61
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
ZAMONAVIY O‘ZBEK DRAMALARIDA KOMPOZITSION YANGILIKLAR
Lolaxon Qo‘ziboye a
Filologiya anla i bo‘yicha alsa a dok o i (PhD).
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17708312
Anno a siya. Mazku maqolada asa syuje idagi oqeala munosibligi, mu o iqligi,
uyg‘unlashu qonuniya i bo‘lgan kompozi siya alqin qilinadi. Bugungi kun d amala iga xos
pa os mualli as i lashni maqsad qilgan oqea a hodisaning xa ak e ini, ma zusi,
qah amonla ning ichki olami, badiiy niya i bilan bog‘liq bo‘lgan, badiiy unsu la sin ez qilinadi.
Na as Shodmono ning “O‘lan” (mualli ma siya deb nomlagan) d ama ik asa i sink e ik
xususiya la i chuqu ahlilga o ilgan.
Kali so‘zla : mualli , syuje , d ama ik alqin, sin ez, ezis, an i ezis, badiiy niya , d ama.
Аннотация. В данной статъе дается толкование компазиции, в которой события
сюжета произведения являются законами уместности, согласованности, гармонизации.
Пафос, свойственный драмам сегодняшнего дня, синтезирует художественные
элементы, связанные с характером события и явления, предметом, внутренним миром
героев, художественным замыслом, который автор намеревается изобразитъ.
Синкретические собенности драматического произведения «Ўлан» Нафаса
Шодмонова подвергнутқ глубокому анализу.
Ключевые слова: автор, сюжет, драматическая интерпретация, синтез, тезис,
антитезис, художественное намерение, драма.
Abs ac . In his a icle, he composi ion wi h he law o me i , compa ibili y,
ha moniza ion o e en s in he plo o he wo k is in e p e ed. Typical o oday’s d amas, Paphos
syn hesize a is ic elemen s, ela ed o he cha ac e , heme, inne wo ld o he oes, a is ic
in en ion o he e en and phenomenon ha he au ho aims o po ay. The d ama ic wo k o
Na as Shodmono is subjec ed o a deep analysis o i s sync e ic ea u es.
Keywo ds: au ho , plo , d ama ic in e p e a ion, syn hesis, hesis, an i hesis, syn hesis,
a is ic in en ion, d ama.
Mus aqillik da i o‘zbek d amala ini ashkil e u chi asos ula ni kompozi sion bog‘lab
u u chi ha aka dagi izim ezis-an i ezis-sin ez unksiyasidi . Ya’ni, ula da das lab muayyan
d ama ik muammo o‘ aga ashlanib, so‘ng inko e u chi ik ashlanadi, ha ikkisining
umumlashmasidan esa sin ez-xulosa chiqa iladi. Ayni shu hola bugungi kun d amasiga ham xos.
Bugungi kun d amala iga xos pa os mualli as i lashni maqsad qilgan oqea a
hodisaning xa ak e ini, ma zusi, qah amonla ichki olami, badiiy niya i bilan bog‘liq bo‘lsa,
ikkinchi omondan yuqo idagi kel i ilgan adabiy- a ixiy omilla bilan ham aloqado hisoblanadi.
Shunday ekan, asa syuje idagi oqeala munosibligi, mu o iqligi, uyg‘unlashu qonuniya i
kompozi siyaning mohiya ini belgilaydi. Kompozi siya – badiiy asa ni ashkil e u chi qism a
unsu la ni muayyan g‘oyani i odalashga xizma qiladigan a ibda bi lash i ish o qali yaxli ,
ugal shaklga kel i ishdan ibo a . Demak, kompozi siya asa ning ichki mohiya ini, uning ashqi
muhi bilan munosaba ini belgilo chi hodisadi . Mohiya e’ ibo ga ko‘ a, ayni shunday a’ i ni
Abdu au Fi a o‘zining “Adabiyo qoidala i” nomli ki obida masalaning mohiya iga juda ham
o‘g‘ i ushungan holda, “kompozi siya” e mini o‘ nida “ a ib” so‘zini ishla adi
1
a uningcha,
asa munda ijasi muayyan a ibda as i langandagina ijodko o‘zi ko‘zlagan maqsadga e ishadi.
1
Фитрат А. Адабиёт қоидалари. – Тошкент: Ўқитувчи,1995. – Б. 25-26.
62
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
Gegel dunyoning asosi “mu laq g‘oyala dan” ibo a degan xulosaga keladi. U uchlik
p insipi asosida i ojlanadi – ezis-an i ezis-sin ez. Ha bi ma n yoki bo‘lim, o‘z na ba ida,
uchlik p insipiga ko‘ a bo‘linadi. Obyek i likni ashkil qilu chi das labki qism, ikki qism esa
obyek i lik munosaba la ini o‘z ichiga oladi, uchinchi qism esa – bu ma zu man ig‘idi . Bo liq
( ezis), hech na sa (an i ezis), unda shakllanish esa (sin ezdi )
2
. Adbiyo shunos olim Su on
Meliye o‘zining “Mush a ak uchlik” maqolasida T ina (uchlik) ipologiyada, bina
ipologiyada ko‘ ingan jiha la , mush a aklikla ochilishi, ha o paydo bo‘lishi mumkin”
3
, –
degan qa ’iy xulosala ni ay ib o‘ adi.
Olim bu uchlik izimda asa ma’nosi o‘lig‘icha ochilishiga, ha o yangi so‘z ay a olishiga
gu ohlik be moqda.
Adabiyo shunos olim Uzoq Jo‘ aqulo ning quyidagi ik la i masala mohiya ini yanada
oydinlash i adi: “Xamsa dos onla i ham xuddi Qu ’oni Ka im qissala i singa i yagona jumla-
konsepsiyaga qu iladi. Aga Qu ’oni Ka imdagi Yusu (a.s.) qissasi asosida basho a - ush (qissa
qah amonining kelajagi haqida) ezis bo‘lsa, oki shu ush o‘yobga chiqib, qah amon g‘alabaga
e ishgungacha bo‘lgan ba cha oqea-hodisala an i ezis, qah amonga o‘n bi yulduz, oy a
quyoshning salomga kelishi sin ez hisoblanadi. Qah amonni bunday saoda ga e ish i gan omil
esa “chi oyli sab ”di . “Xamsa” dos onla idagi ba cha qah amonla ning ishq uchun ya a ilgani
ezis, ishq yo‘lidagi iz i ob a mashaqqa la i an i ezis, ula ning Haq asliga ye ishu la i esa
sin ezdi ”
4
.
Olimning ushbu qimma li ik la i asa mohiya i asl o‘zak sa i yo‘nalganligini o‘g‘ i
ko‘ sa adi. Kompozi siyaning ma’lum bi mohiya omon izchil yo‘nalgan bo‘lishi, ba cha
jan dagi badiiy asa kompozi siyasi uchun xos xususiya di .
Rahma illa Nosi o ning “Xalq qo‘shiqla i kompozi siyasi” nomli monog a ik ishida xalq
qo‘shiqla ini o‘ kompozi sion ipga aj a adi
5
.
Bi inchi ipi: Tezis-sin ez. Ikkinchi ip: ezis- ezis-an i ezis-sin ez. Uchinchi
kompozi sion ip: ezis-sin ez- ezis-sin ez. To‘ inchi kompozi sion ip: Tezis- ezis- ezis-sin ez.
Bunday ipla ga aj a ilishi, alba a, jan xususiya idan kelib chiqqan holda amalga
oshi ilgan a adqiq qilingan. Xalq qo‘shiqla ining ba cha u la ini mana shu o‘ kompozi sion
ip bo‘yicha ahlilga o gan. Alba a, olimning xalq qo‘shiqla i kompozi siyasini o‘ ganishda bu
ik la i das u amal azi asini o‘ aydi. Bi oq u ko‘ sa gan kompozi sion ipla i haqidagi qa ashla ,
olimning o‘zi a’kidlab o‘ ganla idek, aniq xalq qo‘shiqla iga (mehna qo‘shiqla i, cho achilik
bilan bog‘liq, dehqonchilik bilan bog‘liq, huna mandchilik, o‘zbek ma osim qo‘shiqla i a li ik
qo‘shiqla kompozi siyasiga) egishli. Biz ham mazku aslda be ilgan d ama ik asa la ni ana shu
oqilona be ilgan kompozi siya ipla iga asosan ahlil qilamiz. Ko‘plab adqiqo chila ning qayd
e ishla icha, ijodko ning poe ik maqsadi – ezis, unga qa shi ichki a ashqi omilla ning a’si i
an i ezis, xulosa qilinu chi ik la sin ez hisoblanadi.
Ha qanday ma zu bo liqdagi hodisala bilan chamba chas bog‘liqdi . Badiiy asa da esa
inson hayo i, uning u li aziya la ga ushib qolishi, kay iya i, kechinmala i, maqsad in ilishla i,
bo liqqa nigohi, odamla bilan muloqo iga qa a iladi. Shu sababli insonla bi -bi i bilan
ko‘ inmas ish ala bilan bog‘langan a bu insonning bo liq kenglikla idan chiqib, olis
abadiya ga bo ib ulanadi.
2
М.Ф. Овсянников. Гегелъ. Издателъство Мысль, Москва. 1971. – Б. 74-76.
3
Мели С. Муштарак учликлар мақоласи. // Ўзбекистон адабиёти ва санъати. – Тошкент, 2014. №16. – Б. 4.
4
Жўрақулов У. Алишер Навоий “Хамса”сида хронотоп поэтикаси. Монография. – Тошкент: Турон-Иқбол
нашриёти, 2017. – Б. 33.
5
Носиров Р. Халқ қўшиқлари композицияси. Монография. – Тошкент: Фан, 2006. – Б. 41.
63
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
Ana shu ko‘ inmas uyg‘uni his qilgan d ama u gla imiz abadiya ipini bog‘lamoqda.
“Hozi gi d ama u giyada epos a li ika elemen la idan oydalanishni no a o likning namunasi
deb qa alsa o‘g‘ i bo‘la di.
Hozi gi zamon d ama u giyasining bu masaladagi a zallikla i, olib ki gan yangilikla i
alohida e’ ibo ga loyiq”
6
. Badiiy ijodning ba cha u la i uchun ikki a asosiy omil ma jud. U ham
bo‘lsa, hayo ni haqqoniy aks e i ish a badiiy ba kamollik. Hozi gi zamonda adabiyo ning
ba cha u la ida insonla ning shaxsiy da di xalqning da di si a ida qabul qilinishini, xususiy
man aa la umumxalq is akla i bilan hamohang bo‘lib ke ishini as i lash san’a ni i ojlan i ish
omilla idan bi i, asosiysidi . Na as Shodmono ning “O‘lan” (mualli ma siya deb nomlagan)
d ama ik asa i ana shunday sink e ik xususiya kasb e adi. Asa da qah amonla O a, Ona, Qiz
(Hu ijon). Bi inchi ko‘ inish onaning o‘lan ay ishi bilan boshlanadi.
“Hay-hay o‘lan, jon o‘lan-o,
O‘lan de dim,
Yo -yo -a, o‘lan de dim.
O‘lan ku gan hu qizimni
Kimga be dim?
Yo -yo -a, ye ga be dim...”
Onaning iz i obi, mahzun unla i ana shu pa chada jam bo‘lgan. Yosh qiziga aza u gan
onaning qalb iz i obla i. Asa da ichki, ashqi monologla inson qalb p izmasi o qali i oda e iladi.
D amaga qo‘yilgan muammo ( ezis) boshlanadi. O‘sha muammo a o ida qah amonla
uhiy kechinmala i yechim izlaydi. O a-ona ye isholmagan o zula i uchun ko‘p bo a a sus
chekadi.
Ikkalasi ham yolg‘iz Hu ijon (mualli qah amonni nomlashda ham alohida e’ ibo
qa a gan)ni unu olmasdan qalbla i, uhla i qiynalishadi. Bu qalb iz i obla ini omoshabinga
ye kazishda yo -yo olklo ma osim qo‘shiqla idan oydalangan. Ijodko olklo ga xos
an’ana iy syuje ni qay a ishlash asosida yangi asa , yangicha syuje ya a gan. Yo -yo
qo‘shiqla i – kelin bo‘lib uza ilayo gan qizning o zu-a monla ini, qalb ug‘yonla ini, hadikla ini,
yangi hayo i haqidagi o‘y- ik la ini i odalaydi. Lekin mualli ham yo -yo , ham mo am yig‘i
qo‘shiqla idan kompozi siya uzgan. Yuqo idagi ikki bandda Ona ob azi omonidan asa
syuje ida ezis si a ida kelgan. Keyingi bandda esa unga qa shi u gan a moni, O‘lan ku gan hu
qizimni. Kimga be dim?
Ya’ni qizini o‘lan bilan o‘z o a uyidan chiqib ke ishini bo ujudi bilan xohlagan ona
ikkinchi mis ada o‘zining ik iga an i ezis ik ni bildi moqda. Yo -yo -a, ye ga be dim....ona o‘z
maqsadla ini, o zu-umidla ining yo‘qqa chiqqanligini o‘z nolala i bilan i odalab sin ez xulosani
be moqda. Bu monologda ezis-an i ezis-sin ez kompozi siya ipi ashkil e adi. Mualli o‘lan
bilan boshlashining asosiy badiiy maqsadi o‘lim mo i ini (Hu iniso) asa ezisi si a ida be gan.
Xalq qo‘shiqla ida ham bu mo i ye akchilik qiladi (ishning hajmidan kelib chiqib o‘ lik
kel i amiz):
“Qa o -qa o uyla solgan, oy bolam,
De o iga gul solgan oy bolam.
Solgan guli bi masdan, oy bolam,
Go‘ is onga yo‘l olgan, oy bolam.” (Gulyo ,223)
Bu mis ala dan anglashiladiki, mualli bu mo i ni ki i ishda xalq og‘zaki ijodiga
mu ojaa i o‘g‘ i anlo ekanligiga amin bo‘lamiz.
6
Абдусаматов Ҳ. Драма назарияси. – Тошкент: Ғафур Ғулом, 2000. – Б. 23.
64
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
Aga diqqa qilinsa, bu ikki xil jan bi -bi i bilan qo ishib ke gan. Fa zandining o zu-
umidla ining ko‘pi a mon bo‘lib qolganidan nola chekayo gan o a-ona a moni kuylanmoqda.
“Za ga egam zanji i-yo
Uzilmaydi,
Yo -yo -a, uzilmaydi.
Qo a ko‘zning ko‘zla i-yo
Suzilmaydi.
Yo -yo -a, suzilmaydi.
Si ilgan bu mening e gan
Ko‘zmunchog‘im...”
Das labki mis ala qizning qa o ko‘zli ekanligi, chi oyli, bo‘yi ye gan qah amonning
ko‘zmunchoqqa o‘xsha ilishi a zand a’ i iga ezis bo‘lib xizma qilmoqda.
E a uzilgan yap oqdek hali um i poyoniga ye masdan xazon bo‘lgan ma’nosini
angla u chi monolog an i ezis si a idagi kompozi siya kasb e moqda. Oxi gi mis ala dagi;
Hu i: Shahzoda nu paykonin
Yu akla ga o dimi?
Yulduz qizin Oymomo
Qa o unda so dimi?
Mazku monologda qizning o zu-umidla i yulduzdek po loq bo‘lganini, o zula i a monga
aylanib qolganini qa o un kabi si a lash o qali mualli sin ez xulosani be moqda.
Qah amon nu qidagi mazku ezis jumla beix iyo o‘qu chiga sa ol ug‘di ib, an i ezis
qismga olib o‘ adi. Qiz yosh bo‘lsa-yu, qanday a o e di? Kasallikdan bo‘ldimi, a ohaloka ga
uch adimi, yoki o‘zini-o‘zi o‘ldi dimi, bu d amaning ol inchi sahnasigacha aniq ay ilmaydi.
An i ezisda esa syuje oqeasi bayon qilinadi a ezis ik la o‘z asdig‘ini opadi.
Asa ning ezis, an i ezis, sin ez qismida zamon a makon chega asi ham a qlanadi.
An i ezis x ono opida syuje oqeala i bayon qilinadi. Bula bi -bi i bilan ki ishib,
yaxli lanib ke sa-da, ezis a sin ez aq i bi chiziqda an i ezis aq i ikkinchi bi chiziqda
joylashgan bo‘ladi.
D amaning g‘oya iy-badiiy yo‘nalishida, qah amonla psixologiyasini nu lan i ishda bu
xil de allash i ib as i lash o‘zini o‘liq oqlaydi. De allash i ish la hala dagi qah amonla
psixologiyasidagi as i e anligini a’minlash bilan bi ga bi bu un (kompozi sion) yaxli likka
e ishish bo asidagi uz iy halqachala azi asini ham o‘ aydi. D ama syuje i bo‘yicha o a-ona
o zusi bi liniyada as i lansa, o‘lim mo i i ikkinchi liniyada as i lanadi. Asa ning badiiy
konsepsiyasi hayo da inson qanchalik aziz a qad li ekanligini angla ish demakdi . Bi inchidan,
ha aka ning bu axli mayda hola la ga bo‘linishi, ya’ni asa dagi ha bi as i inson uhiya ini
ochib be ishda, psixologik as i e anligiga xizma qiladi. Ikkinchidan, oqea-hodisala ning
zamon a makon nuq ayi naza idan aks e i ilishiga ko‘ a epik mazmundo lik kasb e adi. Ya’ni,
d ama ik asa oqea-hodisala ini hikoya qilib be u chi ob az (O a a Ona) shu alo um
zamondagi oqelikni ko‘ ib, unda o‘y be ayo gan ja ayon ish i okchisiga aylanadi. Va yana ham
muhimi, ana shu oqea-hodisala a’si ida qah amonla ongi-shuu idagi o‘y- ik la ni, ko‘nglida
ug‘ilgan kechinmala mohiya ini hissiy id ok bilan baholab be u chi shaxs imsolida
ga dalanadi. Ayni shu badiiy amoyil d amaning kompozi sion bichimining o‘ziga xosligini
ham, yaxli ligini ham a’minlagan. Uchinchidan, mualli insonla ga ha bi insonni bo ligida
qad iga ye ish, uni as ab a aylashi, inson i ikligida unga meh ko‘ sa ilishi lozimligi asa dagi
qah amonla ilidan i odalanib, “Hayo meh dan uzayadi”, – deya uq i adi.
65
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
Foydalanilgan adabiyo la o‘yha i
1. Фитрат А. Адабиёт қоидалари. – Тошкент: Ўқитувчи,1995.
2. М.Ф. Овсянников. Гегелъ. Издателъство Мысль, Москва. 1971.
3. Мели С. Муштарак учликлар мақоласи. // Ўзбекистон адабиёти ва санъати. –
Тошкент, 2014. №16.
4. Жўрақулов У. Алишер Навоий “Хамса”сида хронотоп поэтикаси. Монография. –
Тошкент: Турон-Иқбол нашриёти, 2017.
5. Носиров Р. Халқ қўшиқлари композицияси. Монография. – Тошкент: Фан, 2006.
6. Абдусаматов Ҳ. Драма назарияси. – Тошкент: Ғафур Ғулом, 2000.
