66
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
MILLIY AN’ANALARNING ZAMONAVIY TA’LIM BILAN UYG’UNLIGI
Axmedo a Dil uza Usmono na
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17708466
Anno a siya. Ushbu maqolada milliy an’anala ning o‘qu chila a ixiy ongini
shakllan i ish a ula da a anpa a lik uhini kuchay i ishdagi pedagogik imkoniya la i
ahlil e iladi. a’limda xalq an’anala i, u -oda la i, o‘zbekona a biya amoyilla i a zamona iy
pedagogika p insipla i o‘za o in eg a siyalashi qanday ahamiya kasb e ishi yo i ilgan.
Kali so‘zla : milliy an’ana, milliy qad iya , zamona iy a’lim, aqamli a’lim, shaxs
ba kamolligi, milliy kon en .
Zamona iy dunyoda a’lim izimi inson kapi alini shakllan i ish, ij imoiy a qqiyo ni
a’minlash a madaniy me osni as ashning asosiy omilla idan bi idi . Shu bilan bi ga, ha bi
xalqning ma’na iy ba qa o ligini a’minlo chi asosiy negiz bu-an’ana iy qad iya la izimidi .
Respublikamizda so‘nggi yilla da a’lim isloho la i na aqa ilmiy- ehnik, balki ma’na iy-
ma’ i iy yo‘nalishda ham ubdan yangilanmoqda. “Yangi O‘zbekis on-ma’ i a li jamiya ”
konsepsiyasida milliy qad iya la ni zamona iy a’lim bilan uyg‘unlash i ish us u o azi a
si a ida belgilangan. Shunday ekan, a’limda xalq an’anala i, u -oda la i, o‘zbekona a biya
amoyilla i a zamona iy pedagogika p insipla i o‘za o in eg a siyada i ojlanishi za u .
Milliy an’anala a qad iya la ning yosh a lod a biyasidagi o‘ ni ko‘plab olimla
omonidan ilmiy jiha dan o‘ ganilgan.
Jumladan, I.A. Ka imo ning “Yuksak ma’na iya – yengilmas kuch” asa ida milliy
qad iya la ning inson ma’na iya ini boyi ishdagi beqiyos o‘ ni alohida a’kidlanadi. Mualli
milliy an’anala ni jamiya ning ma’na iy ayanchi, yoshla ongida a ixiy xo i ani
shakllan i u chi eng kuchli manba si a ida alqin e adi. R. Xo‘jaye ning “Pedagogika
naza iyasi a a ixi” ki obida esa milliy qad iya la ning a’lim- a biya ja ayonidagi
pedagogik asosla i chuqu ahlil qilingan. Unda a ixiy ongni shakllan i ishda milliy
an’anala ning be osi a a’si i bo ligi, ula yoshla ning dunyoqa ashini kengay i ishda muhim
omil ekani ko‘ sa ib o‘ iladi.
M. To‘x axodjaye a o‘zining “Ta ix a’limida inno a sion me odla ” nomli ilmiy
ishida a ixiy da sla da milliy ma e ialla dan oydalanishning sama ado ligini yo i adi.
Xususan, o‘qu ja ayonida xalq u -oda la i, ma osimla i a qad iya la ini qo‘llash
o‘qu chila ning aolligini oshi ishi, ma zuga qiziqishini kuchay i ishi hamda a anpa a lik
uhini a biyalashga yo dam be ishi qayd e ilgan.
U. Saido ning “Milliy qad iya la a yoshla a biyasi” asa ida milliy qad iya la ning
yoshla a biyasidagi o‘ ni keng yo i ilib, ula a ixiy ong a milliy o‘zlikni shakllan i ishda
asosiy manba ekanligi a’kidlangan. Mualli , ayniqsa, a anpa a lik uhini mus ahkamlashda
milliy an’anala , u -oda la a ma osimla ning a biya iy ahamiya ini ochib be gan.
Shuningdek, A. Hasano ning “Ta ixiy xo i a a milliy o‘zlikni anglash” asa i ham muhim
manba hisoblanadi. Unda milliy an’anala xalqning a ixiy xo i asini a loddan-a lodga
ye kazishda, yoshla ning milliy o‘zligini anglashida asosiy pedagogik osi a si a ida ko‘ sa iladi.
Mahalliy a xo ijiy manbala da (masalan, UNESCOning “In angible Cul u al He i age
and Educa ion” nomli nash ida) milliy madaniy me osni a’limga in eg a siya qilish o qali
yoshla ongida a ixiy xo i a a a anpa a lik uyg‘ula ini i ojlan i ish bo‘yicha amaliy
a siyala ham be ilgan.
67
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
An’ana iy qad iya la -bu milla ning a ixiy xo i asi, ma’na iy mezoni a madaniy
o‘zligining i odasidi . Ula xalq a akku i, u -oda la i, diniy e’ iqodi, odob-axloq me’yo la i
hamda hayo alsa asining mujassam ko‘ inishidi . O‘zbek xalqining qad iya la izimida
mehna se a lik, halollik, insonpa a lik, ka ala ga hu ma , kichikla ga meh . Us oz-shogi dlik
an’anala i, oila muqaddasligi kabi g‘oyala ye akchi o‘ in u adi. Ushbu qad iya la yoshla ni
aqa bilimli emas, balki ma’na iy ba kamol inson si a ida a biyalashda hal qilu chi ol
o‘ynaydi. Ma’na iy qad iya la xalq pedagogikasining asosi bo‘lib, qadimdan oila, jamoa,
mak ab a mahalla hayo ida a biya osi asi si a ida xizma qilib kelgan. Shunday ekan, bu
qad iya la ni zamona iy a’lim bilan uyg‘unlashi i ish o qali milla , ma’na iy immuni e i
mus ahkamlanadi.
XXI as a’limi global aqoba , aqamli ans o ma siya a axbo o inqilobi sha oi ida
shakllanmoqda. Bugungi kunda zamona iy a’lim izimi quyidagi yo‘nalishla da i ojlanmoqda.
1. Raqamli a’lim ehnologiyala i (onlayn o‘qi ish, sun’iy in ellek , i ual labo a o iyala );
2. STEAM- a’lim ( an, ehnologiya, muhandislik, san’a a ma ema ika in eg a siyasi);
3. Kompe ensiya iy yondashu – bilimni amaliy ko‘nikmaga aylan i ish.
4. Insonpa a lik pedagogika – o‘qu chini ma kazga qo‘yu chi a’lim izimi.
Bi oq, zamona iy a’limninig mu a aqiya i aqa exnologiya bilan emas, balki axloqiy
a ma’na iy asos bilan belgilanadi. Texnologiya – osi a, qad iya esa – maqsaddi . Shuning
uchun exnologik yangilanishla milliy an’anala bilan uyg‘unlashgan aqdi dagina a’limning
chinakam sama asiga e ishiladi. Pedagogik aj iba shuni ko‘ sa adiki, da s ja ayonida milliy
an’anala dan oydalanish o‘qu chila ning ma zuga bo‘lgan qiziqishini sezila li da ajada
oshi adi. Ta ixiy oqeala ni milliy ma osimla a qad iya la bilan bog‘lab ushun i ish
o‘qu chila ni aqa bilim emas, balki a biya iy jiha dan ham boyi adi. O‘qi u chila bu
ja ayonda in e aol me odla dan – ol o‘ynash, sahnalash i ish, deba a a’limiy
eksku siyala dan sama ali oydalanishla i mumkin.
Misol uchun, a ixiy da sla da xalq u -oda la i asosida sahna ko‘ inishla i ashkil e ish
o‘qu chila da a ixiy oqeala ni jonli id ok e ish, ula ga o‘z nuq ayi naza idan baho be ish
imkonini be adi. An’ana iy qad iya la a zamona iy a’lim uyg‘unligining za u a i quyidagi
jiha la da namoyon bo‘ladi.
1. Da s ja ayonla ida milliy qad iya la ni o‘ ga ish: a ix, adabiyo , ona- ili, ma’na iya ,
da sla ida milliy u -oda la , xalq donishmandligi, maqolla , i oya la o qali a biya be ish;
2. Pedagogik an’anala ining zamona iy alqini: us oz-shogi d an’anasi asosida men o lik
izimini i ojlan i ish;
3. Axbo o exnologiyala i a milliy kon en uyg‘unligi: onlayn pala o mala da o‘zbek
madaniya iga oid elek on da slikla , ideoda sla , in e ak i o‘yinla ya a ish;
4. Oila a mak ab hamko ligi: a’lim muassasala i a oila iy a biya o’ asidagi uz iylikni
mus ahkamlash.
An’ana iy qad iya la a zamona iy a’lim izimi uyg’unligi quyidagi ijobiy na ijala ga
olib keladi. Milliy an’anala xalqning a ixiy xo i asini as ab-a aylashda, ajdodla me osini
kelajak a lodga ye kazishda eng muhim osi a hisoblanadi. Ula o‘qu chila uchun a ixiy
oqeala ni aqa da slikla da yozilgan ak la si a ida emas, balki hayo iy hodisala , xalqning
u mush a zi a ma’na iy qad iya la i bilan be osi a bog‘liq ja ayonla si a ida id ok e ishga
yo dam be adi. Shu ma’noda milliy an’anala a ixiy ongni shakllan i ishning amaliy ko‘ inishi
bo‘lib, o‘qu chila da o‘z a ixini anglash, uni qad lash a undan xulosa chiqa ish ko‘nikmala ini
i ojlan i adi.
68
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
a. Shaxsning ba kamolligi: ilmiy bilim bilan bi ga axloqiy-ma’na iy si a la shakllanadi;
b. Ta’lim si a i a mo i a siyasi oshadi, chunki o‘qu chi o‘z madaniya iga asoslangan
bilmni chuqu oq qabul qiladi;
c. Jamiya da ma’na iy ba qa o lik a madaniy uzluksizlik a’minlanadi;
d. Global aqoba ba dosh, ammo milliy uhli shaxs a biyalanadi.
Xulosa
Demak qad iya la a’limning ma’na iy ildizi, zamona iy exnologiyala esa uning
poyde o idi . Ikkalasi uyg’unlashgan aqdi da, insonpa a a in ellek ual jamiya shakllanadi.
An’ana iy qad iya la a zamona iy a’lim izimi uyg‘unligi bu milliy a’lim modelining
ba qa o i ojlanish ga o idi . Ha qanday mode niza siya xalqning a ixiy ildizla iga ayanmasa,
o‘z ba qa o ligini yo‘qo adi. Shu sababli a’lim izimining s a egik maqsadi milliy qad iya la
asosida zamona iy bilimga ega shxsni a biyalash bo‘lishi za u . Milliy qad iya la o‘zbek
xalqining o‘zligini ma’na iya ini, g‘u uini as aydi, zamona iy a’lim esa uni global dunyoda
ani adi. Ula ning uyg‘unligi kelajak a lodni bilimli, a anpa a insonpa a a ijodko insonla
qilib ye ish i adi.
Foydalanilgan adabiyo la o‘yha i
1. Ka imo I.A. Yuksak ma’na iya – yengilmas kuch. – Toshken : Ma’na iya , 2008.
2. A loniy. A. Tu kiy gulis on yoxud axloq-Toshken : Ma’na iya , 1992.
3. Xo‘jaye R. Pedagogika naza iyasi a a ixi. – Toshken : Fan, 2015.
4. Hasano B. Milliy qad iya la a a’lim. – Toshken : Fan, 2021
5. Qodi o A. O‘zbek xalqining u -oda la i a ma osimla i. – Toshken : Sha q, 2012.
