87
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
HIKOYANAVISLIKDA USLUBIY IZLANISHLAR VA YANGILANISHLAR
(M. SAFAROV IJODIDA)
Ha izo a Fe uza Odiljon qizi
Te DU dok o an i.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17708921
Anno a siya. Maqolada Mengziyo Sa a o ay im hikoyala i uslubi, yozu chilik maho a i
ahlilga o ilgan. Asosan, hikoyala ida inson a hay on ob azla ining uyg‘unlashu iga e’ ibo
qa a ilgan. Yozu chi badiiy ob azni indi idual xususiya la i bilan ko‘ sa ish o qali
konk e lash i gani, ob azga jonlilik, hayo iylik, abiiylik baxsh e gani haqida so‘z yu i ilgan.
Kali so‘zla : badiiy ob az, ob azla uyg’unlashu i, indi idual uslub, i oda usuli, da ,
shaxs, xa ak e , nas dagi e ilishla , uhiya , peyzaj, hay ono , abiiylik, hayo iylik.
МЕТОДОЛОГИЧЕСКИЕ ИССЛЕДОВАНИЯ И ОБНОВЛЕНИЯ В РАССКАЗЕ
(В ТВОРЧЕСТВЕ М. САФАРОВА)
Аннотация. В статье анализируется стиль некоторых рассказов Менгзиё
Сафарова, его писательское мастерство. Его рассказы сосредоточены на сочетании
образов людей и животных. Говорят, что автор конкретизировал художественный
образ, показав его отдельные черты, придав образу живость, жизненность и
естественность.
Ключевые слова: художественный образ, образное сочетание, индивидуальный
стиль, способ выражения, эпоха, личность, характер, изменения в прозе, психика, пейзаж,
животное, естественность, жизненность.
METHODOLOGICAL STUDIES AND UPDATES IN THE STORY
(IN M. SAFAROV'S WORKS)
Abs ac . The a icle analyzes he s yle o some o Mengziyo Sa a o 's s o ies, his w i ing
skills. His s o ies ocus on he combina ion o human and animal images. I is said ha he
au ho conc e ized he a is ic image by showing i s indi idual ea u es, gi ing he image i ali y,
i ali y and na u alness.
Keywo ds: a is ic image, image combina ion, indi idual s yle, me hod o exp ession,
pe iod, pe sonali y, cha ac e , changes in p ose, psyche, landscape, animal, na u alness, i ali y.
KIRISH
Badiiy adabiyo u a xil ohangla ga yo‘g‘ ilgan bo‘lib, hayo oqeligini, inson qalb
iz i obla ini o‘ziga xos a zda alqin qiladi. Bu badiiy-es e ik a akku a zining mohiya an
o‘zga ib bo ayo ganidan dalola be adi. Bi oq bu oddiy x onologik bosqich bo‘lmay, jiddiy
o‘zga a boshlagan milliy-badiiy ongning, yangilanayo gan es e ik a akku ning hosilasi hamdi .
Aynan shu da ga kelib milla kishisining uhiya i, hissiyo i, ko‘ngli bu un
mu akkablikla i bilan badiiy adqiq e ila boshlandi a unga hamohang da a shaxs, abia a
shaxs, hay on hamda inson munosaba la i o‘ ganila boshlandi. Badiiy adabiyo qah amonla i
o‘zining mu akkab aqdi i, e an o‘y-mulohazala i, nozik kechinmala i bilan o‘ziga xos abia ga
ega bo‘la boshladi. Bugungi adabiyo ni jo‘ngina izohlash, ushun i ish yoxud ilmiy qolipla ga
solish mumkin bo‘lmay qoldi.
Bula ning ba chasi as i p edme ining ang-ba anglikdagi uslubiy izlanishla
chuqu lashu i, kengayishi a boyishi na ijasidi . Alohida ijodko ga aalluqli bo‘lgan badiiy
man iq indi idual e an sezimla a moddiylash i ilgan mu akkab kechinmala bag‘ idan sizib
chiqishi anglab ye ildi.
88
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
Ilga i bosqichla ga nisba an ang-ba anglikning quyuqlashishi inson uhiya i qa lamla ini
aks e i ishdagi miqyos a nisba la , i oda a zidagi dadil izlanishla a qulodda uslubiy boylikni
yuzaga kel i di. Aslida adib asa yozish da omida mu ojaa qiladigan ba cha adabiy
elemen la dan uslub sizib chiqishi ke ak. Ayni masalani chuqu o‘ gangan Q.Yo‘ldoshe uslub
bo asidagi ba cha ik la ni o‘ ganib, oxi ida G.Pospelo ning quyidagi ik la iga suyanadi: “Aga
badiiy uslubga asa ob azli shaklining in ona sion-sin ak ik a i mik qu ilishidan o ib ba cha
da ajadagi unsu la iga xos xususiya la yig‘indisi deb qa aladigan bo‘lsa, bi asa doi asida
uslubni ashkil e gan omilla ni ko‘ sa ish qiyin bo‘lmaydi. Uslub badiiy asa ning ba cha
jiha la ini o‘z ichiga olu chi mazmundan ibo a di ”. Shu sababdan badiiy asa dagi ha bi jiha
uslub uchun osi a hisoblanadi. Uslub esa ha bi yozu chida o‘ziga xos bo‘ladi a be osi a
yozu chi “men”ini ko‘ sa adi.
TADQIQOT MATERIALLARI VA METODOLOGIYASI
Mulohazala imizni D.Xoldo o ning quyidagi ik la i bilan da om e i ish o‘ inlidi ,
“…biz ijodko la ni a lodla ga aj a ib sha hlashga o‘ ganib qolganmiz. Eh imol, da aqozosiga
ko‘ a bu abiiydi . Bi oq chin is e’dod egala i omonidan ya a ilgan badiiya na’munala i da
ushunchasini sindi adi. O‘z da i o‘qu chisini qanday hayajonga solgan bo‘lsa, zamonla osha
o‘sha hay a ni bi dek ushlab u adi. Ze o, bi da da minglab asa la ya a ilgan bo‘lsa-da, as la
qa’ idan sanoqli asa la gina qimma ini yo‘qo may qolishining sababi ham shunda”.
TADQIQOT NATIJALARI
Ana shunday o‘z uslubiga, be ak o iliga ega ijodko la dan bi i Mengziyo Sa a o di .
Uning asa la ini ki obxonla i, muxlisla i an olishadi, se ib o‘qishadi. Adabiy
anqidchilikda ham uning asa la i xususida u li xil ijobiy ik la bildi ilgan, anjumanla da bahs-
munoza ala ga sabab bo‘lgan. Bula ning ba chasi bejiz emas, alba a. Ijodko Su hon ohasida
ug‘ildi, ohaning mehna kash xalqi meh idan bah amand bo‘ldi, an’ana-yu u -oda la ga
yo‘g‘ ilgan u mush a’si ida ulg‘aydi.
Bula ning ba chasi yosh ijodko ko‘ngliga yozish ish iyoqini solgan bo‘lsa ajab emas.
Yoshligidanoq qalbida paydo bo‘lgan adabiyo se gisi as a-sekin o‘z sama asini be di.
Bi in – ke in «Ona ye qo‘shig‘i» (1969), «Tu nala uchadi» (1972), «Olis qi la o ida»
(1977), «Po es a hikoyala » (1978), «Ona up oq qo‘shig‘i» (1989), «Tabia eh omi; Um
cho ahala ida» (1985, Z. Egambe diye bilan hamko likda) kabi ki obla i nash e ildi. Uning
asa la ida a ixchi-qadimshunoslik ilmi bilan yozu chilik maho a i omux a bo‘lib ke gan.
“Bobo og‘”, “Payg‘amba o oli”, “Us ala ”, “Baxmal”, “Qad don hidla ”, “Kiyikla ning
qay ishi”, “Ay ishoh” qissa, esse, hikoyala i u li da da, u li ma zuda yozilgan bo‘lsa-da, bu
asa la ni bi o‘zanga bi lash i ib u adigan bi jiha bo ki, bu ona up oqqa bo‘lgan, insonga
bo‘lgan, abia ga bo‘lgan hu ma a eh i omdi .
Bula ning ba chasi asa a uning qah amonla i uhiya iga singib ke gan. Ijodko ning
“Baxmal” hikoyasida as i langan ona a ona sigi ob azi ik imizning yo qin dalilidi . Bi
joni o dan ay ilayo gan insonning ay iliq azobidan qiynalishi, ig‘oni samola ni qahsha ib,
ko‘ngli mahzun oh chekishi, mag‘ u boshini g‘am egishi as i i kishini hay a li a zda aajjubga
soladi “… keksalikning beda o da diga chalindi. Baxmal bu un oila ko‘z o‘ngida kun sayin
cho‘kib bo a di. Onaning sigi a o ida gi dikapalak bo‘lishi, zo‘ be ib yemish yeyishga
qis ashla i ham oyda be madi. Ro‘zg‘o ash ishla i boshiga ushgan, oilaga egalik qilgan
o‘ng‘ich o‘g‘il kunla ning bi ida onasiga: — Ena, sigi ni so‘ysak, — dedi-yu, lekin shu ondayoq
o‘z gapidan o‘zi cho‘chib ke di. — Nima deyapsan? So‘ysak dedingmi? — Ha om o‘lib
qolmasin, deyapman. U ol bo‘ladi.
89
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
Buning us iga becho a osa qiynalib ke di, gunohiga qolamiz. O‘ niga boshqasini olib
be aman… Ona o‘g‘lining ik iga qo‘shilgandek ancha aq suku saqlab qoldi.
Peshonasidagi ajinla quyuqlashdi. Keyin o‘sa dan bu un ga dasi silkinib, yig‘lay
boshladi. To‘ng‘ich o‘g‘il o‘ nidan u ib ke di. Shu-shu bo‘ldi-yu, qay ib sigi ni so‘yish
o‘g‘ isida gap ochmadi. Oilaning yagona ilinji bo‘lgan sigi ni haqiqiy oila a’zosidek qabul
qilgan onaning as i i ki obxonni, shubhasiz, en ikishiga sabab bo‘ladi.
Eh imol, oqea aynan hayo ning o‘zidan olingani qisqa hikoyaning a’si kuchini
oshi gandi . Onaning meh ini his qilgan ilsiz jonzo ham unga be a q emas, sababi ona ham
sigi ga juda meh ibon edi. Buni, a idan, sigi ham seza , hamisha onasi «Baxmal», deb
chaqi ganida, u em anibgina onasi yoniga kela a dumini silki ib e kalana di. Ona esa o‘z
g‘amini yemasa-emas, bi oq sigi ini hech qachon unu masdi.
Bi oq asa so‘ngida sigi ga bi o za a ye sa i ikchilikning ahlikasidan cho‘chigan
onaning qo‘ qqani yuz be di. “Uni aj iqzo da yo gan pay da ye haydayo gan ak o oqshom
g‘i a-shi asida bexosdan u ib ke di. Bola aj iqzo ga onasi bilan yugu ib bo ganida sigi hali
i ik ekan. Ammo uning boshiga qa ab bo‘lmas, a’zoyi badanini ak o ishla i imdalab, ilka-
po a qilib yubo gan, chang yopishgan junidan angsiz qon sizib u a di. Sigi ha zamonda
jonhola da boshini ko‘ a ishga u ina , og‘i pishqi a di. Ona uning qoqsuyak boshini qo‘liga oldi.
Baxmal bi amallab ilini chiqa di-da, kul a doshi, meh ibon kampi ning bilakla ini
yaladi. Ona yuzini sigi ning yuziga bosdi. Bola shunda Baxmalning ko‘zla idan oqqan yoshni
ko‘ di. Has a li kunla ni bi ga, yelkama-yelka kechi gan onasi ham unsiz yig‘la di. Baxmal
kampi ning qo‘lida jon be di. Aynan shu nuq ada hay on a inson ob azining bi nuq ada
uyg‘unlashu iga gu oh bo‘lamiz.
MUHOKAMA
Tas i dan ko‘ inib u ibdiki, yozu chi badiiy ob azni indi idual xususiya la i bilan
ko‘ sa ish o qali konk e lash i adi, ob azga jonlilik, hayo iylik, abiiylik baxsh e adi,
emo sionallikka e ishadi o‘qu chi hissiyo iga a’si qiladi, uni ishon i adi. Aslida, insonni da
a muhi oyaga ye kazadi, shakllan i adi a ma’lum ma’noda a biyalaydi, shuning uchun muhi
inson xa ak e ining shakllanishiga sezila li a’si ini o‘ kazadi. Is e’dodli adib Shuku Xolmi zae
a’bi i bilan ay ganda “adabiyo inson uchun”, uning qalbini, has a ini, bo ingki qisma ini i oda
e moq lozim” degan qa ashla zami ida achchiq hayo iy haqiqa ma jud edi. Bugun milliy
adabiyo imizda, xususan, nas da e ilishla ni an olish ke ak, jahoniy asa la qa o ida qo‘yib
ahlil qilishdan oldin uni anglashni, his e ishni alab e moqda.
Asa qah amonla ining o‘laqonli ob azi, o‘zini u ishla i a qiliqla i yuz be ayo gan
na saga nisba an hissiy a aqliy ja obla i, umuman xa ak e is ikasi ma’lum bi ijodko
an aziyasining mahsulidi . Ijodko bu ob azni shakllan i ish hayo oqeligiga singdi ish uchun
olamni, bo liqni e an oq his e a olishi za u , chunki hayo oqeligi badiiy asa syuje i uchun
asos bo‘ladi. Syuje esa asa da ma zuni shakllan i gani holda, uning qanday bo‘lishi mazmunga,
mualli ning ijodiy niya iga bog‘liq holda namoyon bo‘ladi.
Aynan syuje i hayo oqeligidan olingan yana bi hikoya bu Mengziyo Sa a o ning “Ona
kaklik” hikoyasidi . Hikoyada abia as i i shu qada maho a bilan as i langanki, beix iyo
manza a ko‘z oldingizga keladi. “Shamol quyosh yuzini o‘sib u gan qo a bulu pa chasini su ib
ashladi. Quyosh nu la i men yashi ingan kama oldini yo i di. Bi oq do‘l hamon shi i lab
yog’a di. Tabia da kamdan kam uch aydigan bunday manza ani ilga i kuza maganim uchun
za qlanib ke dim. Oyog’im agida dumalab ushgan do‘l donala ini qo‘limga olib, e ib
ke guncha changalimda u ib u aman.
90
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
Uch daqiqacha ye ni, xa sang oshla ni do‘pposlagan do‘l indi.” Asa da kel i ilgan peyzaj
as i i asa qah amoni ilidan as i langan. Oddiygina abia hodisasini ijodko badiiy bo‘yoqda
as i laganligi sezilib u adi. Tas i dagi abiiylik, o‘ziga xoslik asa qah amonining xa ak e ini
a uhiya ini ham yo i ishga xizma qilgandek. Qah amon a o dagi ha bi na saga o‘z e’ ibo ini
qa a adi, ula bilan uhan gaplashadi, mulohaza yu i adi. Uning naza ida dunyoda nima yaxshi-
yu, nima yomonligini u juda yaxshi his e adi.
Hikoya o‘y be gan qiziqa li oqeala as i idan emas, balki inson ko‘ngli o‘lg‘amla i a
abia ga muhabba i as i idan ibo a di . Ha bi inson olam a odamiya ni o‘zini angla
da ajadagina anglay oladi. Shuning uchun bugungi adabiyo da odamdan ashqa idagi oqeala ga
emas, inson uhiya ida sodi bo‘layo gan ja ayonla ga ko‘p oq e’ ibo qa a ilmoqda. Ijodko asa
qah amoni xa ak e i bilan uyg‘un i odalangan abia as i i o qali ma zu ko‘lamining kengligi,
emo sional a’si bo‘yoqla ga boyligi a naboba olamining siz-u biz bilmagan o‘ziga xos
qi ala ini hamda si -sinoa ini yo qin aks e i ganiga gu oh bo‘lamiz.
Hikoyani oxi igacha o‘qigan ki obxon mualli aqa abia as i ini maqsad qilmaganini,
aslida hikoyada jonli bo liqning asosiy bo‘lagi bo‘lgan hay ono olami a inson munosaba i
as i langanini bilib oladi. Tabia an meh ibon ya a ilgan inson o‘ziga o‘xshagan ya a iqla ga
be a q bo‘lolmaydi, ula ga kuyunadi, achinadi. Bula ning ba i shu hikoya mazmuniga
singdi ilgandek ko‘ inadi. “…Majaqlangan ona kaklik jasadini joyiga ohis agina qo‘ydim-da,
izimga qay dim, …na kaklik…halok bo‘lgan ju …mungli say oq…uzoqlashsam ham eshi ilib
u a di, uzoqlashsam ham ko‘z o‘ngimdan ke madi…”. Adib asa la ining badiiya i i oda
samimiya i a as i uhiya i poe ik mushohadani muayyan nuq aga yig‘ish, man iqan
uyush i ish a hayo iy ziddiya la ni alsa iy e an umumlash i ishi bilan o‘ziga xoslik kasb e adi.
Mengziyo Sa a o ning ana shunday kichik nas iy asa la ini kuza ganimizda ham uning chin
ma’nodagi ijodko shaxs, izlanu chan, yangilikka o‘ch inson bo‘lganiga amin bo‘lamiz. Uning
ha o bi jan doi asidagi asa la i ham u a jan xususiya la ini namoyon e ishi, as i
osi ala iyu i oda yo‘sinining ang-ba angligi shunga dalola qiladi.
Ayniqsa, yozu chi hikoyala ida o‘ziga xos uslub imkoniya la ini o‘la namoyon qilishga
in ilganki, uning aj ibala i o‘zbek nas i i oji uchun muhim ahamiya ga molik edi. Bi oq kichik
jan la , ayniqsa hikoya haqida gap ke ganda, yozu chi Sh.Xolmi zaye ning quyidagi ik la ida
jon bo , “…hikoya haqida maqola yozish qiyin, chunki yozganingda beix iyo uning qonun-
qoidala i, azi asi a o‘ziga xos xususiya la i haqida so‘zlash lozimligini ham sezasanki, ana
shunday qonun-qoidala ni ko‘p eshi gan, ko‘p o‘qigan, ba’zi anqidchila qulog’iga quya e ib,
ko‘nglini bezilla ib qo‘ygan ba’zi kishila oldida ham hijola o ishingni sezasan.
Boshqala ni bilmadim-u, lekin men „hikoya“ deganimda dilimda mana shunaqangi
andishala paydo bo‘ladi ”. XULOSA Umuman olganda, hikoya jan i na aqa so‘z san’a ining
eng mukammal na’munasi, balki o‘zi ya a gan da a jamiya ning badiiy es e ik a akku i,
in’ikosi ham ekanligini ko‘ sa adi. Shu bilan bi ga hikoya ham boshqa adabiy jan la kabi
insonga xos bo‘lgan ong, uh, ujud, aql ushunchala ini bi -bi i bilan go monik uyg‘unligini aks
e i a olgan, insonni shaxs si a ida shakllanishi jamiya bilan bog‘liqligini ma’lum da ajada
badiiy aks e i a oladigan jan di . Mengziyo Sa a o hikoyala ida esa as i obyek i si a ida
shamol, poyonsiz cho‘l, ol in kabi sa g’ayib yo gan o‘ kachli adi la , abia , qishloq, ona yu ,
uning a ixi, ha o og’la i-yu payg’amba o oli olinadi.
Bu o qali ijodko u li syuje la , u li xa ak e la ya a adi. Yozu chi uslubining o‘ziga
xosligi shundaki, asa la ida syuje liniyasida qanday xa ak e ya a masin, uning zami ida
abia ga muhabba yo adi.
91
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
Adib asa la ining badiiy xususiya la i haqida bi qa o mulohazala ni ay ish mumkin.
Yozu chining uslubiy amoyilla i is e’dod abia i, ijodiy qiyo asi, a akku a zi, i oda
yo‘sini – hamma-hammasi o‘zgacha, badiiylik bilan xalqonalik qo ishib ke gan. Aniq og‘i, ijodiy
indi iduallik badiiy asa ning ba cha sa hla ida namoyon bo‘ladi. Mengziyo Sa a o uslubining
ana shunday o‘ziga xosligi, qah amonla ining hayo iyligi uning asa la ini o‘qimishli, yuqo i
sa iyadaligining asosiy omilla idan bi idi .
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Sh.Xolmi zaye .”Hikoya haqida”.”Sha q yulduzi”,1971-yil,1-son
2. Yo‘ldoshe Q. Yo‘ldoshe a M. Badiiy ahlil asosla i. – T.: Kamalak. B. – 57.
3. Xoldo o D. Ijod mohiya i – uslub xosiya i. –Toshken , “Muha i nash iyo i”,278. 16-be
4. Sa a o M. Ay ishox. –T.:”O‘qi u chi”,2008, 182-be . 5. Sa a o M. Tabia eh omi. –
T.:”Yosh g a diya”,1985, 21-be .
