76
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
SHAXSIY MA'LUMOTLARNI HIMOYA QILISHNING HUQUQIY ASOSLARI VA
RAQAMLI DAVRDA UNING KAFOLATLARI
Rashido Da la mu od Omonbek o'g'li
TDYU huzu idagi Sama qand iloya akademik li seyi alabasi.
+99877-030-88-66 [email p o ec ed]
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17708643
Anno a siya. Mazku ilmiy maqola zamona iy huquqiy izimda shaxsiy ma’lumo la ni
himoya qilish masalasining dolza bligi, uning kons i u siya iy, uqa olik a xalqa o huquqiy
asosla i, shuningdek, aqamli exnologiyala shidda bilan i ojlanayo gan da da inson
shaxsining daxlsizligi a axbo o xa sizligini a’minlashdagi huquqiy mexanizmla ni ha
omonlama yo i ishga qa a ilgan. XXI as axbo o inqilobi da i bo‘lib, inson hayo i deya li
o‘liq aqamli muhi ga bog‘lanib bo moqda.
Shu bilan bi ga, ushbu ja ayon shaxsiy ma’lumo la o‘planishi, saqlanishi, qay a
ishlanishi a a qa ilishiga oid yangi huquqiy muammola ni yuzaga kel i moqda. Maqolada
O‘zbekis on Respublikasining “Shaxsiy ma’lumo la o‘g‘ isida”gi Qonuni, Kons i u siya
no mala i hamda axbo o xa sizligi siyosa i asosida milliy huquqiy bazaning mazmun-mohiya i
ochib be iladi. Shuningdek, Ye opa I i oqining Ma’lumo la ni himoya qilish umumiy
eglamen i (GDPR), BMTning Inson huquqla i umumjahon dekla a siyasi a boshqa xalqa o
me’yo iy hujja la bilan o‘za o solish i ma ahlil o‘ kaziladi.
Tadqiqo da shaxsiy ma’lumo la ning noqonuniy o‘planishi, in e ne pla o mala i o qali
a qalishi, sun’iy in ellek algo i mla ining shaxsiy hayo ga a alashu i, aqamli kuza u
izimla ining inson e kinlikla iga ahdidi kabi masalala chuqu o‘ ganiladi. Mualli aqamli
da da huquqiy himoya mexanizmla ining ye a liligi, ula ning amaliyo da qo‘llanish da ajasi a
no ma i hujja la ning sama ado ligini anqidiy baholaydi. Bundan ashqa i, maqolada da la
a xususiy sek o o‘ asida shaxsiy ma’lumo la ni boshqa ishdagi mas’uliya chega ala i,
uqa ola ning axbo o dan oydalanish madaniya i, a ma’lumo la xa sizligida kibe e ika
amoyilla ining oli ahlil e iladi.
Xalqa o aj iba asosida O‘zbekis on sha oi ida shaxsiy ma’lumo la ni himoya qilish
izimini akomillash i ishga doi huquqiy, ashkiliy a exnologik a siyala ishlab chiqilgan.
Na ijada, adqiqo shaxsiy ma’lumo la ni himoya qilishning huquqiy asosla ini yanada
mus ahkamlash, inson sha’ni a qad -qimma ini aqamli dunyoda himoya qilish, shuningdek,
da la siyosa ini demok a ik amoyilla asosida i ojlan i ish za u ligini asoslaydi. Maqolaning
ilmiy yangiligi shundaki, unda aqamli da da inson huquqla ini himoya qilishning an’ana iy
yondashu la i bilan bi qa o da yangi exnologiyala , axbo o e ikasi a sun’iy in ellek ning
huquqiy ja obga lik mexanizmla i o‘ asidagi bog‘liqlik bi inchi ma o aba kompleks yondashu
asosida ahlil e ilgan. Mazku maqola naza iy a amaliy jiha dan ham yu idik sohaga, ham
axbo o exnologiyala i siyosa iga oid ilmiy ik la izimini boyi adi hamda aqamli jamiya da
shaxsiy daxlsizlikni a’minlash bo asida dolza b ilmiy asos bo‘lib xizma qiladi.
Kali so‘zla : shaxsiy ma’lumo la , ma’lumo la ni himoya qilish, axbo o xa sizligi,
aqamli da , kons i u siya iy huquqla , daxlsizlik ka ola la i, kibe xa sizlik, sun’iy in ellek ,
huquqiy mexanizmla , ma’lumo la ni boshqa ish siyosa i, O‘zbekis on qonunchiligi, xalqa o
huquqiy s anda la , GDPR, inson huquqla i, axbo o e ikasi, aqamli huquqla , da la a
xususiy sek o mas’uliya i, no ma i -huquqiy baza, huquqiy isloho la , shaxsiy hayo daxlsizligi.
77
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
Ki ish. Bugungi globallashu a aqamli ans o ma siya da ida inson hayo i obo a
axbo o exnologiyala i bilan chamba chas bog‘lanib bo moqda.
In e ne a moqla i, mobil ilo ala , sun’iy in ellek izimla i, biome ik iden i ika siya a
ma’lumo la bazala i jamiya ning ha bi sohasiga chuqu ki ib kelgan. Shu bilan bi ga, ushbu
ja ayon insonning eng muhim qad iya la idan bi i — shaxsiy hayo daxlsizligi a shaxsiy
ma’lumo la ni himoya qilish huquqiga jiddiy ahdid ug‘di moqda. Shaxsiy ma’lumo la — bu
insonning shaxsiy hayo i, sog‘lig‘i, moliya iy hola i, siyosiy yoki diniy qa ashla i kabi
ma’lumo la ni o‘z ichiga olgan, uni boshqala dan a qlo chi axbo o la di . Ula ning qonuniy,
adola li a xa siz a zda qay a ishlanishi ha bi demok a ik jamiya ning huquqiy ba qa o ligi
uchun za u sha hisoblanadi.
O‘zbekis on Respublikasida so‘nggi yilla da axbo o xa sizligini mus ahkamlash a
shaxsiy ma’lumo la ni himoya qilishga qa a ilgan qa o no ma i -huquqiy hujja la qabul qilindi.
Jumladan, 2019-yil 2-iyulda qabul qilingan “Shaxsiy ma’lumo la o‘g‘ isida”gi Qonun
mazku sohadagi asosiy huquqiy ayanch bo‘lib xizma qilmoqda. Ushbu qonun uqa ola ning
shaxsiy ma’lumo la ini yig‘ish, qay a ishlash, saqlash, uza ish a yo‘q qilish a ibini belgilab,
da la o ganla i hamda xususiy sek o zimmasiga aniq mas’uliya yuklaydi. Shu bilan bi ga,
amaliyo da mazku qonunning ij osi, kibe xa sizlik in a uzilmasining ye a li da ajada
shakllanmagani, uqa ola ning ma’lumo xa sizligi madaniya ining pas ligi a exnologik
nazo a mexanizmla ining sus ligi kabi omilla uni o‘liq amalga oshi ishga o‘sqinlik qilmoqda.
Raqamli muhi ning kengayib bo ishi na ijasida shaxsiy ma’lumo la ijo iy maqsadla da
suiis e’mol qilinmoqda, ma’lumo la bazala i noqonuniy a ishda a qa ilmoqda,
oydalanu chila ning onlayn aoliya i us idan yashi in kuza u la o‘ na ilmoqda. Sun’iy in ellek
a “Big Da a” exnologiyala ining jadal i ojlanishi insonning shaxsiy azila la i, xulq-a o i a
ha o ik la ini ahlil qilish imkonini ya a moqda. Bu esa “ aqamli nazo a ” ushunchasini yanada
kuchay i ib, shaxsiy e kinlikla ga ahdid solmoqda. Shu sababli, shaxsiy ma’lumo la ni himoya
qilish masalasi na aqa huquqiy, balki axloqiy, siyosiy a exnologik muammoga ham aylangan.
Xalqa o aj iba, xususan, Ye opa I i oqining Ma’lumo la ni himoya qilish umumiy
eglamen i (GDPR), BMT Inson huquqla i kengashining maxsus qa o la i hamda OECD
amoyilla i shaxsiy ma’lumo la ni himoya qilish sohasida sama ali mexanizmla ni shakllan i gan.
Ula ning ba chasi ma’lumo egasining oziligisiz shaxsiy ma’lumo la dan oydalanishni
cheklash, ma’lumo ni o‘plash a saqlash ja ayonida sha o likni a’minlash, hamda uqa ola ga
o‘z ma’lumo la ini boshqa ish huquqini be ish p insipla iga ayanadi. O‘zbekis on qonunchiligi
ham aynan shu yo‘nalishda bosqichma-bosqich akomillashib bo moqda, ammo amaliyo da
ushbu p insipla ni o‘liq amalga oshi ish hali ham mu akkab ja ayon bo‘lib qolmoqda. Mazku
maqolaning dolza bligi shundaki, aqamli muhi da insonning shaxsiy hayo i a ma’lumo la i
us idan nazo a ni yo‘qo ish xa i o ib bo moqda. Shu bois, ushbu adqiqo da shaxsiy
ma’lumo la ni himoya qilishning milliy a xalqa o huquqiy asosla i, ula ning o‘za o
uyg‘unlashu da ajasi, ma jud muammola a akomillash i ish is iqbolla i ahlil qilinadi.
Shuningdek, maqolada kibe xa sizlik siyosa ining sama ado ligini oshi ish, da la a
xususiy sub’yek la aoliya ida sha o likni kuchay i ish, uqa ola ning ma’lumo xa sizligi
madaniya ini yuksal i ishga doi ilmiy-amaliy a siyala ilga i su iladi. Demak, shaxsiy
ma’lumo la ni himoya qilish na aqa exnik yoki yu idik muammo emas, balki inson sha’ni,
e kinligi a huquqla ini as ash masalasidi . Raqamli da da bu himoya demok a ik jamiya ning
poyde o ini mus ahkamlo chi eng muhim ka ola la dan bi i si a ida namoyon bo‘ladi.
78
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
Shu sababli, ushbu maqola aqamli exnologiyala zamonida inson huquqla ini himoya
qilishning naza iy asosla ini chuqu o‘ ganish, ma jud huquqiy izimni ahlil e ish a uni xalqa o
me’yo la bilan uyg‘unlash i ishga qa a ilgan.
Xulosa. Raqamli jamiya ning shakllanishi insoniya a ixida yangi bosqichni boshlab
be di. Bugun inson hayo ining deya li ba cha jabhala i — a’lim, sog‘liqni saqlash, moliya,
huquq, aloqa, ha o shaxsiy muloqo la ham aqamli muhi bilan chamba chas bog‘liq.
Shu bilan bi ga, bu ja ayon insonning eng muqaddas qad iya la idan bi i — shaxsiy
daxlsizlik huquqini himoya qilishni yanada mu akkablash i di. Raqamli exnologiyala
imkoniya ya a gani singa i, xa manbai ham bo‘lishi mumkin. Shuning uchun, shaxsiy
ma’lumo la ni himoya qilish masalasi bugun na aqa exnologik yoki ma’mu iy, balki inson
huquqla i a e kinlikla i bilan be osi a bog‘liq yu idik za u a si a ida qa almoqda.
O‘zbekis on Respublikasida bu yo‘nalishda huquqiy asosla ya a ilgan bo‘lsa-da, ula ni
hayo ga o‘liq a biq e ish hali ham izimli yondashu ni alab e adi. “Shaxsiy ma’lumo la
o‘g‘ isida”gi Qonun, “Axbo o lash i ish o‘g‘ isida”gi Qonun, shuningdek, P eziden a mon a
qa o la ida belgilangan cho a- adbi la ushbu sohaning huquqiy poyde o ini shakllan i di.
Bi oq, qonun no mala ining amalda qo‘llanish da ajasi, exnik nazo a mexanizmla ining
ye a li emasligi, ma’lumo la bazala ining himoya da ajasi pas ligi, hamda da la o ganla i
o‘ asida axbo o almashishdagi mu o iqlash i ish muammola i hali ham dolza b bo‘lib
qolmoqda. Shaxsiy ma’lumo la ning noqonuniy o‘planishi, ula ning uxsa siz a qa ilishi yoki
ijo iy man aa la yo‘lida ishla ilishi jamiya da ishonchsizlik, ij imoiy xa o i a psixologik
bosimni kuchay i adi. Bu esa inson sha’ni a qad -qimma ini poymol e ish bilan ba oba
oqiba la ga olib keladi.
Shu bois, shaxsiy ma’lumo la ni himoya qilish siyosa i aqa huquqiy asosla da emas,
balki axloqiy, madaniy a ma’na iy qad iya la bilan ham mus ahkamlanmog‘i lozim. Ha bi
uqa o o‘z ma’lumo ining qad i, xa sizligi a undan oqilona oydalanish madaniya iga ega
bo‘lishi za u .
Xalqa o aj iba shuni ko‘ sa adiki, shaxsiy ma’lumo la ni himoya qilishning eng sama ali
modeli — bu da la , xususiy sek o a uqa olik jamiya i o‘ asidagi hamko lik mexanizmidi .
Ayniqsa, Ye opa I i oqining GDPR eglamen i ushbu sohada inson oziligi a
sha o lik amoyilla ini asos qilib olgan. O‘zbekis on uchun ham bu aj iba o‘ ganilishi, milliy
qonunchilikka moslash i ilishi za u . Shu bilan bi ga, ha bi axbo o izimi a onlayn pla o ma
o‘z oydalanu chila i oldida axbo o xa sizligi bo‘yicha ochiq mas’uliya ni o‘z zimmasiga
olishi lozim.
Foydalanilgan adabiyo la o‘yxa i
1. O‘zbekis on Respublikasi Kons i u siyasi. — Toshken : “O‘zbekis on”, 2023.
2. “Shaxsiy ma’lumo la o‘g‘ isida”gi Qonun (O‘zbekis on Respublikasi Qonuni, 2019-yil 2-
iyul, O‘RQ–547-son). — lex.uz
3. “Axbo o lash i ish o‘g‘ isida”gi Qonun (O‘zbekis on Respublikasi Qonuni, 2003-yil 11-
dekab , O‘RQ–560-son). — lex.uz
4. O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining 2020-yil 16-ok ab dagi PQ–4862-son qa o i
“Axbo o xa sizligini a’minlash izimini yanada akomillash i ish cho a- adbi la i
o‘g‘ isida”. — lex.uz
5. Gene al Da a P o ec ion Regula ion (GDPR). — O icial Jou nal o he Eu opean Union,
2016.
79
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
6. Uni e sal Decla a ion o Human Righ s (UDHR). — Uni ed Na ions, 1948.
7. O ganiza ion o Economic Co-ope a ion and De elopmen (OECD) Guidelines on he
P o ec ion o P i acy and T ansbo de Flows o Pe sonal Da a. — OECD, 2013.
8. Ismoilo , B. & Ka imo , A. Shaxsiy ma’lumo la ni himoya qilishda huquqiy
mexanizmla ni akomillash i ish masalala i. — Toshken da la yu idik uni e si e i ilmiy
ju nali, 2022.
9. Xolma o a, N. Raqamli xa sizlik a shaxsiy ma’lumo la ni himoya qilish: milliy a
xalqa o aj iba ahlili. — “Huquq a zamon” ilmiy-amaliy ju nali, №4, 2023.
