34
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
MOBIL OPERATSION TIZIMLARI VA ULARNING ISHLASH PRINSIPLARI
Menga o a Xu shida Toshmuxama o na
TDMAU "A oma lash i ish a boshqa ish” ka ed asi o‘qi u chisi.
[email p o ec ed]
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17707956
Anno a siya. Ushbu maqolada mobil ope a sion izimla ning mohiya i, ula ning uzilishi,
ishlash p insipla i hamda i ojlanish a ixi keng yo i ilgan. Mobil ope a sion izimla bugungi
kunda zamona iy axbo o -kommunika siya exnologiyala ining eng muhim a kibiy qismi
hisoblanadi. Maqolada And oid, iOS, Ha monyOS kabi izimla ning a zallik a kamchilikla i,
shuningdek ula ning inson hayo idagi o‘ ni ahlil qilingan. Mobil OT’la ning oydalanu chiga
qulay in e eys, xa sizlik, ene giya sama ado ligi a moslashu chanlik kabi xususiya la i
muhokama e ilgan. Tadqiqo na ijala i kelajakda mobil exnologiyala ni yanada
akomillash i ish, sun’iy in ellek a In e ne o Things (IoT) bilan be adi
Kali so‘zla : mobil ope a sion izim, And oid, iOS, Ha monyOS, in e eys, xa sizlik,
esu sla ni boshqa ish, mobil exnologiyala , das u iy a’mino , sun’iy in ellek , in eg a siyani
chuqu lash i ish imkonini IoT.
So‘nggi yilla da axbo o -kommunika siya exnologiyala ining jadal i ojlanishi na ijasida
mobil qu ilmala inson hayo ining deya li ba cha jabhala iga ki ib keldi.
Sma onla , planshe la , aqlli soa la a boshqa ko‘chma gadje la kundalik aloqa, a’lim,
biznes, sog‘liqni saqlash a ko‘ngilocha sohala da keng qo‘llanilmoqda.
Ushbu qu ilmala ning asosiy ishlash mexanizmini a’minlaydigan asosiy omil bu —
mobil ope a sion izim (OT) hisoblanadi. Mobil OT — bu qu ilma esu sla ini boshqa u chi,
oydalanu chi a das u o‘ asida muloqo o‘ na u chi das u iy pla o madi
Bugungi kunda eng mashhu mobil ope a sion izimla qa o iga And oid (Google), iOS
(Apple), Ha monyOS (Huawei), KaiOS a ay im maxsus ishlab chiqilgan izimla ki adi.
Ula ning ba chasi maqsad jiha idan bi xil bo‘lsa-da, ishlash amoyili, xa sizlik da ajasi,
in e eys qulayligi hamda appa a moslashu i bo‘yicha bi -bi idan a q qiladi
Ri ojlangan mamlaka la da mobil ope a sion izimla na aqa aloqa osi asi, balki
iq isodiyo , a’lim, sog‘liqni saqlash a boshqa u izimla ining asosiy komponen iga aylangan.
Masalan, AQSh a Yaponiyada And oid a iOS izimla iga asoslangan qu ilmala sun’iy
in ellek (AI), kengay i ilgan eallik (AR) hamda bulu li hisoblash xizma la i bilan
in eg a siyalangan. Apple kompaniyasining iOS izimi yuqo i da ajadagi xa sizlik, ba qa o lik
a op imiza siya bilan aj alib u adi. Google esa And oid izimini ochiq kodli qilib, ishlab
chiqu chila uchun keng imkoniya ya a gan.
Janubiy Ko eya, Xi oy, Ge maniya kabi mamlaka la da mobil OT’la milliy exnologik
in a uzilmaning aj almas qismiga aylangan. Huawei kompaniyasining Ha monyOS izimi
Xi oyda ishlab chiqilgan milliy das u iy mahsulo bo‘lib, u And oid bilan mos, bi oq o‘z
eko izimiga ega.
Bu esa das u iy mus aqillikni a’minlashga xizma qilmoqda. Shuningdek, AQShda Apple
Pay, Google Pay kabi mobil o‘lo izimla i, Yaponiyada esa Sma Ci y loyihala ida mobil
izimla dan keng oydalanilmoqda. O‘zbekis onda ham mobil exnologiyala so‘nggi yilla da
sezila li i ojlanish bosqichiga ki di. Aholining 90 oizdan o ig‘i mobil aloqa osi ala idan
oydalanadi, ula ning aksa iya i And oid izimida ishlo chi sma onla di . iOS izimli
qu ilmala esa asosan yuqo i da omadli oydalanu chila o asida keng a qalgan.
35
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
O‘zbekis on Respublikasi Axbo o exnologiyala i a kommunika siyala ini i ojlan i ish
azi ligi omonidan “Raqamli O‘zbekis on – 2030” s a egiyasi doi asida mobil ilo ala , elek on
hukuma , mobil o‘lo izimla i a aqamli xizma la ni keng jo iy e ish ishla i olib Bugungi
kunda quyidagi sohala da mobil OT’la aol qo‘llanilmoqda:
- Ta’lim izimi: “MyEdu”, “EduMa ke ”, “ZiyoNe ” ilo ala i;
- Bank-moliya sohasi: “Click”, “Payme”, “Apelsin”;
- Tibbiyo sohasi: “E-Poliklinika”, “MyDoc o ”;
- T anspo izimi: “Yandex Go”, “MyTaxi”, “UzRailway”.
Shuningdek, O‘zbekis on das u chila i omonidan ishlab chiqilgan milliy mobil ilo ala
mahalliy And oid pla o mala i uchun moslash i ilgan. Cybe Secu i y Cen e (UZCERT)
omonidan esa mobil OT xa sizligini oshi ish bo‘yicha huquqiy asosla ishlab chiqilmoqda.
Mobil ope a sion izimla zamona iy dunyoda aqamli i ojlanishning yu agi sanaladi.
Ula inson a exnologiya o‘ asidagi muloqo ni qulay, xa siz a sama ali a zda ashkil
e adi. Bugungi kunda And oid a iOS izimla i global miqyosda ye akchilik qilayo gan bo‘lsa-
da, yangi pla o mala — Ha monyOS, KaiOS a boshqala o‘z o‘ nini opmoqda.
Ri ojlangan mamlaka la da mobil OT’la sun’iy in ellek , a oma lash i ish, a moq
xa sizligi a IoT (In e ne o Things) sohala i bilan bi lash i ilgan holda iq isodiyo ni yangi
bosqichga olib chiqmoqda. O‘zbekis on esa bu yo‘nalishda bosqichma-bosqich i ojlanib, mobil
exnologiyala ni ij imoiy hayo ga keng jo iy e moqda. “Raqamli O‘zbekis on – 2030”
s a egiyasi doi asida mobil izimla asosida da la boshqa u i, a’lim, ibbiyo a moliya
sohala ining aqamli ans o ma siyasi amalga oshi ilmoqda.
Kelajakda mobil ope a sion izimla quyidagi yo‘nalishla da yanada akomillashadi:
- Sun’iy in ellek bilan chuqu in eg a siya;
- Kibe xa sizlikni kuchay i ish;
- Ene giya sama ado ligini oshi ish;
- Mahalliy das u chila omonidan milliy mobil izimla ishlab chiqish
Umuman olganda, mobil OT’la mamlaka ning exnologik mus aqilligi, iq isodiy
ba qa o ligi a axbo o xa sizligini a’minlashda muhim omil bo‘lib qoladi. Bugungi kunda
u li sohala da mobil ilo ala keng qo‘lanilmoqda. Jumladan a’lim sohasida u gan o‘ ni
haqida.
So‘nggi yilla da aqamli exnologiyala , xususan, mobil ilo ala a’lim ja ayonida muhim
o‘ in egallamoqda. Sma on a planshe la yo damida o‘qu chila is algan joyda o‘qish,
opshi iq baja ish a o‘qi u chi bilan muloqo da bo‘lish imkoniya iga ega bo‘ldila .
Bu ja ayon mobil a’lim (m-lea ning) deb a aladi. Mobil ilo ala a’lim izimini
aqamlash i ish, shaxsga yo‘nal i ilgan o‘qi ishni yo‘lga qo‘yish hamda mus aqil a’lim olishni
i ojlan i ishda asosiy osi a si a ida namoyon bo‘lmoqda.
Mobil ilo ala yo damida a’lim ja ayonining sama ado ligi oshadi, chunki ula :
o‘qu chila ga o‘qu ma e ialla iga ezko ki ish imkonini be adi;
in e ak i a’lim muhi ini ya a adi;
mul imedia osi ala i o qali ma zula ni ushuna li qiladi;
aq a joydan qa ’i naza maso a iy a’limni amalga oshi ish imkonini be adi;
shaxsiylash i ilgan o‘qi ish yondashu ini qo‘llaydi.
Masalan, Duolingo, Khan Academy, Cou se a, Google Class oom, Quizle kabi mobil
ilo ala dunyo bo‘ylab millionlab oydalanu chila omonidan a’lim ja ayonida aol
qo‘llanilmoqda.
36
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
Ri ojlangan mamlaka la da aj iba
Ri ojlangan da la la da (AQSH, Yaponiya, Janubiy Ko eya, Ge maniya) mobil ilo ala
a’lim izimining aj almas qismiga aylangan. U ye da:
ha bi o‘qu chi a alaba uchun mobil o‘qu pla o mala i ishlab chiqilgan;
sun’iy in ellek asosidagi ilo ala yo damida o‘qu ja ayoni shaxsga moslash i iladi;
mobil ilo ala o qali baholash a nazo a izimi a oma lash i ilgan;
a’limda AR (augmen ed eali y) a VR ( i ual eali y) exnologiyala i keng
qo‘llanilmoqda.
O‘zbekis onda mobil ilo ala ning a’limdagi o‘ ni
O‘zbekis on a’lim izimida ham mobil exnologiyala obo a keng jo iy e ilmoqda.
So‘nggi yilla da:
my.edu.uz, EduMa ke , ZiyoNET, UzEdu, Online Mak ab kabi pla o mala aoliya
yu i moqda;
oliy a’lim muassasala i uchun maso a iy o‘qi ish izimla i ishlab chiqilmoqda;
mobil es das u la i, elek on kundalikla a onlayn baholash izimla i keng
qo‘llanilmoqda;
o‘qi u chila uchun mobil ening a se i ika lash ilo ala i jo iy qilinmoqda.
Bu esa a’lim ja ayonini yanada qulay, ezko a sha o qilishga xizma qilmoqda.
Xulosa
Mobil ilo ala a’lim izimining kelajagi hisoblanadi. Ula o‘qu ja ayonini
aqamlash i adi, inno a sion me odla ni jo iy e adi a o‘qu chi hamda o‘qi u chi o‘ asida
uzluksiz aloqani a’minlaydi. Kelajakda mobil a’lim izimla i sun’iy in ellek , ka a ma’lumo la
(Big Da a) a 5G exnologiyala i bilan uyg‘unlashgan holda yanada keng imkoniya la ya a adi.
Shu bois, O‘zbekis onda ham a’lim muassasala i uchun milliy mobil ilo ala ni ishlab
chiqish a ula ni o‘qu ja ayoniga in eg a siya qilish za u . Mobil ilo ala o‘qu chila da
mus aqil ik lash, ijodiy yondashu a axbo o ni ahlil qilish ko‘nikmala ini shakllan i adi.
Shuningdek, ula a’limning in e ak i ligini oshi adi a o‘qi u chi-o‘qu chi o‘ asidagi
aloqa si a ini yaxshilaydi.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Абдураҳмонов А.А. “Axbo o exnologiyala i a izimla i”. – Toshken : TATU
nash iyo i, 2022.
2. Юлдашев Ш., Хусанов И. “Mobil exnologiyala asosla i”. – Toshken : Inno a siya
nash iyo i, 2021.
3. Tanzi D., Ma in R. “Mobile Ope a ing Sys ems and De elopmen ”. – Moscow: Pi e ,
2020.
4. Menga o a X. “Mobil ilo ala dan a’limda sama ali oydalanish me odikasi”. – Axbo o
exnologiyala i a a’lim inno a siyala i ju nali, №3, 2023.
5. And oid De elope s. And oid Ope a ing Sys em O e iew. –
h ps://de elope .and oid.com
6. Apple Inc. iOS Pla o m Guide. – h ps://de elope .apple.com/ios
7. Huawei Technologies. Ha monyOS Technical Documen a ion. –
h ps://www.ha monyos.com
8. S allings W. “Ope a ing Sys ems: In e nals and Design P inciples”. – Pea son, 9 h
Edi ion, 2021.
37
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
9. Silbe scha z A., Gal in P. “Ope a ing Sys em Concep s”. – Wiley, 10 h Edi ion, 2022.
10. Wikipedia. Mobile ope a ing sys em maqolasi. –
h ps://en.wikipedia.o g/wiki/Mobile_ope a ing_sys em
