ka ego iya deyiladi. Insonla ning
o`zida bi lash i gan yaxshilik, mehna se a lik, ezgulik, adola lilik, os go`ylik, insonpa a lik
a anpa a lik, jamoa iylik kabi si a la ini majmuini axloqiy a biya amoyilla ga ki i ish mumkin.
Axloqiy ongning o`zida bi lash i gan si a la iga yaxshilik-yomonlik, bu ch a ijdon,qad –qimma
kabila ni misol qilib ko’ sa ish mumkin. Oilada, mak abgacha a’lim ashkilo la ida axloqiy
a biyanining elemen la i be ib bo iladi. Da haqiqa , ha bi a zand shaxsi oilada shakllanadi.
Demak, oila-ba kamol a lod poyde o i hisoblanadi. Shunday ekan, oilada a zandla ni axloqiy
jiha dan a biyalash, ayniqsa, adola , bu ch, a anpa a likni shakllan i ish, ona a anni se ish hissini
uyg’o ish o’ a muhim hisoblanadi.
Sha q mu a akki la i oila a a zand a biyasiga alohida e` abo qa a ishgan. Abu Rayhon
Be uniy insonning axloqiy azila la ini, axloqiy ushunchala ini insonning abia i bilan bog`laydi.
Inson abia i esa oilada shakllanadi. Bu esa, bola a biyasida o a-ona a`si i a na`munasi benihoya
ka a ekanidan dalola be adi. Be uniy an a uh pokligiga e` abo qa a adi. Oilada ozalik, poklik,
a ib o` na ilgan bo`lsa bu ye da ma`na iy poklik shakllangan bo`ladi. Bu ik ini anani oza u ish
bilan cheklanmay ko`p ha aka qilishga undaydi. Bu esa, mehna qilishga da’ a e adi. Uning qalb a
ha aka haqidagi ik i inson ani bilan uh pokligining bi bu unligi haqidagi g`oya bilan chamba chas
bog`liqdi . Bizning ik imizcha maka abgacha a`lim yoshdagi bolala a biyasida jismoniy
sog`lomlik, ma`na iy-axloqiy bilimla o` asidagi bog`liqlik bugungi kun alabi bilan o`za o
bog`liqlikda i ojlanadi.
Yangi a aqqiyo bosqichidagi ma’na iy-axloqiy a biya mazmuni ajdodla imizning bebaho
me osini adqiq qilish a o’ ganish bilan qimma lidi . Buyuk olim Mahmud az-Zamaxsha iy a’limo i
uning “A oq uz-zahab il ma oi’z a-l-xu ab” ya’ni (o’gi a nasiha la ning ol in munchoqla i) asa i
alabala da maʼna iy-axloqiy a biya izimini shakllan i ishga yo dam be adi. Axloqiy a biya
muayyan jamiya omonidan an olingan a ioya qilinishi za u bo‘lgan xulq-a o
qoidala idi . Odob axloq alabala ning ongiga singdi ish ula da axloqiy aoliya
ko‘nikmala i hamda ma’na iy-axloqiy madaniya ni shakllan i ishga yo‘nal i ilgan
ja ayon bo‘lib, ij imoiy a biyaning muhim a kibiy qismla idan bi i sanaladi.
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261, 2022-2.889, 2023-
5.384, 2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-11
782
Insonning axloqiy i ojlanshi uning axloqiy a biyasi bilan chamba chas bog‘liq. Ze o,
axloqiy a biya insonning shaxs bo‘lib ye ishu ini a’minlaydigan uzluksiz ja ayonla dan bi i. Bu
ja ayonda indi id axloqiy qad iya la ni anglaydi, o‘zida axloqiy azila la ni shakllan i adi a axloqiy
amoyilla hamda me’yo la asosida yashashga o‘ ganadi. Shaxsning muhim ma’na iy si a la i
bo'lgan axloqiy ong, hissiyo a xulqni shakllan i ish, a anpa a lik, a anga muhabba , O'zbekis on
ge bi, bay og'i, madhiyasiga hu ma , insonpa a lik, mehna ga munosaba , jamoa bilan bi galikda
qilinadigan izlanishla ga munosaba , ongli in izom a boshqa uyg'ula ni kamol op i ish axloqiy
a biyaning a axloqiy i ojlanishning asosi hisoblanadi. Mak abgacha a'lim yoshidagi bolala ni
axloqiy jiha dan i ojlan i ish azi asi a mazmuni bolaning ma'na iy dunyosini, uning ongini,
axloqiy hisla ini, shaxsiy si a la ini a biyalash a i ojlan i ishni aqozo e adi. Axloqiy bilim be ish
bi qancha a biya iy azi ala ni baja adi, inson hayo i a madaniya ining axloqiy qad iya la i
o'g' isida keng asa u , ushunchala be adi. Axloqiy asa u la , qa ash, mulohaza, baho be ish
kabi ushunchala ni shakllan i ishga a shu asosda axloqiy e’ iqodni i ojlan i ishga a'si ko' sa adi.
Mak abgacha a’lim ashkilo la ida bolala ni o’yin o qali axloqiy i ojlan i ish inno a sion
me odla sama ali hisoblanadi:
1. “Klas e ” me odi. Bu me od o’yin o qali bolala ning ik la ini a ibga solish, asosiy
ushunchala ni gu uhlash imkonini be adi. Ula da axloqiy i ojlanishida sama ali a’si ko’ sa adi.
Ta biyachi bolala ga bi ma zu bo‘yicha so‘zla yoki g‘oyala ni ay adi, ula esa ula ni man iqiy
gu uhla ga aj a adila . Bu man iqiy ahlil a izimlash i ish ula da axloqiy ong a ma’nan ye uklikni
i ojlan i adi.
2. “Aqliy hujum” (B ains o ming) Bolala bi o muammo bo‘yicha o‘z ik la ini e kin
bildi adila . Ta biyachi ha bi ik ni qabul qiladi a ula ni muhokama qiladi. Bu usul bolala ning
e kin ik lashini, o‘z g‘oyala ini qo‘ qu siz i oda e ishni ag‘ba lan i adi.
4. “Inse ” exnologiyasi. Bu me od o‘qilgan ma n yoki inglangan e akni ushunish, uning
axloqiy ahlil qilish a xulosa chiqa ish imkonini be adi. Bolala ma ndagi ma’lumo la ni “bilaman”,
“yangi bildim”, “ ushunmadim”, “boshqacha o‘ylayman” belgila bilan aj a adila . Bu kabi
inno a sion exnologiyala o qali bolala ni ha omonlama a biyalash a ma’nan-axloqiy
i ojlan i ishda a biyachi-pedagogla ning maho a i a a’lim ashkilo la idagi muhi asosiy ol
o’ynaydi. Bugungi kunda mak abgacha a’lim ashkilo la ida “Ilk qadam” da la das u i bo’yicha 5
a i ojlan i u chi ma kazla ma jud. Bu ma kazla bolala ning ichki qobiliya la ini e a aniqlash a
ula ni shu yo’nalish bo’yicha izimli i ojlan ishga qa a ilgandi . Bolala ni o’yin o qali axloqiy
a biyalashda “Til a nu q” ma kazining ahama i ka a .Bu ma kazla ning jihozlanishi ham boshqa
ma kazla dan ubdan a q qiladi. Bolala ning a’lim olishi a axloqiy i ojlanishi uchun ye a licha
sha oi ya a iladi. Bu makazda bolala ha xil didak ik o’yinla da ish i ok e ishadi. Fik lash, aqliy
salohiya la i o’sib bo adi. Ta biyachi omonidan u li e akla a hikoyala o’qib be iladi, ula ning
axloqiy si a la iga e’ ibo be iladi.
Ij imoiy muhi — bu muhi da bolala aqliy a axloqiy i ojlanishadi. Ma kazla aoliya ida
o’yin o qali dunyoni anglashga o’ ganishadi. Ma kazla aoliya ida o’yinga yo‘nal i ilgan
mashg’ulo la da quyidagi na ijala kuza iladi:
Bolala aol ish i ok e adi, mus aqil ik lashadi;
O‘yinli opshi iqla da; xloqiy i ojlanadi;
E ak, asm, aj iba o qali xulosala chiqa adi;
Jamoa iy ishda boshqala ik ini inglash madaniya i shakllanadi axloqiy a biyalanadi;
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261, 2022-2.889, 2023-
5.384, 2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-11
783
Ta’lim- a biya ja ayoni bolala uchun qiziqa li a mazmunli bo‘ladi.
Bu na ijala mak abgacha a’lim ashkilo ining axloqiy i ojlanish da ajasini oshi adi. Hozi da
o’yinla o qali bolala ni axloqiy i ojlan i ishda ay im muammola ham ma jud:
Ta biyachila ning ba cha me odla ni ye a li bilmasligi;
O‘qu -me odik qo‘llanmala ye ishmasligi;
Mak abgacha a’limda baholash izimining o‘liq moslash i ilmaganligi.
Bu muammola ni ba a a e ish uchun:
Ta biyachila uchun bolala yoshiga mos o’yinla ishlab chiqish
O’yinla ni o’g i ashkil e ish a axloqiy si a la iga ko’p oq e’ ibo qa a ish;
O‘zbek ilida amaliy qo‘llanmala ya a ish;
“O‘yin o qali axloqiy i ojlanish” das u la ini ishlab chiqish za u .
Ta’lim ashkilo idagi ma kzla ni o’liq jihozlash
Xulosa. Ta aqqiyo s a egiyasi doi asida mak abgacha a’lim izimida o’yin o qali axloqiy
si a la ini i ojlan i ishda ma kazla aoliya ini og’ i ashkil e ish da la siyosa i da ajasidagi muhim
azi adi . Bu yo‘nalishda inno a sion me odla ni qo‘llash yangi o’yin exlogiyala ini ishlab chiqish
na aqa bolala ning ik lash doi asini kengay i adi, balki ula ni kelajakda ij imoiy aollik, axloqiy a
ma’na iy ye uklik da ajasiga olib chiqadi. Demak, mak abgacha a’lim ashkilo la ida axloqiy
i ojlanishini shakllan i ish — bu a aqqiyo s a egiyasining amaliy i odasidi . U pedagogik
ja ayonni insonpa a , in e aol a na ijaga yo‘nal i ilgan holga kel i adi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. 2022 — 2026-yilla ga moʻljallangan Yangi
Oʻzbekis onning a aqqiyo s a egiyasi oʻgʻ isidagi Oʻzbekis on Respublikasi P eziden ining
Fa moni, 28.01.2022 yildagi PF-60-son
2. “Ilk qadam” mak abgacha a’lim ashkilo ining da la o‘qu das u i. –
3. Toshken . – 2022
4. F.Qodi o a , Sh.Toshpo‘la o a , N.Kayumo a , M.A’zamo a –
“Mak abgacha pedagogika” da slik (2019)
5. I.Oxuno – “Ilk a mak abgacha yoshdagi bolala pedagogikasi” o‘qu - uslubiy
majmua (2024)
6. Jalolo A. “Pedagogik exnologiyala asosla i”. – Toshken , 2018.
7. Sodiqo a D. “Mak abgacha a’lim me odikasi”. – Toshken , 2021.
