44
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
O‘ZBEK MUSIQIY MEROSINI ZAMONAVIY TA’LIMGA UYG‘UNLASHTIRISH
Yusupjono a Dil uzaxon Olimjon qizi
Fa g‘ona da la uni e si e i Magis a u a bo‘limi
Musiqa a’limi a san’a mu axassisligi I bosqich magis an i.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17708032
Anno a siya. Maqolada o‘zbek musiqiy me osini zamona iy a’lim ja ayoniga
uyg‘unlash i ish masalala i ahlil qilingan. Tadqiqo ning maqsadi – milliy musiqiy qad iya la
o qali yosh a lodda es e ik a akku a a anpa a lik uyg‘usini shakllan i ishdi . Ishda ahlil
a qiyosiy me odla dan oydalanilib, milliy musiqa o‘qu das u la ida qo‘llanish imkoniya la i
ko‘ sa ib be ilgan. Na ijala o‘zbek musiqiy me osini a’lim ja ayoniga in eg a siyalash
sama ado ligini asdiqlaydi. Xulosa si a ida, musiqiy me osni a’limga uyg‘unlash i ish milliy
o‘zlikni anglash a Va anga sadoqa ni mus ahkamlashga xizma qiladi.
Kali so‘zla : O‘zbek musiqiy me osi, zamona iy a’lim, milliy qad iya la , in eg a siya,
es e ik a biya.
Ki ish. Abu Nas Fo obiy shunday degan edi: “Musiqa ani shu ma’noda oydaliki,
kimning e’l-a o i mu ozana ini yo‘qo gan bo‘lsa, uni a ibga kel i adi.”
1
Bu hikma o‘zida musiqaning inson uhiya i a ma’na iy kamolo idagi beqiyos o‘ nini
mujassam e adi. O‘zbek xalqining as la da omida shakllangan musiqiy me osi ham ana
shunday uhiy mu ozana a ma’na iy uyg‘unlik imsolidi .
Bugungi globallashu sha oi ida zamona iy a’lim izimida milliy musiqiy qad iya la ni
saqlab qolish a ula ni o‘qu ja ayoniga uyg‘unlash i ish masalasi dolza b ahamiya kasb
e moqda. Undan ashqa i, zamona iy a’lim izimi oldida u gan muhim azi ala dan bi i —
milliy musiqiy me osni yosh a lod a biyasiga uyg‘unlash i ish, u o qali es e ik did a
a anpa a lik uyg‘ula ini shakllan i ishdi .
Shu ma’noda, o‘zbek musiqiy me osini zamona iy a’limga in eg a siyalash masalasi
na aqa madaniy, balki pedagogik a ma’na iy jiha dan ham dolza b hisoblanadi. Maqolada
o‘zbek musiqiy me osini zamona iy a’lim ja ayoniga in eg a siyalashning pedagogik, madaniy
a es e ik jiha la i ahlil qilinadi. Tadqiqo musiqa o‘qi u chila i, san’a yo‘nalishidagi alabala
hamda milliy qad iya la ni a’lim o qali yoshla ongiga singdi ish bilan shug‘ullanu chi
pedagogla uchun mo‘ljallangan.
Asosiy qism: O‘zbek xalqining musiqiy an’anala i as la da omida sayqal opib, milliy
ong a ma’na iya ning aj almas bo‘lagiga aylangan boy me osni ashkil e adi. Ushbu musiqiy
xazina xalq hayo i, uning uhiy kechinmala i, dunyoni id ok e ish a zi hamda qad iya la izimi
bilan chamba chas bog‘liq holda shakllangan.
Sha q allomala i — Fo obiy, Jomiy, Na oiy a Da esh Ali Changiy musiqani inson
a biyasida kuchli a’si ga ega ma’na iy osi a si a ida alqin qilganla . Musiqa inson his-
uyg‘ula ini yuksal i u chi, uhiy uyg‘unlikni iklo chi a es e ik didni i ojlan i u chi san’a
u i si a ida qad lanadi.
Zamona iy da da ham ushbu me osning a biya iy kuchi o‘z ahamiya ini yo‘qo magan
bo‘lib, uni a’lim ja ayoniga singdi ish yoshla ongida milliy o‘zlikni anglash, ma’na iya ni
mus ahkamlash a komillikka in ilish si a la ini shakllan i ishda ka a ahamiya kasb e adi.
1
Hikma la .uz say i. URL: h ps://hikma la .uz/au ho /182
45
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
O‘zbekis onda musiqashunoslik sohasi boshqa sohala kabi keng qam o li, ya’ni o‘ mish
manbala ini o‘ ganish (manbashunoslik), e nomusiqashunoslik, o ganologiya, olklo shunoslik,
musiqiy sha qshunoslik, ij ochilik kabi bi qa o yo‘nalishla ni qam ab olgan. O‘ gan as ning 90-
yilla iga qada zamona iy kompozi o lik ijodiyo i musiqashunosla adqiqo la ida keng a
sama ali ijod e ilgan.
O‘zbek musiqashunoslik mak abining akilla i musiqaning ba cha a ixiy a naza iy
a moqla ida sama ali aoliya olib bo ganla . Bunga O‘zbekis on da la konse a o iyasi
p o esso -o‘qi u chila i hamda San’a shunoslik ilmiy adqiqo ins i u i ilmiy jamoasi o‘zla ining
hissala ini qo‘shganla .
2
O‘zbek musiqiy me osi ming yilla da omida xalqimiz ma’na iya ining aj almas a kibiy
qismi si a ida shakllanib, a loddan a lodga og‘zaki a amaliy an’ana ko‘ inishida ye ib kelgan
boy madaniy qa lamni ashkil e adi. Bu me osning eng muhim jiha la idan bi i shundaki, u
xalqning u mush a zi, his- uyg‘usi, es e ik qa ashla i a ma’na iy olamini o‘zida mujassam
e gan bo‘lib, zamona iy a’lim uchun ham bebaho manba azi asini baja adi. Maqomla ham
xalqla ning o‘ziga xos musiqa boylikla i asosida kasbiy sozanda a xonandala omonidan
ya a ilgan a uzoq madaniy- a ixiy a aqqiyo ja ayonida mus aqil musiqa jan i si a ida yuzaga
kelgan.
3
Maqom – ma’lum lad
4
asosiga mos keladigan a muayyan pa dadan boshlanadigan kuy
a ashulala majmuasidi . Hozi gi kunga qada maqom kuy a ashula yo‘lla i u kumi ma’nosini
i odalab keladi.
5
Milliy musiqiy boylikni a’lim izimiga uyg‘unlash i ish o qali yosh a lodda
es e ik a biya, zehniy uyg‘oqlik, milliy o‘zlikni anglash a Va anga sadoqa kabi azila la ni
shakllan i ish mumkin. Shu ma’noda, o‘zbek musiqasi na aqa badiiy hodisa, balki ba kamol
a lodni a biyalashga xizma qilu chi kuchli pedagogik osi a si a ida e’ i o e iladi.
Zamona iy a’lim ja ayonida musiqaning u gan o‘ ni alohida e’ ibo ga loyiqdi . Chunki
musiqa da sla i o‘qu chila da na aqa eshi ish madaniya ini shakllan i adi, balki es e ik
a akku ni i ojlan i adi, badiiy didni a biyalaydi a o‘zlikni anglashga yo‘nal i adi. Ayniqsa,
o‘zbek xalqining me osiga aylangan maqom, dos on, lapa , qo‘shiqla a xalq cholg‘ula i bilan
ishlash o‘qu chini milliy qad iya la bilan be osi a anish i adi. Bu ja ayonning zamona iy
a’lim bilan uyg‘unlashu i yoshla ning musiqaga nisba an ongli munosaba ini i ojlan i ib,
ula ning dunyoqa ashi, es e ik didi a ma’na iy immuni e ini kuchay i adi. Bugungi
globallashu sha oi ida u li madaniy oqimla kesishgan da da milliy musiqaning a’limdagi
o‘ ni yanada o ib bo moqda.
O‘zbek musiqiy me osini zamona iy a’limga in eg a siyalash ja ayoni, a alo, mazku
me osning badiiy, a ixiy a ma’na iy ahamiya ini o‘qu chila ga ushun i ishdan boshlanadi.
Bunda an’ana iy musiqaning kelib chiqishi, jan xususiya la i, ij ochilik mak abla i,
cholg‘ula a ixi a ula ning badiiy imkoniya la i haqidagi ma’lumo la a’limning aj almas
a kibiga aylanishi lozim. In eg a siya ja ayoni shunchaki qo‘shilish emas, balki milliy san’a
elemen la ining zamona iy pedagogik yondashu la bilan uyg‘unlashib, didak ik izimga
singishidi . Shu a iqa, musiqiy me os a’limda jonli hodisa si a ida namoyon bo‘ladi. Bunday
yondashu a’limni bi yoqlamalikdan xoli e ib, o‘qu chi shaxsini ha omonlama i ojlan i ishga
xizma qiladi.
2
A.Jabbo o , S.Begma o , M.Azamo a “O‘zbek musiqasi a ixi”. – Toshken , 2018. 7-be .
3
I.Rajabo “Maqomla ”. – Toshken , 2006. 40-be .
4
O.Ib ohimo “maqom asosla i”. – Toshken , 2018. 5-be .
5
I.Rajabo “Maqomla ”. – Toshken , 2006. 63–64-be la .
46
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
Hozi gi kunda a’lim izimida duch kelinayo gan muammola dan bi i — milliy musiqaga
qiziqishning ay im holla da sus ligi a che el musiqiy oqimla ining kuchli a’si idi . Alohida
a’kidlash ke akki, yoshla ning es e ik qa ashla i ashqi axbo o manbala i o qali ez o‘zga ib
bo moqda. Shu bois zamona iy a’limda milliy musiqa ma e ialla ini na aqa o‘qi ish, balki
zamona iy osi ala yo damida mazmunan jozibali ko‘ inishda ye kazish muhim ahamiya ga ega.
Raqamli exnologiyala , audio- ideo yozu la , jonli ij o, sahnalash i ilgan mashg‘ulo la ,
olklo ekspedi siyala i, mahalliy ij ochila bilan uch ashu la — bula ning ba chasi o‘zbek
musiqiy me osining a’limdagi sama ado ligini oshi adi. Bunda asosiy maqsad o‘qu chini
be osi a es e ik aj ibaga olib ki ishdi . Ze o, eshi gan, ko‘ gan a his qilgan me osgina shaxs
uhiya iga chuqu a’si o‘ kazadi.
Milliy me osni a’limga uyg‘unlash i ishning ij imoiy na ijala i ham beqiyosdi . O‘zbek
musiqiy me osini o‘ ganish ja ayonida o‘qu chi xalq a ixi, u -oda i, qad iya la i, dunyoqa ashi
bilan anishadi. Bu esa unda milliy o‘zlik, a ixiy xo i a, Va anga sadoqa a ma’na iy
mas’uliya uyg‘usini kuchay i adi. Musiqa badiiy id okni a biyalashi bilan bi ga, o‘qu chini
yaxli shaxs si a ida shakllan i ishga xizma qiladi. Aynan shu omilla musiqiy me osni
zamona iy a’limning aj almas a kibiga aylan i ish za u ligini yana bi bo asdiqlaydi.
Xulosa. Globallashu ja ayonla i shidda bilan ke ayo gan hozi gi da da milliy me osni
a’lim o qali as ash – madaniy xa sizlik masalasidi . Ta’lim izimi milliy qad iya la ni himoya
qilu chi eng aol ij imoiy ins i u la dan bi i bo‘lib, musiqiy me os bu bo ada ka a a biya iy
salohiya ga ega. O‘zbek musiqiy me osi zamona iy a’lim bilan uyg‘unlashganda, u muzey
ekspona iga aylanib qolmaydi, aksincha, zamon bilan hamna as bo‘lgan i ik madaniy hodisaga
aylanadi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Hikma la .uz say i. URL: h ps://hikma la .uz/au ho /182
2. A.Jabbo o , S.Begma o , M.Azamo a “O‘zbek musiqasi a ixi”. – Toshken , 2018. 7-
be .
3. I.Rajabo “Maqomla ”. – Toshken , 2006. 40-be .
4. O.Ib ohimo “maqom asosla i”. – Toshken , 2018. 5-be .
5. I.Rajabo “Maqomla ”. – Toshken , 2006. 63–64-be la .
